Từ đường lớn rẽ vào làng Cao Xá Thượng, quý vị đi qua những ngõ làng trước khi gặp cổng tam quan, sau tam quan nội có gác treo khánh. Qua cổng là một quần thể mái ngói thấp, bờ nóc đắp rồng, khung cột gỗ lim đã sẫm màu. Vào tới lớp trong cùng, dưới ban thờ hậu cung có một cái giếng, các nguồn gọi là giếng Ngọc.
Nơi này tên là Linh Tiên quán, dân quanh vùng quen gọi là chùa Linh Tiên. Nó không thuộc bộ tứ quán của kinh thành, mà là một đạo quán làng, nổi tiếng trong sách báo là quán luyện linh đơn. Trên các ban thờ có Ngọc Hoàng, Tam Thanh, Lão Tử, bên cạnh là Phật Quán Âm và Khổng Tử. Trang này kể lớp truyền thuyết và lớp sử liệu của quán, và giữ chúng tách nhau.
INgọc Hoàng, Tam Thanh Và Lối Tam Giáo
Theo Thư viện Đồng Nai, quán thờ Ngọc Hoàng, Tam Thanh và Lão Tử, tức những vị đứng đầu điện thần Đạo Giáo, bên cạnh có tượng Khổng Tử và Quán Âm. Dân Việt và Giáo dục và Thời đại cũng tả chính điện có bộ tượng Tam Thanh cùng các vị của Phật và Nho. Đây là một nơi thờ tiêu biểu của lối Tam giáo đồng nguyên, ba đạo cùng một gốc, rất quen ở các làng Bắc Bộ.
Linh Tiên không thuộc Thăng Long tứ quán, bộ bốn đạo quán của kinh thành đã được giới thiệu ở trang Quán Huyền Thiên. Đây là quán của một làng ngoại thành, và chính vì ở làng mà nó giữ được nhiều hiện vật hơn các quán giữa phố.
Tam Thanh là ba vị tôn thần cao nhất của Đạo Giáo: Nguyên Thủy Thiên Tôn, Linh Bảo Thiên Tôn và Đạo Đức Thiên Tôn. Vị thứ ba được đồng nhất với Lão Tử, người được Đạo Giáo tôn làm tổ. Ngọc Hoàng là vua trời, cai quản các cõi. Một quán thờ cả Tam Thanh lẫn Ngọc Hoàng là quán thờ đủ tầng trên cùng của điện thần Đạo Giáo, khác các quán chỉ thờ một vị thần chuyên trách như Huyền Thiên Trấn Vũ.
Chữ luyện đan gắn với quán thuộc về một nhánh khác của Đạo Giáo: phép luyện thuốc trường sinh, xưa gọi là ngoại đan, dùng lò và nước để luyện linh đơn. Về sau Đạo Giáo chuyển dần sang nội đan, tức luyện khí trong thân. Tên gọi đạo quán luyện linh đơn mà báo chí dùng cho Linh Tiên là nói theo lớp truyền thuyết ngoại đan ấy.
Có ba chỗ hay bị hiểu lệch. Thứ nhất, Linh Tiên không phải một trong Thăng Long tứ quán, dù cũng là đạo quán ở Hà Nội. Một bài trên mạng gọi quán là Đan Sơn tứ quán nhất, tức đứng đầu bốn quán vùng Đan Sơn, nhưng chúng tôi chưa đối chiếu được với nguồn chính thức nào, nên chỉ nêu như một cách gọi, không coi là dữ kiện.
Thứ hai, tên thường gọi chùa Linh Tiên không có nghĩa quán đã thành chùa Phật hẳn. Tượng Tam Thanh và Ngọc Hoàng vẫn ở chính điện. Thứ ba, việc Lữ Gia tu luyện ở đây và giếng Ngọc là lò luyện đan đều thuộc lớp truyền thuyết, không phải sử liệu. Mục dưới tách rõ hai lớp ấy.
IILữ Gia Trong Truyền Thuyết, Nhà Mạc Trong Sử Liệu
Lịch sử của Linh Tiên quán có hai lớp cách nhau gần hai nghìn năm, và quý vị cần đọc chúng riêng.
Lớp truyền thuyết. Theo lời người dân địa phương mà Giáo dục và Thời đại ghi lại, quán có từ khoảng năm 111 trước Công nguyên, gắn với Lữ Gia, tể tướng nước Nam Việt, người được kể đã về vùng này tu luyện. Trong quán có một biển gỗ chữ Hán, được giải thích là chép lại từ bia đá trước đây, kể rằng vào thời nhà Triệu, Lữ Gia đi tới làng này, thấy tiên ngồi đánh cờ thì quỳ lạy, tiên bay lên trời, nhân đó Lữ Gia lập Linh Tiên quán. Thư viện Đồng Nai và Dân Việt đều ghi giếng Ngọc dưới hậu cung tương truyền là lò luyện đan của Lữ Gia. Mốc 111 trước Công nguyên là năm trong truyền thuyết, không phải năm dựng quán, và không có cách nào khảo được.
Lớp sử liệu. Những gì đang đứng cho thấy quán được dựng lại vào thời Mạc. Ba nguồn ghi ba năm khác nhau: Thư viện Đồng Nai và Dân Việt ghi năm 1544, do công chúa Mạc Kim Dung và chồng đứng ra, Giáo dục và Thời đại cũng chép năm Giáp Thìn 1544 với phò mã Mạc Ngọc Liễn và công chúa Mạc Kim Dung, đồng thời dẫn lời nhà nghiên cứu Minh Nhương rằng quán được tu tạo từ đời nhà Mạc năm 1584, còn Chốn Thiêng ghi bia khắc năm 1586. Có thể đây là ba giai đoạn của một đợt xây kéo dài, cũng có thể là chỗ ghi lệch giữa các nguồn. Chúng tôi chưa thấy toàn văn bia nên không chốt.
Dân trí và Giáo dục và Thời đại còn ghi một lần trùng tu lớn đời Trần Minh Tông, sau khi con gái vua là Thái Trưởng công chúa tới quán cầu tự, và dân làng đắp tượng vua thờ ở tiền đường. Chưa thấy văn bia nào chép việc này, chúng tôi ghi lại và chưa đưa vào mốc chính.
- Khoảng 111 TCNMốc trong truyền thuyếtTheo lời người dân địa phương, quán có từ đây, gắn với Lữ Gia. Đây là truyền thuyết, không phải năm dựng.
- 1544Dựng lại lớnTheo Thư viện Đồng Nai, Dân Việt và Giáo dục và Thời đại, công chúa Mạc Kim Dung và chồng đứng ra dựng lại, Dân Việt ghi lần này mở rộng khuôn viên và đổi hướng quán.
- 1584 tới 1586Lớp kiến trúc và bia thời MạcGiáo dục và Thời đại dẫn lời nhà nghiên cứu Minh Nhương rằng quán được tu tạo từ đời nhà Mạc năm 1584, Chốn Thiêng ghi bia khắc năm 1586.
- Thế kỷ 17 và 18Lớp chạm khắcGiáo dục và Thời đại ghi bộ kiệu chạm rồng của quán làm từ hai thế kỷ này, còn phần lớn trang trí mang dấu nghệ thuật từ thời Lê trung hưng tới thời Nguyễn.
- 1797Đúc chuông đồngQuả chuông lớn nay treo trên gác chuông phía sau thượng điện. Dân Việt và Giáo dục và Thời đại ghi chuông cao chừng 1,4 mét, đúc thời Tây Sơn, niên hiệu Cảnh Thịnh.
- 1990Xếp hạng quốc giaDi tích lịch sử văn hóa quốc gia, theo Quyết định số 34VH/QĐ ngày 9 tháng 1 năm 1990, theo Giáo dục và Thời đại.
IIIKhung Lim, Giếng Ngọc Và Kho Ván Khắc
Dân trí tả toàn bộ khung quán bằng gỗ lim, mái có đầu đao cong, bờ nóc chạm rồng, và kể suốt mấy trăm năm chưa thấy dấu mối mọt. Giáo dục và Thời đại ghi phần lớn trang trí mang dấu nghệ thuật từ thời Lê trung hưng tới thời Nguyễn, như đôi nghê đá xanh, hương án, đôi hạc gỗ, bức chạm cửa sổ, và bộ kiệu chạm rồng làm từ thế kỷ 17, 18. Đây là lớp kiến trúc làng của đồng bằng Bắc Bộ, không mang dáng đạo quán Trung Hoa, và điều ấy cho thấy người làng dựng quán theo đúng cách họ dựng đình dựng chùa.
Ngay dưới ban thờ trong cùng. Tương truyền là lò luyện đan của Lữ Gia. Giáo dục và Thời đại ghi giếng sâu hơn mười mét, có hốc ngầm bên trong, và dân kể giếng thông ra sông Hồng. Đó là lời kể, không phải kết quả khảo sát.
Bộ tượng Tam Thanh, Ngọc Hoàng và Lão Tử ở vị trí chính, bên cạnh là Quán Âm và Khổng Tử. Đây là chỗ dấu Đạo Giáo còn rõ nhất.
Dân trí ghi quán có hơn năm trăm hiện vật, gồm đồ cổ và đồ phục dựng, trong đó có vài chục tấm ván khắc kinh Phật và kinh Đạo. Hiện chỉ một tấm còn ở quán, phần còn lại do Bảo tàng Lịch sử quốc gia và Bảo tàng Hà Nội lưu giữ.
Treo trên gác chuông phía sau thượng điện, dưới gác có tấm bia Tu tạo bi ký thời Mạc đặt trên lưng rùa đá. Quán bày theo lối tiền khánh hậu chuông, khánh ở gác tam quan nội phía trước, chuông ở phía sau.
Chi tiết đáng để ý nhất vẫn là giếng trong điện. Rất ít nơi thờ ở Bắc Bộ đặt giếng dưới chính ban thờ hậu cung. Giếng làng thường ở sân, ở trước cửa đình, không ở chỗ thiêng nhất. Việc đặt nước vào lòng điện ở Linh Tiên khớp với truyền thuyết luyện đan, vì luyện đan cần nước sạch, và cũng cho thấy người dựng quán coi mạch nước là thứ phải được giữ kín và được thờ.
Kho ván khắc cũng nói một điều về vai trò của quán. Một nơi giữ ván in cả kinh Phật lẫn kinh Đạo có lẽ từng in kinh sách cho người trong vùng, tức có sinh hoạt học đạo chứ không chỉ cúng lễ. Chữ Hán ở đầu trang là thư viện ghi theo tên Linh Tiên quán, chưa đối chiếu với hoành phi tại chỗ.
IVThế Đất Và Hướng
Mọi điều dưới đây là kiến giải của thư viện theo lối phong thủy cổ truyền. Riêng việc đổi hướng năm 1544 là dữ kiện do Dân Việt ghi, phần giải thích vì sao đổi thì là của chúng tôi.
Quán đứng giữa đồng bằng làng ở phía tây Hà Nội, không có núi để tựa. Ở những nơi như vậy, phép xem đất cổ truyền không tìm long mạch trên mặt đất mà tìm mạch nước dưới đất, vì nước ngầm là thứ duy nhất nối một mảnh đất phẳng với khí của cả vùng. Giếng Ngọc, sâu hơn mười mét và được dân tin là thông ra sông lớn, theo lối đọc ấy chính là huyệt của quán. Đặt ban thờ ngay trên huyệt là đặt chỗ thờ đúng vào chỗ khí tụ, và điều này giải thích vì sao giếng nằm trong điện chứ không nằm ngoài sân.
Điều thứ hai là việc đổi hướng. Dân Việt ghi lần dựng lại năm 1544 đã xoay quán từ hướng tây nam sang hướng đông bắc. Theo lối nhìn cổ, tây nam và đông bắc là một cặp đối nhau trên cùng một trục. Quay về đông bắc là quay lưng lại phía tây nam và mở mặt về phía kinh thành cũ cùng sông Hồng. Chúng tôi không biết người thời Mạc đổi hướng vì lẽ gì, có thể vì phong thủy, có thể vì đường làng, nên chỉ nêu dữ kiện và một cách đọc.
Cuối cùng, một nơi luyện đan theo truyền thuyết cần ba thứ: nước sạch, đất yên, và khoảng cách với chốn đông người. Làng Cao Xá Thượng đủ cả ba, và điều đó có lẽ là lý do khiến truyền thuyết tìm về đây chứ không tìm về một nơi khác.
VLễ Vía Ngọc Hoàng Và Hội Làng
Chốn Thiêng ghi quán có lễ lớn mùng 9 tháng Giêng âm lịch và hội làng Cao Xá Thượng ngày 13 tháng 2 âm lịch, ngoài ra có lễ mùng một và rằm hằng tháng. Ngày mùng 9 tháng Giêng là ngày vía Ngọc Hoàng theo lịch lễ Đạo Giáo, trùng với vị được thờ ở chính điện.
| Ngày âm lịch | Kỳ lễ | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| Mùng 9 tháng Giêng | Lễ lớn của quán | Trùng ngày vía Ngọc Hoàng trong lịch lễ Đạo Giáo, lễ đầu năm của cả quán |
| Ngày 13 tháng 2 | Hội làng Cao Xá Thượng | Hội của cả làng, lễ theo lịch hội làng chứ không theo lịch đạo |
| Mùng một và rằm | Lễ thường hằng tháng | Dân làng lên quán dâng hương theo lệ |
Cách lịch lễ chia làm hai tầng cũng nói lên hai vai của quán. Mùng 9 tháng Giêng là lễ của đạo, theo lịch Đạo Giáo, hướng về vua trời. Ngày 13 tháng 2 là lễ của làng, theo lịch hội làng, hướng về cộng đồng. Một đạo quán làng sống được qua nhiều thế kỷ chính là nhờ giữ được cả hai tầng ấy.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Thôn Cao Xá Thượng, xã Hoài Đức (xã Đức Thượng cũ nhập trọn vào xã Hoài Đức năm 2025, huyện Hoài Đức cũ), Hà Nội. Thư viện Đồng Nai ghi làng Cao Thượng
- Đường tới
- Thôn Cao Xá Thượng, xã Hoài Đức (xã Đức Thượng cũ nhập trọn vào xã Hoài Đức năm 2025, huyện Hoài Đức cũ), Hà Nội. Một số nguồn ghi tên làng là Cao Thượng, khi hỏi đường có thể dùng cả hai tên.
- Toạ độ
- 21.066, 105.6968
Quán là nơi thờ của làng, lệ theo lệ làng: ăn mặc kín đáo, bỏ mũ khi vào các lớp điện, nói khẽ. Giếng Ngọc nằm ngay dưới ban thờ hậu cung, xin quý vị không cúi sát miệng giếng, không thả vật gì xuống giếng, không múc nước. Ván khắc và tượng gỗ là hiện vật cổ, chỉ xem, không chạm.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Quán Linh Tiên
Thầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên.
?Hỏi Đáp Nhanh
Quán Linh Tiên thờ ai
Thờ Ngọc Hoàng, Tam Thanh và Lão Tử, những vị đứng đầu điện thần Đạo Giáo, bên cạnh có tượng Quán Âm của Phật Giáo và Khổng Tử của Nho Giáo. Đây là nơi thờ tiêu biểu của lối Tam giáo đồng nguyên ở làng quê Bắc Bộ, dân quanh vùng quen gọi là chùa Linh Tiên.
Giếng Ngọc ở quán Linh Tiên là gì
Là cái giếng nằm ngay dưới ban thờ hậu cung. Tương truyền đây là lò luyện đan của Lữ Gia. Giáo dục và Thời đại ghi giếng sâu hơn mười mét, dân kể giếng thông ra sông Hồng. Cả hai điều đều thuộc lời kể, chưa có khảo sát xác nhận.
Quán Linh Tiên có từ bao giờ
Dân địa phương kể quán có từ khoảng năm 111 trước Công nguyên, gắn với Lữ Gia, nhưng đó là truyền thuyết. Lớp kiến trúc và bia hiện còn thuộc thời Mạc, các nguồn ghi năm 1544, 1584 hoặc 1586. Chuông đồng đúc năm 1797. Quán được xếp hạng di tích quốc gia năm 1990.
Quán Linh Tiên có thuộc Thăng Long tứ quán không
Không. Tứ quán gồm Trấn Vũ, Huyền Thiên, Đồng Thiên và Đế Thích, đều ở nội thành cũ. Linh Tiên là đạo quán của làng Cao Xá Thượng ở phía tây Hà Nội. Có nơi gọi quán là đứng đầu bốn quán vùng Đan Sơn, nhưng chưa đối chiếu được với nguồn chính thức.
Lễ hội quán Linh Tiên vào ngày nào
Lễ lớn mùng 9 tháng Giêng âm lịch, trùng ngày vía Ngọc Hoàng. Hội làng Cao Xá Thượng ngày 13 tháng 2 âm lịch. Ngoài ra có lễ mùng một và rằm hằng tháng, theo Chốn Thiêng. Lễ mùng 9 là lễ của đạo, còn ngày 13 tháng 2 là lễ của làng.