Quý vị sẽ không thấy một ngọn tháp nào ở làng Phong Lệ. Thứ hiện ra trước mắt là một khoảnh đất giữa xóm nhà, một ngôi miếu Bà nhỏ của người Việt, hai ngôi mộ cổ, và bên dưới lớp đất ấy là nền gạch của một khu đền đã có từ nghìn năm trước. Muốn hình dung nơi này, quý vị phải nhìn xuống chứ không nhìn lên.
Tháng 4 năm 2011, một hộ dân đào móng làm nhà thì gặp gạch và đá chạm. Ba đợt khai quật sau đó của Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng làm lộ nền móng của ít nhất ba tháp thuộc một khu đền tháp Ấn Độ Giáo của người Chăm, dựng quãng đầu thế kỷ 10. Không còn tường, không còn mái, không còn người làm lễ. Nhưng dưới lòng tháp chính lại còn một hố thiêng xây gạch, và chính cái hố ấy làm Phong Lệ khác mọi di tích Chăm khác trong thư viện này.
IMột Khu Đền Chưa Rõ Thần Chủ
Điều chắc chắn là Phong Lệ từng là một khu đền tháp Ấn Độ Giáo của người Chăm, quen gọi là Bàlamôn Chăm, thuộc vùng Amaravati, tức xứ Quảng ngày nay. Điều chưa chắc là vị thần nào được thờ trong từng tháp. Cho tới nay chúng tôi chưa tra thấy nguồn khảo cổ nào nêu đích danh tháp chính thờ Shiva hay một vị nào khác, nên bài này không gán tên thần cho nơi này.
Và cần nói thẳng một điều nữa: Phong Lệ hôm nay là phế tích. Nơi đây không còn là chỗ thờ, không có cộng đồng người Chăm nào về làm lễ, và những gì còn lại chỉ là nền móng nằm trong lòng đất.
Theo giáo nghĩa Ấn Độ Giáo, một ngôi đền không phải cái nhà cho thần ở, mà là hình thu nhỏ của vũ trụ, với khối tháp là ngọn núi thiêng và lòng tháp là chỗ thần hiện diện. Vì vậy việc dựng đền không bắt đầu từ bức tường đầu tiên mà từ mặt đất dưới chân nó. Truyền thống kiến trúc đền Ấn Độ có những nghi thức thánh hóa phần móng, đặt vật thiêng vào lòng đất trước khi xây, để nền đền trở thành chỗ đất đã được dâng cho thần.
Người Chăm ở Phong Lệ đã làm nghi thức ấy theo văn bản nào, đọc lời gì, thì không bia ký nào còn lại để cho biết. Điều khảo cổ học cho thấy được là dấu vật chất của nó: một hố xây công phu nằm đúng dưới lòng tháp chính.
Về mặt sử liệu, mọi hiểu biết về Phong Lệ đến từ đất đào lên chứ không đến từ chữ viết. Chưa có bia ký nào tại chỗ được công bố cho biết tên vua dựng đền hay hiệu của vị thần. Niên đại vì thế được định bằng hiện vật: kiểu điêu khắc đá và những mảnh gốm sứ đời Tống men trắng mỏng dùng trong lễ. Lúc phát lộ năm 2011, người dân còn gặp một tượng đầu người mình chim, và các đợt đào sau cho thêm tượng sư tử, bệ tượng voi, hình rắn bằng đá. Đó là đồ trang trí và đồ thờ phụ, chưa phải vật thờ chính.
Có hai chỗ hay hiểu lầm, xin nói bằng giọng sử liệu.
Thứ nhất, ngôi miếu trong khu đất không phải của người Chăm. Trong khu di tích có một miếu Bà dựng năm 1862 đời Tự Đức và hai ngôi mộ cổ. Đó là lớp thờ tự của người Việt đến sau, mọc lên trên đất cũ của khu đền, không nối tiếp nghi thức Chăm.
Thứ hai, ở đây chưa có bảo tàng. Năm 2017 có đề án lập chi nhánh thứ hai của Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng trên khu đất rộng 17.087 mét vuông tại Phong Lệ, nhưng đề án ấy chưa làm xong. Vì vậy quý vị đừng tìm một nhà trưng bày tại chỗ, điều ấy tới nay chưa thành.
IITừ Một Nhát Cuốc Đào Móng Nhà
Lịch sử Phong Lệ có hai nửa cách nhau cả nghìn năm. Nửa đầu là quãng khu đền được dựng và được thờ, biết qua hiện vật. Nửa sau bắt đầu từ năm 2011, khi đất được đào lên, và mọi điều về nửa đầu đều do nửa sau kể lại.
- Đầu thế kỷ 10Dựng khu đền thápNiên đại các nhà khảo cổ đề xuất dựa trên điêu khắc đá và gốm sứ, không dựa trên bia ký. Khu đền thuộc vùng Amaravati của Chăm Pa.
- Thế kỷ 12Còn được thờGốm sứ Tống và các lớp hiện vật cho thấy khu đền còn được dùng tới ít nhất thế kỷ này.
- 1862Dựng miếu BàNgười Việt dựng một ngôi miếu Bà trong khu đất, đời vua Tự Đức. Đây là lớp thờ tự muộn, khác hẳn nghi thức của khu đền Chăm.
- Tháng 4 năm 2011Phát lộ tình cờMột hộ dân đào móng nhà gặp gạch và đá chạm, trong đó có một tượng đầu người mình chim. Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng khai quật đợt đầu ngay trong năm.
- 2012Khai quật đợt haiMở bốn hố với tổng diện tích gần 300 mét vuông, làm lộ nền tháp chính và hố thiêng dưới lòng tháp.
- 2018Khai quật đợt baMở chừng 350 mét vuông, gặp tượng sư tử đá cao 1,09 mét, bệ tượng voi, hình rắn bằng đá thạch anh xám và bốn chóp tháp đá.
- 2020Xếp hạng cấp thành phốỦy ban nhân dân thành phố Đà Nẵng ký Quyết định 4568 ngày 27 tháng 11 năm 2020 xếp hạng di tích khảo cổ, công bố vào tháng 2 năm 2021.
Chỗ nguồn ghi vênh nhau, xin nói rõ. Báo cáo công bố sau đợt khai quật năm 2018 đề xuất khu đền được dựng khoảng đầu thế kỷ 10 và còn được thờ tới ít nhất thế kỷ 12. Một số bài giới thiệu của Đà Nẵng lại ghi gọn là quanh thế kỷ 11. Cả hai đều là định niên theo hiện vật, không có dòng bia nào ghi năm dựng. Chúng tôi theo báo cáo khai quật và ghi lại con số kia để quý vị khỏi ngạc nhiên khi gặp nó ở nơi khác.
IIINền Móng Và Hố Thiêng
Ở một tháp Chăm còn đứng như những ngọn trong bài Mỹ Sơn, quý vị thấy thân, mái, cửa, hoa văn, nhưng không bao giờ thấy phần dưới sàn. Phong Lệ cho thấy điều ngược lại. Phần trên đã mất hết, còn phần dưới thì lộ ra, và đó là chỗ người ta hiếm khi được nhìn tận mắt: một ngôi đền Chăm được đặt xuống đất như thế nào.
Rộng chừng 16 mét mỗi cạnh theo lời ông Võ Văn Thắng, Giám đốc Bảo tàng Điêu khắc Chăm, có dấu bốn góc. Báo cáo đợt năm 2012 tả mặt bằng gần hình chữ thập, lớp gạch vụn đầm dày khoảng 10 xăng ti mét, bên trên là gạch viên được mài, chỗ dày nhất còn bốn lớp.
Cửa chính mở về hướng Đông, ba mặt còn lại là cửa giả. Đây là sơ đồ quen của một kalan, tức ngôi đền thờ chính của khu đền tháp Chăm.
Nằm dưới lòng tháp chính, vách xây ba lớp gạch mài ghép cẩn thận, lòng hố chứa lớp cuội và cát trắng dày chừng 1,6 mét. Giữa hố có một lỗ tròn đường kính khoảng một mét viền cuội hình trứng, vách có các ô nhỏ hình tháp.
Các đợt đào thu được viên cuội granit hình trứng, viên gạch vuông và viên thạch anh trắng, tức những vật được đặt có chủ ý chứ không phải đất lấp.
Tượng sư tử đá cao 1,09 mét khá nguyên vẹn, bệ tượng voi dài 0,8 mét, hình rắn bằng thạch anh xám, bốn chóp tháp nhỏ bằng đá, cùng các mảnh trang trí kiến trúc bằng sa thạch.
Gốm Chăm và những mảnh sứ đời Tống men trắng mỏng, nhóm hiện vật giúp định niên đại khu đền.
Vì Sao Cái Hố Ấy Quan Trọng
Các nhà khảo cổ khi công bố đợt năm 2012 nói đây là lần đầu tiên khai quật được một hố thiêng có bố cục khác hẳn những gì đã biết ở các di tích Chăm. Về sau hố này được coi là chứng cứ đầu tiên về nghi lễ đặt gạch khi dựng tháp của người Chăm, tức nghi thức làm ở phần móng trước khi thân tháp mọc lên.
Chỗ cần đọc cho đúng mức là: ta biết hình dạng của nghi lễ, chưa biết lời của nó. Vì sao đặt cuội hình trứng, vì sao dùng cát trắng, vì sao có các ô hình tháp nhỏ trên vách, những câu ấy các nhà nghiên cứu còn để ngỏ và đề nghị phải nghiên cứu lâu dài. Chúng tôi ghi lại đúng như vậy, không điền thêm ý nghĩa cho những thứ chưa ai giải được.
IVThế Đất Và Hướng
Người Chăm dựng khu đền này theo lệ của đền tháp Ấn Độ Giáo, và lệ ấy phải được kể trước. Cửa chính quay về hướng Đông, nơi mặt trời mọc. Tháp thường đặt trên gò hay trên chỗ đất cao, vì khối tháp là hình ảnh ngọn núi thiêng, và khu đền được đặt trong quan hệ với núi và nguồn nước, những thứ được coi là thiêng. Ấn Độ Giáo không dạy phong thủy. Đoạn dưới là cách đọc của thư viện theo con mắt phong thủy cổ truyền của người Việt, chỉ để đối chiếu, không phải điều ghi trong tư liệu nào của Phong Lệ, và càng không phải điều người dựng đền tính tới.
Phong Lệ đặt ra cho người xem đất một tình thế lạ: chỉ còn nền, không còn khối. Người Việt xem đất thường nhìn công trình đứng giữa núi và nước. Ở đây thứ còn lại để đọc là mặt bằng và hướng, còn cái thế đứng của khối tháp thì đã mất.
Cái đáng đọc nhất là trục Đông. Theo lối cũ, hướng Đông thuộc hành Mộc, ứng với khí sinh của buổi sáng. Người dựng đền Chăm chọn hướng ấy vì lý của họ, là để ánh sáng đầu ngày rọi vào chỗ đặt vật thờ. Hai hệ tới cùng một hướng mà không chung một lý do, và bài này giữ hai lý do ấy tách riêng.
Chỗ thứ hai là cái hố dưới lòng tháp. Phong thủy Á Đông nói nhiều về huyệt, tức điểm tụ khí mà ngôi nhà hay ngôi mộ phải đặt đúng vào. Nhìn một hố thiêng nằm ngay tâm nền tháp, người quen lối cũ dễ gọi đó là huyệt. Nên dừng ở mức so sánh. Hố thiêng Chăm là chỗ thánh hóa nền đền theo nghi lễ Ấn Độ Giáo, nó không sinh ra từ phép tìm huyệt, và nội dung của nó vẫn chưa được giải.
Cuối cùng là lớp đất về sau. Khu đền bị đất phủ, rồi làng người Việt mọc lên bên trên, có miếu, có mộ, có nhà. Theo con mắt cổ truyền, một chỗ đất đã từng là đất thờ thì thường được đời sau tiếp tục kiêng giữ, và sự có mặt của ngôi miếu Bà năm 1862 trên đúng khu đất này hợp với cách nhìn ấy. Đó là nhận xét của thư viện, không phải điều ghi trong tư liệu của miếu.
VNghi Lễ Đọc Lại Từ Lòng Đất
Tại Phong Lệ không có lễ Chăm nào đang diễn ra, và cũng không có lịch lễ nào để ghi. Những nơi người Chăm Bàlamôn còn mở cửa tháp làm lễ Katê nằm ở miền nam Trung Bộ, như tháp Po Klong Garai. Bảng dưới đây không phải lịch lễ, mà là những nghi thức đọc lại được từ chính hiện vật của khu đền, kèm dấu vết tương ứng.
| Nghi thức | Nội dung | Dấu vết tại Phong Lệ |
|---|---|---|
| Thánh hóa nền đền | Đặt vật thiêng vào lòng đất dưới chỗ sẽ thành lòng tháp, trước khi xây thân tháp. | Hố xây ba lớp gạch mài, cuội hình trứng, cát trắng, thạch anh trắng và viên gạch vuông. |
| Dâng lễ trước vật thờ | Nghi thức cúng thường ngày của đền Ấn Độ Giáo, dâng trong lòng kalan qua một cửa thật. | Nền tháp chính có một cửa chính mở hướng Đông và ba cửa giả. |
| Dùng đồ gốm trong lễ | Đựng nước, hoa, phẩm vật dâng thần. | Mảnh sứ đời Tống men trắng mỏng và gốm Chăm trong các lớp khai quật. |
| Trang trí và canh giữ khu thờ | Tượng thú linh đặt quanh đền để giữ chỗ thiêng. | Tượng sư tử đá cao 1,09 mét, bệ tượng voi, hình rắn bằng đá. |
| Dựng chóp và mái tháp | Đỉnh tháp và các tầng mái kết bằng những chóp nhỏ, hình ngọn núi thu dần. | Bốn chóp tháp bằng đá tìm được năm 2018. |
Ngôi miếu Bà dựng năm 1862 trong khu đất thuộc tín ngưỡng của người Việt trong làng, không phải lễ của khu đền Chăm. Muốn đọc thêm về một thánh địa Chăm còn tháp đứng cùng vùng Amaravati, quý vị xem bài Mỹ Sơn. Còn gần Phong Lệ nhất trong thư viện là Ngũ Hành Sơn, cách chừng 7,4 cây số.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Làng Phong Lệ, phường Cẩm Lệ (phường Hòa Thọ Đông cũ, quận Cẩm Lệ cũ), thành phố Đà Nẵng. Nghị quyết sắp xếp năm 2025 gộp Hòa Thọ Tây, Hòa Thọ Đông và Khuê Trung thành phường Cẩm Lệ
- Đường tới
- Làng Phong Lệ, phường Cẩm Lệ, thành phố Đà Nẵng, trước là phường Hòa Thọ Đông cũ, quận Cẩm Lệ cũ. Trong thư viện, nơi gần nhất là Ngũ Hành Sơn, cách chừng 7,4 cây số.
- Toạ độ
- 16.0038, 108.1939
Đây là di chỉ khảo cổ nằm giữa khu dân cư, lệ của nơi này là lệ giữ đất và giữ lớp gạch cũ. Không bước xuống các hố đào, không nhặt mảnh gạch hay mảnh gốm mang về, không tựa vào các mảng nền còn lộ. Nếu khu đất đang có rào chắn hay có người trông coi thì theo hướng dẫn tại chỗ. Xin giữ yên lặng vì chung quanh là nhà dân, và nếu vào miếu Bà thì theo lệ của miếu.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Phế tích Phong Lệ
Contribute photos, information or video for Phong Le Cham Temple RuinsThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
Phế tích Phong Lệ ở đâu
Ở làng Phong Lệ, phường Cẩm Lệ, thành phố Đà Nẵng. Theo địa giới cũ đây là phường Hòa Thọ Đông, quận Cẩm Lệ. Nghị quyết sắp xếp năm 2025 gộp Hòa Thọ Tây, Hòa Thọ Đông và Khuê Trung thành phường Cẩm Lệ. Di chỉ nằm giữa khu dân cư, không phải trên đồi riêng.
Tháp Chăm Phong Lệ thờ ai
Chưa rõ. Đây là khu đền tháp Ấn Độ Giáo của người Chăm, nhưng chưa có bia ký hay nguồn khảo cổ nào nêu đích danh tháp chính thờ Shiva hay một vị thần nào khác. Hiện vật tìm được gồm tượng sư tử, bệ tượng voi, hình rắn và chóp tháp, đều là đồ trang trí, chưa phải vật thờ chính.
Phong Lệ còn tháp không
Không. Phong Lệ chỉ còn nền móng của ít nhất ba tháp nằm trong lòng đất, không còn thân và mái. Nơi này không còn là chỗ thờ, cũng không có cộng đồng người Chăm về làm lễ. Giá trị của nó nằm ở phần móng, nhất là hố thiêng dưới lòng tháp chính.
Hố thiêng Phong Lệ là gì
Là một hố xây ba lớp gạch mài nằm dưới lòng tháp chính, trong chứa cuội, cát trắng và vài vật đặt có chủ ý như cuội granit hình trứng, thạch anh trắng. Hố được coi là chứng cứ đầu tiên về nghi lễ đặt gạch khi dựng tháp của người Chăm. Ý nghĩa từng vật trong hố vẫn còn đang nghiên cứu.
Di tích Chăm Phong Lệ có từ năm nào
Các nhà khảo cổ đề xuất khu đền được dựng khoảng đầu thế kỷ 10 và còn được thờ tới ít nhất thế kỷ 12, dựa trên điêu khắc đá và gốm sứ đời Tống. Một số bài của Đà Nẵng ghi gọn là quanh thế kỷ 11. Không có bia ký ghi năm dựng.