Trên phố Đường Thành, giữa một dãy cửa hàng đồ gia dụng và nhà ống sơn nhiều màu, có một cái cổng nhỏ đến mức người đi xe máy qua lại hằng ngày vẫn có thể không nhận ra. Qua cổng là một khoảng sân hẹp, rồi một nếp nhà ba gian mái ngói ta, tường hồi bít đốc. Trong nếp nhà ấy có tám pho tượng Phật, một pho tượng người đàn bà ngồi trong khám, một quả chuông đồng và đôi hạc đá. Tất cả nằm gọn trên chừng một trăm năm mươi mét vuông.
Nơi này có ba tên. Người trong phố gọi là chùa Kim Cổ, theo tên thôn cũ. Sách di tích gọi thêm là đền Kim Cổ, vì trước khi thành chùa nó là đền thờ Nguyên phi Ỷ Lan. Còn cái tên xa nhất là Đồng Thiên quán, một trong Thăng Long tứ quán. Trang này kể vì sao ba tên ấy chồng lên cùng một mảnh đất, và vì sao đạo quán thì đã đi mà tên thì ở lại.
IMột Mảnh Đất, Ba Lớp Tên
Đồng Thiên quán là một trong bốn đạo quán lớn của kinh thành xưa, cùng Trấn Vũ, Huyền Thiên và Đế Thích. Bộ bốn ấy đã được giới thiệu kỹ ở trang Quán Huyền Thiên, ở đây chúng tôi chỉ nói phần riêng của Đồng Thiên.
Phần riêng ấy là một chuyện ít gặp: đạo quán gốc không còn ở đây. Theo Người Hà Nội và Kiến Thức, đầu thời Tây Sơn quán Đồng Thiên đã dời về thôn An Thái. Dân thôn Kim Cổ ở lại, lập một ngôi đền ngay trên chỗ cũ để thờ Nguyên phi Ỷ Lan. Đến đời Tự Đức, đền thêm tượng Phật và từ đó được gọi là chùa. Vậy là ba cái tên ứng với ba lớp thời gian: quán của thời Lý theo lời truyền, đền của dân thôn từ cuối thế kỷ 18, chùa từ giữa thế kỷ 19.
Nguyên phi Ỷ Lan trong ngôi chùa này
Người được thờ riêng ở đây là Linh Nhân Hoàng Thái hậu Ỷ Lan, vợ vua Lý Thánh Tông, mẹ vua Lý Nhân Tông, mất năm 1117. Bà là người được sử và dân gian nhớ như một người mộ đạo Phật, lập nhiều chùa. Lao Động Thủ Đô và Hà Nội Mới đều ghi dân Kim Cổ thờ bà như Phật Bà Quan Âm. Pho tượng bà ngồi trong khám là pho tượng người đàn bà mà quý vị thấy khi bước vào.
Việc Ỷ Lan gắn với Đồng Thiên quán thuộc lớp lời truyền và ghi chép muộn, chưa có văn bia khởi dựng. Hai nguồn kể vênh nhau một chút. Kiến Thức ghi vua Lý Thánh Tông dựng cung cho Ỷ Lan ở phường Kim Cổ, và bà lập Đồng Thiên quán trong khu cung làm nơi tu. Dân Việt và Hà Nội Mới ghi gọn là chính Nguyên phi Ỷ Lan dựng quán vào khoảng thế kỷ 11. Chỗ khác nhau là ai đứng ra dựng, còn niên đại và nhân vật thì trùng. Chúng tôi ghi cả hai.
Chỗ hay hiểu lầm nhất là tưởng ngôi chùa trên phố Đường Thành là đạo quán thời Lý còn nguyên. Không phải. Theo chính các nguồn giới thiệu di tích, đạo quán đã dời đi từ đầu thời Tây Sơn, những gì đang đứng là ngôi đền rồi ngôi chùa do dân thôn dựng trên chỗ cũ, phần lớn hiện vật thuộc thế kỷ 19.
Chỗ thứ hai là câu hỏi quán gốc thờ vị thần nào của Đạo Giáo. Chúng tôi không tìm được nguồn nào trả lời. Trấn Vũ quán và Huyền Thiên quán thờ Huyền Thiên Trấn Vũ, Đế Thích quán thờ Đế Thích, còn Đồng Thiên thì các bài giới thiệu hiện nay chỉ ghi chung là quán của Đạo Giáo. Thư viện để trống chỗ ấy chứ không đoán theo tên quán.
IITừ Cung Kim Cổ Tới Ngôi Chùa Phố
Kim Cổ là tên một thôn cũ của kinh thành. Hà Nội Mới ghi thôn thuộc tổng Tiền Túc, về sau đổi là tổng Thuận Mỹ, huyện Thọ Xương. Ngôi chùa hôm nay mang tên thôn chứ không mang tên quán, và đó là cách dân gian tự ghi lại lịch sử của mình: người ở lại giữ chỗ, giữ tên làng, còn cái tên của đạo quán thì chỉ còn trong sách.
- Thế kỷ 11Lập Đồng Thiên quánTương truyền, gắn với Nguyên phi Ỷ Lan đời Lý Thánh Tông ở phường Kim Cổ. Chưa có văn bia khởi dựng.
- 1117Ỷ Lan mấtLinh Nhân Hoàng Thái hậu qua đời. Đây là mốc sử, còn việc bà liên quan tới quán là lời truyền.
- Đầu thời Tây SơnQuán dời về thôn An TháiTheo Người Hà Nội và Kiến Thức, đạo quán Đồng Thiên dời đi. Dân thôn Kim Cổ lập đền thờ Ỷ Lan ngay tại chỗ cũ.
- 1859Mở mang đời Tự ĐứcHà Nội Mới ghi năm này đền được mở rộng và thêm tượng Phật, từ đó thành chùa.
- 1860Dựng bia Kim Cổ thôn bi kýTự Đức năm thứ 13. Bia chép việc mở mang chùa, ghi viên quan Bùi Thương Hán cúng một trăm lạng bạc.
- 1996Xếp hạng di tích quốc giaBộ Văn hóa Thông tin xếp hạng di tích lịch sử và kiến trúc nghệ thuật quốc gia, theo Người Hà Nội, Kiến Thức và Thế giới Di sản.
Xin nói rõ một chỗ lệch nhỏ về năm thêm tượng Phật. Hà Nội Mới ghi năm 1859, còn tấm bia Kim Cổ thôn bi ký mang niên hiệu Tự Đức năm thứ 13, tức năm 1860. Cách hiểu hợp lý là việc mở mang làm trong khoảng hai năm ấy và bia được dựng khi xong việc, nhưng chúng tôi chưa đọc được toàn văn bia để khẳng định.
Chỗ thứ hai là nơi quán dời tới. Nguồn chỉ ghi thôn An Thái, không nói quán ở đó còn hay mất, cũng không nói quán ấy nay mang tên gì. Thư viện chưa có dữ kiện để nối hai đầu, nên không viết thêm.
IIIBa Gian Nhà Và Những Hiện Vật Còn Lại
Kiến Thức tả khuôn viên nay chỉ còn chừng 150 mét vuông kẹp giữa nhà phố. Người Hà Nội ghi chùa từng có quy mô lớn hơn, nay thu lại còn cổng, sân hẹp và tòa thờ chính. Lao Động Thủ Đô tả tòa ấy là tiền đường ba gian, xây kiểu tường hồi bít đốc, mái lợp ngói ta, tức lối nhà thờ tự dân gian quen thuộc của Bắc Bộ thế kỷ 19, không có dáng riêng của đạo quán.
| Hiện vật | Niên đại | Ghi chú |
|---|---|---|
| Tám pho tượng Phật | Thế kỷ 19 | Nguồn Người Hà Nội ghi bằng gỗ hoàng đàn, là lớp tượng thêm vào từ đời Tự Đức |
| Tượng Nguyên phi Ỷ Lan | Chưa rõ | Tượng ngồi trong khám, đối tượng thờ riêng của đền Kim Cổ |
| Tượng Mẫu và tượng Chầu | Chưa rõ | Lớp thờ Mẫu thêm vào về sau, theo Lao Động Thủ Đô |
| Ba tấm bia | Thời Nguyễn | Trong đó có bia Kim Cổ thôn bi ký năm 1860 |
| Chuông đồng | Thời Nguyễn | Lao Động Thủ Đô ghi chuông có niên hiệu triều Nguyễn |
| Đôi hạc đá | Chưa rõ | Đặt trong khu thờ, theo Người Hà Nội |
Vậy dấu Đạo Giáo còn ở đâu? Thành thật mà nói, gần như không còn ở kiến trúc và tượng. Dấu ấy nằm ở tên Đồng Thiên, nghĩa là cùng với trời, một cái tên mang đúng giọng của đạo quán, và ở chỗ đứng trong tứ quán mà các nguồn vẫn giữ cho nơi này. Chữ Hán ở đầu trang là thư viện ghi theo tên gọi, chưa đối chiếu với hoành phi tại chỗ.
Có người nhìn đôi hạc đá rồi cho rằng đó là đồ thờ còn sót của đạo quán, vì hạc là con vật của tiên đạo. Chúng tôi không đọc như vậy. Hạc là đồ thờ quen ở rất nhiều đền miếu người Việt, thuộc mọi tín ngưỡng, và chưa nguồn nào xác định niên đại đôi hạc ở đây. Nói đôi hạc là di vật của Đồng Thiên quán thời Lý là nói quá điều nguồn cho phép.
IVThế Đất Và Hướng
Đoạn dưới là thư viện thử đặt nơi này vào lối nhìn phong thủy cổ truyền. Không văn bia nào ở chùa nói về thế đất, và vì quán gốc đã dời đi nên cũng không có cách nào biết người thời Lý đã chọn đất theo lẽ gì.
Điều trước tiên cần nói là thế đất gốc đã mất. Một đạo quán lập trong khu cung của một bà phi, theo lời truyền, hẳn có sân vườn, hồ nước và khoảng lùi đủ rộng. Những thứ ấy không còn. Cái quý vị thấy hôm nay là một lô đất phố, mặt tiền hẹp, chiều sâu ngắn, bị nhà cao hai bên ép lại. Đây là thế đất đô thị thuần, và chúng tôi không đọc long mạch cho nó.
Điều đọc được là vị trí so với thành. Tên phố Đường Thành nhắc con đường chạy dọc bức thành Hà Nội thời Nguyễn. Một nơi thờ sát chân thành cũ là nơi nằm ở mép giữa khu hành chính và khu dân phố, và theo lối nghĩ cổ truyền, chỗ mép ấy là chỗ giao khí. Có lẽ cũng vì thế mà một ngôi quán gắn với cung cấm lại được dân phố giữ tiếp bằng đền làng: nó vốn đứng ở chỗ hai thế giới gặp nhau.
Điều cuối là cái khí của chỗ nhỏ. Phong thủy cổ truyền không chỉ quý chỗ rộng, mà quý chỗ tụ. Một khuôn viên hẹp có tường bao, có sân trong, có mái thấp là một khối kín giữ được hơi ấm và sự yên. Chùa Kim Cổ không có thế lớn, nhưng có đúng cái tụ nhỏ ấy, và đó là lý do vì sao bước vào vài bước đã thấy phố lùi lại.
VNếp Thờ Của Ngôi Chùa Kiêm Đền
Chúng tôi không tra được nguồn nào ghi một ngày lễ hội riêng của chùa Kim Cổ, nên không đặt ra ngày. Thay vào đó, bảng dưới ghi các ban thờ đang có và nếp lễ gắn với từng ban, theo những gì nguồn giới thiệu di tích cho thấy.
| Ban thờ | Vị được thờ | Nếp lễ | Tình trạng nguồn |
|---|---|---|---|
| Phật điện | Tám pho tượng Phật thế kỷ 19 | Lễ Phật theo lệ chùa Bắc Bộ | Có nguồn về tượng, chưa có nguồn về ngày lễ riêng |
| Ban Nguyên phi Ỷ Lan | Linh Nhân Hoàng Thái hậu, dân gian thờ như Phật Bà Quan Âm | Nếp thờ của đền thôn Kim Cổ từ cuối thế kỷ 18 | Chưa tra được ngày giỗ lễ riêng tại chùa |
| Ban Mẫu và Chầu | Các tượng Mẫu, tượng Chầu | Lễ Mẫu theo nếp chung của các điện Mẫu phố | Có nguồn về tượng, chưa có nguồn về ngày |
Cũng xin quý vị đừng lẫn nơi này với Nhà thờ Lớn Hà Nội cách chừng 270 mét, một nhà thờ Công Giáo không có quan hệ gì với tứ quán. Hai nơi chỉ gần nhau về đường đi.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Số 73 phố Đường Thành, phường Hoàn Kiếm (phường Cửa Đông cũ, phần lớn nhập vào phường Hoàn Kiếm năm 2025, quận Hoàn Kiếm cũ), Hà Nội
- Đường tới
- Số 73 phố Đường Thành, phường Hoàn Kiếm (phường Cửa Đông cũ, phần lớn nhập vào phường Hoàn Kiếm năm 2025, quận Hoàn Kiếm cũ), Hà Nội. Cổng rất nhỏ, đi chậm dọc phố để khỏi lỡ.
- Toạ độ
- 21.0308, 105.8474
Chùa rất nhỏ, sân hẹp, nên lệ đầu tiên là đi ít người và nói khẽ. Ăn mặc kín đáo, bỏ mũ khi bước vào tiền đường. Khám tượng Nguyên phi Ỷ Lan là chỗ thờ riêng của dân thôn cũ, xin không mở khám, không chạm vào tượng. Nếu muốn xem bia năm 1860, quý vị hỏi người trông coi chùa chỗ đặt bia trước khi đi vào các góc trong.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Quán Đồng Thiên (Chùa Kim Cổ)
Contribute photos, information or video for Dong Thien Temple (Kim Co Pagoda)Thầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
Chùa Kim Cổ có phải là quán Đồng Thiên không
Chùa Kim Cổ đứng trên chỗ cũ của Đồng Thiên quán, một trong Thăng Long tứ quán. Nhưng theo Người Hà Nội và Kiến Thức, đạo quán đã dời về thôn An Thái từ đầu thời Tây Sơn. Dân thôn Kim Cổ lập đền thờ Ỷ Lan tại chỗ cũ, đời Tự Đức thêm tượng Phật thành chùa.
Chùa Kim Cổ thờ ai
Chùa thờ Phật với tám pho tượng thế kỷ 19, thờ Linh Nhân Hoàng Thái hậu Ỷ Lan, người mà dân Kim Cổ tôn như Phật Bà Quan Âm, và có thêm các tượng Mẫu, tượng Chầu. Quán gốc thờ vị thần Đạo Giáo nào thì chưa có nguồn ghi rõ.
Nguyên phi Ỷ Lan có liên quan gì tới quán Đồng Thiên
Theo lời truyền, vua Lý Thánh Tông dựng cung cho Ỷ Lan ở phường Kim Cổ và bà lập Đồng Thiên quán làm nơi tu, đó là cách kể của Kiến Thức. Dân Việt ghi gọn là chính bà dựng quán. Chưa có văn bia khởi dựng xác nhận chuyện này.
Chùa Kim Cổ có gì để xem
Khuôn viên chỉ chừng 150 mét vuông, nhưng còn tám pho tượng Phật thế kỷ 19, một pho tượng Ỷ Lan ngồi trong khám, ba tấm bia thời Nguyễn trong đó có bia năm 1860, một quả chuông đồng và đôi hạc đá. Tiền đường ba gian tường hồi bít đốc, mái ngói ta.
Thăng Long tứ quán gồm những ngôi nào
Gồm Trấn Vũ quán nay là đền Quán Thánh, Huyền Thiên quán ở phố Hàng Khoai, Đồng Thiên quán nay là chùa Kim Cổ, và Đế Thích quán nay là Chùa Vua ở phố Thịnh Yên. Trang Quán Huyền Thiên của thư viện có phần giới thiệu kỹ về bộ bốn này.