Bước vào mái nhà kính giữa cồn cát trắng ở thôn Mỹ Khánh, quý vị không phải ngước lên như trước mọi tháp Chăm khác mà phải cúi xuống. Dưới chân lối đi là một khối gạch đỏ cam hình chữ nhật, đỉnh tường còn thấp hơn mặt cát chung quanh. Trong lòng khối gạch ấy có một bệ thờ, trên bệ là một phiến đá vuông có rãnh. Ngoài kia, cách vài trăm bước, là tiếng sóng biển.
Đây là tháp Phú Diên, người ta còn gọi là tháp Mỹ Khánh theo tên thôn, hai tên cho cùng một công trình. Ngôi đền gạch Ấn Độ Giáo Chăm này dựng vào khoảng thế kỷ 8 rồi bị cát vùi sâu 5 tới 7 mét, cho tới tháng 4 năm 2001 thì công nhân khai thác titan tình cờ chạm phải những viên gạch đỏ dưới cát. Tháp chỉ còn phần chân, nhưng là phần chân của một trong những đền tháp Chăm sớm nhất còn lại.
IBệ Yoni Và Vị Thần Vắng Mặt
Trong lòng tháp có một bệ thờ cao 0,73 mét, trên bệ đặt một phiến yoni bằng đá. Yoni là phần bệ của bộ linga yoni, bộ vật thờ dùng cho thần Shiva trong Ấn Độ Giáo. Các nguồn đã tra không ghi linga còn, tức phần trụ đứng cắm lên yoni đã mất. Dựa vào yoni, có thể nói đây là đền thuộc dòng thờ Shiva, dù vật thờ không còn trọn bộ.
Nơi này nay là phế tích không còn thờ. Không có cộng đồng Chăm nào về đây hành lễ, và công trình được giữ như một hiện vật khảo cổ nằm nguyên tại chỗ.
Theo giáo nghĩa Shiva giáo, linga là biểu tượng của nguyên lý sinh thành gắn với Shiva, còn yoni là bệ đỡ tượng cho nguyên lý dưỡng nuôi. Phiến yoni có rãnh dẫn nước chảy ra một phía, vì trong nghi lễ người chủ tế dội nước lên linga, nước chảy xuống yoni rồi thoát ra ngoài theo rãnh. Nước ấy được xem là nước thiêng. Một phiến yoni còn nằm trên bệ gốc, như ở Phú Diên, là dấu vết trực tiếp của nghi thức ấy, dù người hành lễ đã vắng mặt hơn nghìn năm.
Trước cửa chính chừng 5 mét còn một bệ thờ bằng gạch hình khối vuông, cao 1,4 mét. Báo Dân trí ghi giữa bệ có một lỗ tròn đường kính 0,19 mét. Công dụng của bệ gạch ngoài trời này các nguồn không ghi rõ. Ngoài ra, khi khai quật còn tìm thấy hộp gốm và chân đèn, là những vật gợi tới việc dâng cúng quanh đền.
Chỗ hay hiểu lầm đầu tiên là cái tên. Thấy trong sách báo khi thì ghi tháp Phú Diên, khi thì ghi tháp Mỹ Khánh, nhiều người tưởng Huế có hai tháp Chăm dưới cát. Chỉ có một. Mỹ Khánh là tên thôn nơi có tháp, Phú Diên là tên xã cũ, và trang du lịch của Huế ghi rõ đó là hai tên của cùng một công trình.
Chỗ thứ hai: tháp không phải bị chôn theo nghĩa có người lấp đi. Các nguồn chỉ ghi tháp bị cát vùi sâu, tức lớp cát ven biển dồn lên qua nhiều thế kỷ đã phủ kín công trình.
IIMười Hai Thế Kỷ Dưới Cát
Các nguồn gồm Dân trí, VietnamPlus và Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cùng ghi tháp có niên đại khoảng thế kỷ 8. VietnamPlus ghi thêm rằng kết quả phân tích carbon 14 cho thấy tháp dựng từ đầu thế kỷ 8. Đây là một trong số ít tháp Chăm có niên đại được đối chiếu bằng phương pháp khoa học tự nhiên chứ không chỉ bằng so sánh phong cách.
Về vùng đất, Phú Diên thuộc phần bắc Champa. Các nguồn đã tra không ghi tháp thuộc tiểu quốc nào, nên thư viện không gán.
- Khoảng thế kỷ 8Dựng đềnNiên đại theo các nguồn chính thức, VietnamPlus ghi có đối chiếu carbon 14 cho kết quả đầu thế kỷ 8.
- 2001Phát hiện dưới cátNgày 18 tháng 4, công nhân khai thác titan ở cồn cát xã Phú Diên cũ chạm phải khối gạch nằm sâu 5 tới 7 mét. Khai quật được tiến hành cùng năm.
- 2001Di tích quốc giaXếp hạng di tích kiến trúc nghệ thuật quốc gia. Dân trí ghi tháng 12 năm 2001. Một trang du lịch của Huế ghi ngày 28 tháng 12 năm 2011, nguồn vênh nhau.
- 2005 tới 2007Tu bổ và dựng nhà kínhGia cố móng chống sụt lún, xử lý bề mặt gạch và dựng mái che bằng kính. Dân trí ghi việc tu bổ hoàn thành tháng 5 năm 2007.
- 2022Ghi nhận kỷ lụcĐược ghi nhận kỷ lục Việt Nam và kỷ lục thế giới là tháp Chăm cổ dưới cồn cát ven biển đầu tiên được khai quật và bảo tồn.
- 2025Hư hại do lũĐợt lũ cuối tháng 10 đầu tháng 11 năm 2025 làm di tích hư hại.
Hai chỗ nguồn vênh nhau, xin ghi thẳng. Về năm xếp hạng, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cùng Dân trí ghi năm 2001, riêng một trang du lịch của Huế ghi ngày 28 tháng 12 năm 2011. Hai con số cách nhau đúng mười năm và trùng ngày tháng, có thể là lỗi gõ, nhưng thư viện chưa đủ căn cứ để kết luận nên ghi cả hai.
Về tên thôn, các báo trước năm 2025 đều ghi thôn Mỹ Khánh, còn bản đồ trực tuyến ghi thôn Phương Diên. Về địa giới, xã Phú Diên thuộc huyện Phú Vang cũ, theo Nghị quyết 1675/NQ-UBTVQH15 đã gộp cùng Vinh Xuân, Vinh An, Vinh Thanh thành xã Phú Vinh, thành phố Huế.
IIIPhần Chân Của Một Đền Tháp Sớm
Tháp có mặt bằng hình chữ nhật, chân dài 8,22 mét, rộng 7,12 mét, chiều cao còn lại từ 3,1 tới 3,26 mét. VietnamPlus chia phần còn lại ra ba lớp: đế cao 0,29 mét, chân tháp cao 1,25 mét, thân tháp cao 1,36 mét. Lòng tháp cũng hình chữ nhật, dài 3,9 mét, rộng 3,3 mét. Cửa chính mở về hướng Đông.
Nguồn xếp tháp vào lớp kiến trúc gạch Champa sớm. Chỗ để nhìn ra điều ấy không phải hoa văn, vì phần trên đã mất, mà là viên gạch. Gạch ở đây còn giữ màu đỏ cam, ghép khít vào nhau. VietnamPlus ghi gạch làm từ đất sét nung ở nhiệt độ thấp, dưới 800 tới 900 độ, xếp theo kỹ thuật mài chập kết hợp nhựa cây ô dước với nước.
Đế cao 0,29 mét, chân cao 1,25 mét. Đây là phần giữ được nhiều nhất, vì nằm sâu nhất trong cát.
Chỉ còn khoảng 1,36 mét. Toàn bộ phần mái nhiều tầng mà một kalan thường có đều đã mất.
Dài 3,9 mét, rộng 3,3 mét, có bệ thờ cao 0,73 mét đặt phiến yoni đá.
Khối vuông cao 1,4 mét cách cửa chính chừng 5 mét, giữa có lỗ tròn.
Mái che dựng khoảng 2005 tới 2007 để hạn chế tác động của nắng, mưa và gió cát, đồng thời làm lối đi cho người xem nhìn xuống lòng tháp.
Vì sao một khối gạch mỏng manh lại đứng được dưới cát hơn mười hai thế kỷ? Chính lớp cát là lời đáp. Cát phủ kín chặn nắng, chặn gió và chặn người, nên phần chân tháp còn giữ được nguyên mặt gạch. Nghịch lý của Phú Diên nằm ở chỗ khi được đưa ra ánh sáng thì tháp mới bắt đầu gặp nguy: gạch lộ ra gặp ẩm và rêu, móng gặp nước ngầm, nên phải dựng nhà kính, gia cố móng và xử lý bề mặt. Đợt lũ cuối năm 2025 làm di tích hư hại thêm một lần nữa cho thấy bài toán ấy chưa khép lại.
Ở Huế còn có tháp Liễu Cốc. Hai nơi dễ được nhắc cùng nhau nhưng khác nhau rõ: Phú Diên sớm hơn, là một tháp đơn nằm dưới cát sát biển, còn Liễu Cốc là khu đền có hai tháp thờ chính đứng trên đất liền.
IVThế Đất Và Hướng
Xin tách hai hệ ra trước. Theo lệ đền tháp Ấn Độ Giáo mà người Chăm tuân theo, cửa chính quay về hướng Đông đón mặt trời mọc, tháp đặt trên chỗ đất cao, và khu đền gắn với ý niệm núi thiêng và nguồn nước. Cửa tháp Phú Diên mở đúng hướng Đông, về phía biển. Người Chăm không dùng phong thủy, và Ấn Độ Giáo không dạy phong thủy. Phần đọc dưới đây là của thư viện, nhìn theo phong thủy cổ truyền Á Đông để quý vị quen lối ấy có chỗ đối chiếu. Nó không có trong bất kỳ văn bản nào về ngôi tháp.
Nhìn theo phong thủy Á Đông, chỗ đứng của Phú Diên trước hết là thế cồn cát giữa đầm và biển. Vùng Phú Vang nằm trên dải cát hẹp kẹp giữa phá Tam Giang, Cầu Hai ở phía trong và biển Đông ở phía ngoài. Một công trình mở cửa hướng Đông ở đây là mở thẳng ra biển, lưng quay về phía đầm phá. Trước là nước lớn, sau cũng là nước, không có núi làm chỗ dựa. Sách phong thủy người Việt ít chọn thế này cho đền miếu, vì cho rằng đất cát là đất không giữ khí.
Thứ hai là chỗ cao đã mất. Lệ Chăm đặt tháp lên chỗ cao, và có thể khi dựng, ngôi đền đứng trên một gò cát nổi. Qua nhiều thế kỷ cát dồn lên, gò ấy bị vùi, đền nằm sâu dưới mặt đất 5 tới 7 mét. Con mắt phong thủy gọi đó là thế đất động, nơi hình đất thay đổi theo gió và sóng, khác với thế núi đứng yên. Phú Diên cho thấy trên dải cát ven biển, chính cái cao cũng không giữ được lâu.
Thứ ba là hướng Đông và biển. Ở đây hướng lệ và hướng thực trùng nhau: cửa tháp mở về hướng mặt trời mọc theo lệ Ấn Độ Giáo, mà phía Đông cũng chính là phía biển. Trong phong thủy người Việt, hướng Đông thuộc hành Mộc, còn biển lớn là Thủy, Thủy sinh Mộc, một cách đọc thuận. Nhưng cần nhắc lại rằng người dựng tháp chọn hướng Đông vì ánh sáng đầu ngày phải tới được vật thờ, chứ không vì phép sinh khắc nào.
VDấu Vết Nghi Lễ Trong Và Trước Tháp
Tại Phú Diên không còn lễ Chăm, các nguồn cũng không ghi một lễ hội nào gắn với tháp. Những gì còn lại để đọc về nghi lễ là chính cấu tạo của ngôi đền và vài hiện vật tìm được khi khai quật. Bảng dưới ghi các dấu vết ấy và điều chúng gợi ra, không phải một lịch lễ đang diễn ra.
| Dấu vết | Vị trí | Điều nó gợi ra |
|---|---|---|
| Bệ thờ cao 0,73 mét và phiến yoni đá | Giữa lòng tháp | Nghi thức dội nước lên linga, nước chảy theo rãnh yoni ra ngoài, dấu hiệu của dòng thờ Shiva. |
| Cửa chính hướng Đông | Mặt Đông của tháp | Ánh sáng đầu ngày rọi qua cửa tới vật thờ, theo lệ đền tháp Ấn Độ Giáo. |
| Bệ gạch vuông cao 1,4 mét, giữa có lỗ tròn | Trước cửa chính chừng 5 mét | Một chỗ dâng lễ hoặc đặt vật thờ ngoài trời, các nguồn chưa ghi rõ công dụng. |
| Hộp gốm và chân đèn | Quanh khu vực khai quật | Dâng cúng bằng lửa và vật phẩm, việc thường thấy ở đền Ấn Độ Giáo. |
Muốn thấy nghi thức tắm vật thờ còn được hành lễ trong một ngôi tháp Chăm, quý vị có thể đọc bài tháp Po Sah Inư, cùng lớp thế kỷ 8 với Phú Diên. Ở Phú Diên, cùng một nghi thức ấy chỉ còn lại dưới dạng phiến đá có rãnh nằm trên bệ.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Cồn cát ven biển, thôn Mỹ Khánh, xã Phú Vinh (xã Phú Diên cũ, huyện Phú Vang cũ), thành phố Huế. Nghị quyết 1675/NQ-UBTVQH15 gộp Phú Diên, Vinh Xuân, Vinh An, Vinh Thanh thành xã Phú Vinh. Maps ghi thôn Phương Diên, các báo trước 2025 ghi thôn Mỹ Khánh
- Đường tới
- Cồn cát ven biển thôn Mỹ Khánh, xã Phú Vinh, thành phố Huế, trước thuộc xã Phú Diên, huyện Phú Vang cũ. Cách chùa Hà Trung chừng 15 cây số.
- Toạ độ
- 16.4958, 107.7461
Tháp là hiện vật khảo cổ nằm tại chỗ dưới mái kính, lệ ở đây là chỉ nhìn. Đi đúng lối đi đã làm sẵn, không trèo qua lan can xuống lòng tháp, không chạm tay lên mặt gạch và phiến yoni, không thả vật gì xuống qua khe kính. Mặt gạch lộ ra rất nhạy với ẩm, một vệt tay hay một giọt nước cũng để lại dấu. Nếu có lệ thắp hương thì hỏi người trông coi chỗ thắp.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Tháp Phú Diên
Contribute photos, information or video for Phu Dien Cham TowerThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
Tháp Phú Diên và tháp Mỹ Khánh có phải một không
Phải. Mỹ Khánh là tên thôn nơi có tháp, Phú Diên là tên xã cũ. Trang du lịch của Huế ghi rõ đây là hai tên của cùng một công trình, không phải hai tháp khác nhau. Bản đồ trực tuyến hiện ghi tên thôn là Phương Diên.
Tháp Chăm Phú Diên thờ ai
Trong lòng tháp còn bệ thờ cao 0,73 mét đặt một phiến yoni đá, tức phần bệ của bộ linga yoni thờ thần Shiva. Nguồn không ghi linga còn. Tháp nay là phế tích, không còn cộng đồng Chăm nào hành lễ tại đây.
Tháp Phú Diên được phát hiện như thế nào
Ngày 18 tháng 4 năm 2001, công nhân khai thác titan ở cồn cát xã Phú Diên cũ chạm phải một khối gạch nằm sâu 5 tới 7 mét dưới mặt cát. Việc khai quật được tiến hành ngay trong năm, làm lộ ra phần chân của một đền tháp Chăm khoảng thế kỷ 8.
Vì sao tháp Phú Diên nằm trong nhà kính
Khi còn dưới cát, tháp được lớp cát che nắng gió. Đưa ra ánh sáng thì gạch gặp ẩm, rêu và nước ngầm. Nhà kính dựng khoảng 2005 tới 2007 để hạn chế tác động ấy, kèm gia cố móng chống sụt lún và xử lý bề mặt gạch.
Tháp Phú Diên có từ năm nào
Các nguồn chính thức ghi khoảng thế kỷ 8. VietnamPlus ghi kết quả phân tích carbon 14 cho thấy tháp dựng từ đầu thế kỷ 8. Đây là một trong những đền tháp gạch Chăm sớm nhất còn lại, sớm hơn cả tháp Liễu Cốc cũng ở Huế.