Con đường lên chùa đi dưới tán rừng, và nếu quý vị tới vào mùa đông thì hai bên là những vòm lá phong đã ngả đỏ, ngả vàng. Chùa nằm trên sườn núi Tam Ban, mái thấp, sân đá, sau chùa là khu tháp. Trong khu ấy có một ngọn tháp mang tên Viên Thông, và gần đó là một tấm bia đá xanh dựng trên lưng rùa, mặt bia kín chữ.
Tấm bia ấy dựng năm 1362, khắc chừng năm nghìn chữ về đời Đệ nhị tổ Pháp Loa, vị tổ thứ hai của Thiền phái Trúc Lâm. Ngọn tháp giữ xá lợi của ngài. Vì thế người trong dòng Trúc Lâm gọi Thanh Mai là chốn tổ: đây là nơi vị tổ thứ hai nằm lại, và là nơi giữ nguồn sử chính kể về đời ngài.
IChốn Tổ Của Đệ Nhị Tổ Pháp Loa
Thiền phái Trúc Lâm là dòng thiền do người Việt lập trên đất Việt vào cuối thế kỷ 13, với ba vị tổ nối nhau: Trần Nhân Tông là Đệ nhất tổ, Pháp Loa là Đệ nhị tổ, Huyền Quang là Đệ tam tổ. Mỗi vị để lại dấu ở một vùng. Chuyện khai phái trên núi Yên Tử, viện Quỳnh Lâm nơi Pháp Loa mở trường ở khu di tích nhà Trần tại Đông Triều, và Đệ tam tổ ở chùa Côn Sơn, thư viện đã viết ở ba bài ấy. Bài này chỉ nói phần của Thanh Mai: nơi đặt tháp và bia của Tổ thứ hai.
Pháp Loa sinh năm 1284. Theo Báo Quảng Ninh và Mekong ASEAN, ngài viên tịch ngày 3 tháng 3 âm lịch năm 1330 ở chùa Quỳnh Lâm, thi hài được đưa về an táng ở Thanh Mai, xá lợi đặt trong tháp Viên Thông sau chùa. Báo Hải Phòng ghi trong hơn hai mươi năm hoằng pháp, ngài cho đúc hơn một nghìn ba trăm pho tượng và lập hơn hai trăm cơ sở tu học. Chính ngài, năm 1329, một năm trước khi viên tịch, đã cho mở rộng sơn cảnh Thanh Mai theo báo Nhân Dân.
Trúc Lâm khác các dòng thiền đời sau ở hai chỗ. Chỗ thứ nhất là gốc: các dòng Lâm Tế và Tào Động ở nước ta truyền từ Trung Hoa sang, còn Trúc Lâm do một vị vua đã xuất gia lập ra, lấy tâm làm cốt và chủ trương tu giữa việc đời. Chỗ thứ hai là cách truyền: Trúc Lâm thời Trần nối pháp theo mạch thầy trò được ấn chứng, các nguồn không ghi một bài kệ đặt pháp danh theo đời như các dòng Lâm Tế về sau. Vì thế ở Thanh Mai không có bảng chữ kệ để đối chiếu, chỉ có ba tên tổ nối nhau.
Nhiều người nghĩ Tổ Pháp Loa viên tịch ở Thanh Mai. Các nguồn ghi ngài viên tịch ở chùa Quỳnh Lâm, rồi mới được đưa về Thanh Mai an táng. Một chỗ nhầm khác: Thanh Mai không phải một thiền viện Trúc Lâm của thời nay. Các thiền viện mang tên Trúc Lâm dựng trong mấy chục năm gần đây là lớp phục hưng về sau, còn Thanh Mai là một trong những nơi của chính Trúc Lâm thời Trần, có bia tháp đương thời làm chứng.
IITừ Tháp Viên Thông Tới Ngày Phục Dựng
Người dựng chùa đầu tiên chưa tra được có nguồn, các nguồn chỉ nói chùa có từ thời Trần. Mạch sử rõ nhất bắt đầu từ Pháp Loa: ngài mở rộng sơn cảnh năm 1329, được an táng ở đây năm 1330, rồi tháp và bia lần lượt được dựng. Sang thời Lê, chùa thêm tháp mới và bia mới. Về sau chùa hoang phế lâu năm và được phục dựng từ năm 1980.
- 1329Mở rộng sơn cảnhĐệ nhị tổ Pháp Loa cho mở rộng sơn cảnh Thanh Mai, theo báo Nhân Dân và Báo Hải Phòng.
- 1330Tổ Pháp Loa viên tịchNgày 3 tháng 3 âm lịch, ngài viên tịch ở chùa Quỳnh Lâm, thi hài an táng ở Thanh Mai.
- 1334Dựng tháp Viên ThôngTháp giữ xá lợi Tổ ở sau chùa, theo Báo Quảng Ninh và Mekong ASEAN. Báo Hải Phòng ghi năm 1330.
- 1362Dựng bia Thanh MaiBia Thanh Mai Viên Thông tháp bi dựng năm Đại Trị thứ 5, khắc chừng năm nghìn chữ về hành trạng Tổ.
- 1702 và 1703Dựng tháp Phổ Quang và Linh QuangHai ngọn tháp thời Lê, niên hiệu Chính Hòa thứ 23 và thứ 24.
- 1714 và 1718Sửa tháp Viên Thông, dựng bia mớiTháp Viên Thông được sửa năm 1714. Bia Trúc Lâm Đệ nhị tổ tháp dựng năm 1718.
- 1980Phục dựngSau thời gian dài hoang phế, chùa được phục dựng từ năm này.
- 1992 và 2025Di tích quốc gia, Di sản thế giớiXếp hạng di tích quốc gia năm 1992. Ngày 12 tháng 7 năm 2025 là một điểm thành phần của Di sản văn hóa thế giới Quần thể Yên Tử, Vĩnh Nghiêm, Côn Sơn, Kiếp Bạc.
Năm dựng tháp Viên Thông, các nguồn không khớp: Báo Quảng Ninh và Mekong ASEAN ghi năm 1334, Báo Hải Phòng ghi năm 1330, tức ngay năm Tổ viên tịch. Năm tấm bia 1362 được công nhận Bảo vật quốc gia cũng lệch: Mekong ASEAN và trang Họ Đồng Chí Linh ghi năm 2016, trang sau ghi cụ thể ngày 22 tháng 12 năm 2016, còn Thể Thao Văn Hóa ghi năm 2017. Chúng tôi ghi cả hai phía ở mỗi chỗ.
Năm 2021, khảo cổ tìm thấy ba khu di tích mới trên đường lên phía Yên Tử với gần một nghìn di vật thuộc các lớp từ thời Trần tới thời Nguyễn, theo báo Nhân Dân. Báo Hải Phòng ghi một khu trong số đó, gọi là Thanh Mai 2, nằm cách chùa hiện nay chừng 400 mét. Những khu ấy cho thấy sơn cảnh Thanh Mai thời trước rộng hơn nhiều so với khuôn viên quý vị thấy hôm nay.
IIITháp, Bia Và Ngôi Chùa Giữa Rừng
Ngôi chùa hiện nay là kết quả của đợt phục dựng từ năm 1980 trở đi. Theo trang Họ Đồng Chí Linh, chùa bố cục theo kiểu chữ Đinh, tiền đường bảy gian, hậu cung ba gian, tượng Phật tạc bằng gỗ mít. Phần cổ nhất không nằm trong chánh điện mà ở khu tháp và bia phía sau. Người tìm dấu thời Trần ở Thanh Mai nên đi thẳng ra đó.
Tháp giữ xá lợi Đệ nhị tổ Pháp Loa, sau chùa. Dựng năm 1334 hoặc 1330 tùy nguồn, sửa năm 1714.
Dựng năm 1362, đá xanh, đế rùa. Trán bia chạm rồng theo lối thời Trần, riềm hoa cúc dây, chân bia sóng nước. Hai mặt khắc chừng năm nghìn chữ.
Hai ngọn tháp thời Lê dựng năm 1702 và năm 1703, đứng cùng khu với tháp Tổ.
Dựng năm 1718, là tấm bia đời sau cùng ghi về tháp Tổ, khác với tấm bia năm 1362.
Về kích thước tấm bia 1362, tạp chí Thế Giới Di Sản và VnExpress ghi thân bia cao 131 cm, rộng 82 cm, dày 14 cm, đế rùa dài 165 cm, rộng 103 cm, cao 30 cm. Báo Tiền Phong lại tả bia cao hơn hai mét. Chỗ lệch có thể do một bên đo thân bia, một bên tính cả đế, nhưng không nguồn nào nói rõ, nên chúng tôi ghi cả hai. Số bia cổ ở chùa cũng lệch: trang Họ Đồng Chí Linh ghi bảy tấm thời Trần và thời Lê, báo Nhân Dân nói tới hệ thống bốn tấm từ thế kỷ 14 tới thế kỷ 17.
Giá trị của tấm bia không nằm ở kích thước. Bia kể hành trạng các vị tổ Trúc Lâm, đặc biệt là Pháp Loa, được khắc chỉ ba mươi hai năm sau khi ngài mất. Ở một nước mà nhiều thư tịch thời Trần không còn, một bản văn khắc đá gần như đương thời là thứ hiếm. Vì thế các báo đều gọi bia Thanh Mai là nguồn sử chính về đời Tổ thứ hai, và vì thế nó được công nhận Bảo vật quốc gia.
IVThế Đất Và Hướng
Phần này là cách đọc của thư viện theo con mắt phong thủy cổ truyền, không phải điều chép trong văn bia hay trong văn bản của chùa. Bia Thanh Mai kể việc Pháp Loa mở rộng sơn cảnh nhưng các nguồn chúng tôi đọc không ghi ngài chọn đất theo phép nào, cũng không ghi hướng chánh điện. Chúng tôi nói rõ như vậy để quý vị phân biệt tư liệu với kiến giải.
Chùa nằm trên sườn núi Tam Ban, người xưa gọi là núi Phật Tích, trong dãy núi cùng tên. Đây là thế lưng chừng núi: sau lưng có đỉnh cao làm hậu chẩm, trước mặt đất thấp dần xuống thung lũng, hai bên là các sống núi phụ. Trong phép xem đất vùng núi, chỗ đất tương đối bằng giữa sườn dốc là nơi mạch núi dừng lại mà tụ, và các chùa thiền thời Trần thường chọn đúng những khoảnh như thế.
Lớp thứ hai là rừng. VnExpress ghi quanh chùa có quần thể rừng phong rộng hơn một trăm héc ta. Rừng dày giữ nước, giữ đất và giữ gió, làm cho khu tháp sau chùa có được một sự tĩnh mà chùa đồng bằng không có. Với một nơi có việc chính là giữ tháp Tổ và giữ bia, sự tĩnh ấy có giá trị hơn một minh đường rộng.
Lớp thứ ba là cách đặt tháp. Tháp Viên Thông ở phía sau chùa, cao hơn chánh điện theo thế núi. Lối nghĩ cổ truyền coi chỗ cao và kín là chỗ an nghỉ, chỗ thấp và gần đường là chỗ người sống tu học. Người đến lễ đi từ dưới lên, qua chánh điện rồi mới tới tháp, tức là đi đúng thứ tự từ Phật tới Tổ. Cuối cùng, những khu di tích mới tìm thấy trên đường lên phía Yên Tử cho thấy Thanh Mai xưa không đứng lẻ mà nằm trên một lối núi nối với các chốn Trúc Lâm khác, đó là một thế đất của cả một dòng thiền chứ không chỉ của một ngôi chùa.
VLễ Giỗ Tổ Pháp Loa Và Các Lễ Trong Năm
Lễ lớn nhất của chùa trùng với ngày giỗ Tổ. Theo Báo Tiền Phong và trang Họ Đồng Chí Linh, lễ hội chùa Thanh Mai diễn ra từ mùng 1 tới mùng 3 tháng 3 âm lịch, ngày mùng 3 là ngày Pháp Loa viên tịch năm 1330.
| Ngày âm lịch | Lễ | Nội dung |
|---|---|---|
| Mùng 1 tới mùng 3 tháng 3 | Lễ hội chùa Thanh Mai, giỗ Tổ Pháp Loa | Lễ lớn nhất trong năm, tưởng niệm Đệ nhị tổ Trúc Lâm tại chùa và tháp Viên Thông. |
| Rằm tháng Giêng | Thượng nguyên | Lễ cầu an đầu năm theo nếp chung của chùa Bắc Bộ. |
| Rằm tháng 4 | Phật Đản | Lễ mừng ngày Đức Phật đản sinh. |
| Rằm tháng 7 | Vu Lan | Lễ báo hiếu theo nếp chung của chùa Bắc Tông. |
| Mùng 1 tháng 11 | Ngày Phật hoàng Trần Nhân Tông nhập niết bàn | Ngày trọng của cả dòng Trúc Lâm, lễ chính được tổ chức ở các nơi gắn với Đệ nhất tổ. |
Ngoài dịp lễ, chùa đông khách nhất vào những tuần cuối năm, khi rừng phong đổi màu. Người đi theo dấu Trúc Lâm thường ghép Thanh Mai với Côn Sơn và các điểm ở Đông Triều trong cùng một chuyến, để đi đủ nơi của ba vị tổ.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Sườn núi Tam Ban (núi Phật Tích xưa) trong dãy Tam Ban, phường Nguyễn Trãi (thành phố Chí Linh cũ, tỉnh Hải Dương cũ), thành phố Hải Phòng
- Đường tới
- Chùa ở sườn núi Tam Ban, phường Nguyễn Trãi, thành phố Hải Phòng, trên đất thành phố Chí Linh cũ của tỉnh Hải Dương cũ. Đường lên chùa đi qua rừng, đoạn cuối là lối núi.
- Toạ độ
- 21.2175, 106.4633
Thanh Mai là chốn tổ đang có người tu giữa một khu rừng được bảo vệ, lệ của chùa và lệ giữ rừng đều phải theo. Quý vị nên ăn mặc kín đáo, đi nhẹ nói khẽ ở khu tháp Tổ. Bia năm 1362 là Bảo vật quốc gia, xin không chạm tay, không ngồi lên đế rùa, không in rập chữ bia. Không bẻ cành, không nhặt lá phong mang về, và mang rác xuống núi.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Chùa Thanh Mai
Contribute photos, information or video for Thanh Mai PagodaThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
chùa thanh mai thờ ai
Chùa thờ Phật theo nếp chùa Bắc Bộ và là chốn tổ của Đệ nhị tổ Trúc Lâm Pháp Loa, vị tổ thứ hai của Thiền phái Trúc Lâm. Ngài viên tịch năm 1330 ở chùa Quỳnh Lâm, được an táng ở Thanh Mai, xá lợi đặt trong tháp Viên Thông sau chùa.
bia thanh mai viên thông tháp bi là gì
Là tấm bia đá dựng năm 1362, niên hiệu Đại Trị thứ 5, khắc chừng năm nghìn chữ về hành trạng các vị tổ Trúc Lâm, nhất là Pháp Loa. Thân bia cao 131 cm theo Thế Giới Di Sản, đặt trên đế rùa. Bia được công nhận Bảo vật quốc gia năm 2016, có nguồn ghi năm 2017.
tháp viên thông chùa thanh mai xây năm nào
Các nguồn ghi khác nhau. Báo Quảng Ninh và Mekong ASEAN ghi năm 1334, Báo Hải Phòng ghi năm 1330, tức năm Tổ Pháp Loa viên tịch. Tháp được sửa năm 1714. Trong cùng khu còn có tháp Phổ Quang năm 1702 và tháp Linh Quang năm 1703.
chùa thanh mai khác chùa côn sơn và yên tử thế nào
Ba nơi cùng thuộc Trúc Lâm thời Trần nhưng gắn với ba vị tổ khác nhau. Yên Tử là nơi Đệ nhất tổ Trần Nhân Tông tu và lập phái, Côn Sơn gắn với Đệ tam tổ Huyền Quang, còn Thanh Mai là nơi đặt tháp và bia của Đệ nhị tổ Pháp Loa. Viện Quỳnh Lâm ở Đông Triều là nơi Pháp Loa mở trường.
rừng phong chùa thanh mai đẹp nhất mùa nào
Lá phong quanh chùa đổi sang đỏ và vàng vào những tuần cuối năm, khi trời trở lạnh, đó là mùa các báo hay nhắc tới. VnExpress ghi quần thể rừng phong quanh chùa rộng hơn một trăm héc ta. Lễ hội chùa thì diễn ra từ mùng 1 tới mùng 3 tháng 3 âm lịch.