Rời quốc lộ đi về phía đầm phá, qua những xóm cát và ruộng thấp của làng Hà Trung, quý vị gặp một cổng tam quan cũ, sau cổng là khoảng sân có đài thờ Bồ Tát Quán Thế Âm và mái chánh điện chồng diêm với các cặp rồng chầu mặt rồng đội pháp luân trên nóc. Chùa không lớn. Người đi lễ quanh vùng biết nơi này trước hết vì pho tượng Quán Âm bằng sa thạch đặt ngay giữa Phật điện.
Người trong dòng Lâm Tế thì nhớ nơi này vì một cái tên khác. Bia ký trên tháp của Tổ Nguyên Thiều, vị thiền sư đưa dòng Lâm Tế vào Đàng Trong, dựng năm 1729, mang tiêu đề Sắc tứ Hà Trung tự Hoán Bích thiền sư tháp ký minh. Nghĩa là khi triều đình chúa Nguyễn khắc bia cho ngài, họ gọi ngài bằng tên ngôi chùa này.
INgôi Chùa Mà Bia Tháp Tổ Lấy Tên
Chùa Hà Trung thuộc Thiền phái Lâm Tế, theo dòng do Tổ Hoán Bích Nguyên Thiều truyền vào Đàng Trong. Ngài pháp danh Siêu Bạch, sinh năm 1648 ở Triều Châu, Quảng Đông, là đời 33 của Lâm Tế, viên tịch ngày 19 tháng 10 năm Mậu Thân 1728 theo bia, được ban thụy Hạnh Đoan thiền sư. Hành trạng của ngài và bài kệ Tổ Vạn Phong Thời Ủy mà dòng ngài dùng để đặt pháp danh theo đời, thư viện đã viết ở bài chùa Quốc Ân, ở đây không kể lại.
Muốn hiểu vì sao Hà Trung đứng trong hàng chốn tổ, cần đặt ba ngôi chùa gắn với Tổ Nguyên Thiều cạnh nhau. Chùa Thập Tháp Di Đà ở Quy Nhơn cũ là ngôi ngài dựng trước. Chùa Quốc Ân ở kinh đô Phú Xuân là ngôi được chúa ban biển năm 1689, nơi ngài truyền giới và giảng pháp. Hà Trung là ngôi thứ ba, nơi ngài về trụ trì trong những năm cuối đời theo lệnh chúa Nguyễn Phúc Chu. Mỗi ngôi giữ một đoạn đời của Tổ, và Hà Trung giữ đoạn cuối.
Bằng chứng mạnh nhất cho chỗ đứng của Hà Trung là tấm bia. Theo bài khảo cứu của TS Thích nữ Thanh Quế và Thượng tọa TS Thích Hạnh Tuệ trên Tạp chí Nghiên cứu Phật học (dẫn sách Lịch sử Phật giáo Đàng Trong của Nguyễn Hiền Đức), bài ký trên tháp Tổ được dựng năm 1729 dưới thời chúa Nguyễn Phúc Chú, cũng đọc là Trú, và mang tên Sắc tứ Hà Trung tự Hoán Bích thiền sư tháp ký minh. Một bài minh tháp gọi vị thiền sư theo tên chùa nào thì chùa ấy là nơi triều đình coi là chỗ gắn với ngài sau cùng.
Năm Tổ về Hà Trung thì các nguồn không khớp. Bài viết trên Đạo Phật Ngày Nay ghi ở phần chính là năm 1692 hoặc 1695, còn ở phần dẫn giải lịch sử phía dưới nêu cả ba giả thuyết đang được giới nghiên cứu bàn thảo là năm 1680, 1692 hoặc 1695. Bài trên Tạp chí Nghiên cứu Phật học chỉ ghi rằng những năm cuối đời ngài về trụ trì chùa Hà Trung, không bao lâu thì viên tịch. Các cách ghi cách nhau nhiều năm, thư viện ghi đủ các thuyết và không tự ý chọn một năm.
Dòng này khác các dòng Lâm Tế khác ở chỗ nào. Ở miền Trung, từ cùng một gốc Lâm Tế mọc ra nhiều dòng, mỗi dòng mang tên vị tổ đã đặt một bài kệ riêng, như dòng Liễu Quán ở Thuận Hóa hay dòng Chúc Thánh ở Hội An, và tổ của hai dòng ấy là người Việt. Dòng của Tổ Nguyên Thiều là lớp sớm hơn, do một thiền sư từ Quảng Đông sang, đặt pháp danh theo bài kệ có sẵn của các tổ bên Trung Hoa chứ không đặt kệ mới. Các dòng Việt về sau đều nối vào đúng chỗ bài kệ cũ đã đi tới, nên khi kể ngược lên gốc, người trong nhà Lâm Tế miền Trung và miền Nam đều đi qua tên ngài.
Có người đọc tên bia rồi tin rằng nhục thân Tổ Nguyên Thiều được an táng tại Hà Trung. Bài khảo cứu trên Tạp chí Nghiên cứu Phật học nêu rõ hai luồng tư liệu khác nhau. Một phía chép ngài viên tịch tại chùa Hà Trung và tháp Hóa Môn được dựng trên một khu đồi nhỏ ở làng Dương Xuân Thượng (Huế) để an trí nhục thân. Phía thứ hai là khảo cứu của Nguyễn Hiền Đức trong sách Lịch sử Phật giáo Đàng Trong, cho rằng năm 1728 Tổ vào Nam rồi viên tịch tại chùa Kim Cang (thuộc tỉnh Đồng Nai), đệ tử ở đấy lập tháp tôn thờ, còn hàng đệ tử tại Phú Xuân và Thuận Hóa dựng một ngôi tháp vọng ở chùa Hà Trung và xin chúa Nguyễn Phúc Chú ban bài minh khắc bia năm 1729 (sau này tháp vọng ở Hà Trung bị hư hoại nên tấm bia được rước lên gắn vào ngôi tháp tại xã Thủy Xuân, Huế).
IIMột Ngôi Chùa Công Bên Đầm Phá
Người lập chùa đầu tiên và năm khởi dựng chưa tra được thống nhất. Bài trên Đạo Phật Ngày Nay dẫn ý kiến cho rằng chùa được lập từ thời Hậu Lê. Nhà nghiên cứu Võ Vinh Quang nhận định chùa có từ thế kỷ 16, sau khi chúa Nguyễn Hoàng vào trấn Thuận Hóa. Bài trên Tạp chí Nghiên cứu Phật học lại viết chùa có lẽ được dựng ngay sau khi chúa Nguyễn Phúc Chu lên ngôi (1691), trong khi một số tư liệu tiểu sử Tổ ghi chính Tổ Nguyên Thiều lập chùa Vĩnh Ân và chùa Hà Trung. Nhiều cách ghi đặt khởi điểm của chùa ở những mốc khác nhau, nên thư viện chỉ nói chắc được một điều là chùa đã đứng vào hàng chùa lớn của vùng Thuận Hóa thời các chúa Nguyễn.
Điều chắc ấy có chứng cứ sử liệu. Sách Phủ biên tạp lục của Lê Quý Đôn (1776) kể chùa công Hà Trung cùng hàng với chùa Thiên Mụ, trong số những ngôi chùa lớn do nhà chúa quản lý. Chùa công là chùa do triều đình đương thời trông coi và cấp dưỡng, khác chùa làng do dân lập. Hai chữ Sắc tứ trên tên chùa trong bài bia năm 1729 cũng xác nhận vị thế ấy.
- Thế kỷ 16Có thể đã có chùaTheo nhận định của nhà nghiên cứu Võ Vinh Quang, sau khi chúa Nguyễn Hoàng vào Thuận Hóa (Đạo Phật Ngày Nay ghi chùa có từ thời Hậu Lê).
- 1672Chuông đồngĐạo Phật Ngày Nay ghi chùa giữ một quả chuông đồng đúc năm 1672 (trong khi khảo cứu của Võ Vinh Quang ghi quả chuông khắc chữ Phổ Thành tự chung tại chùa đúc năm 1762 niên hiệu Cảnh Hưng).
- 1680, 1692 hoặc 1695Tổ Nguyên Thiều về trụ trìĐạo Phật Ngày Nay nêu các mốc 1680, 1692 hoặc 1695 khi Tổ về trụ trì chùa, còn năm Ất Hợi 1695 Hòa thượng Thạch Liêm (Thích Đại Sán) từng ghé thăm chùa. Tạp chí Nghiên cứu Phật học ghi Tổ về trụ trì những năm cuối đời.
- 1728Tổ viên tịchNgày 19 tháng 10 năm Mậu Thân theo bia. Tư liệu ghi ngài viên tịch tại chùa Hà Trung hoặc tại chùa Kim Cang (Đồng Nai).
- 1729Dựng bia tháp TổBài ký mang tên Sắc tứ Hà Trung tự Hoán Bích thiền sư tháp ký minh, dựng dưới thời chúa Nguyễn Phúc Chú.
- 1995Trùng tuChùa được trùng tu, theo Đạo Phật Ngày Nay.
- 2006Di tích cấp tỉnhNgày 13 tháng 10 năm 2006, được xếp hạng di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh Thừa Thiên Huế cũ.
- 2009Đại trùng tuLần đại trùng tu tạo nên diện mạo chùa hiện nay. Theo Đạo Phật Ngày Nay, Hòa thượng Thích Chơn Tế (trụ trì chùa Tường Vân, Huế) kiêm nhiệm trụ trì chùa Hà Trung, giao Đại đức Thích Quảng Huệ làm Tri sự trực tiếp trông coi.
Danh sách đầy đủ các đời trụ trì kế tiếp sau Tổ Nguyên Thiều chưa tra được có nguồn, nên thư viện không lập bảng thế thứ ở đây. Theo Đạo Phật Ngày Nay, trong giai đoạn gần đây Hòa thượng Thích Chơn Tế (trụ trì chùa Tường Vân tại Huế) kiêm nhiệm trụ trì chùa, còn Đại đức Thích Quảng Huệ đảm nhận việc Tri sự. Điều còn lại rõ nhất qua ba trăm năm là cái tên của chùa trên bia tháp Tổ và vị trí của chùa trong hàng chùa công thời các chúa Nguyễn.
IIIKiến Trúc Và Pho Tượng Quán Âm Sa Thạch
Diện mạo chùa hôm nay phần lớn là kết quả của hai lần tu sửa năm 1995 và năm 2009. Theo Đạo Phật Ngày Nay, chánh điện làm theo lối mái chồng diêm, tức hai lớp mái chồng lên nhau, trên hai nóc mái trước và sau đắp các cặp rồng chầu mặt rồng ở giữa đội pháp luân. Sân trước chùa có đài thờ Bồ Tát Quán Thế Âm và một cổng tam quan xưa, quanh chùa có những cây tùng cổ thụ tỏa bóng. Bên trong chánh điện bài trí trang nghiêm, tầng trên cùng thờ Tam Thế Phật, hương án giữa thờ Phật Thích Ca, phía trước thờ Phật A Di Đà, hai bên thờ Bồ Tát Văn Thù và Phổ Hiền, còn pho tượng Bồ Tát Quán Thế Âm bằng đá sa thạch được tôn trí ngay khoảng giữa Phật điện.
Tượng tạc bằng đá sa thạch màu xám tím, ngồi kiết già trên tòa sen, hai tay chắp trước ngực, đầu đội mũ thiên quan chạm năm vị Phật, cổ đeo chuỗi anh lạc, bệ đá sáu cạnh chạm hoa văn giao hoa. Ngày 5 tháng 5 năm 2008 được Trung tâm Sách Kỷ lục Việt Nam xác lập kỷ lục là pho tượng Quán Thế Âm bằng sa thạch xưa và lớn nhất Việt Nam.
Đạo Phật Ngày Nay ghi chùa giữ quả chuông đồng đúc năm 1672, trong khi khảo cứu của nhà nghiên cứu Võ Vinh Quang ghi nhận quả chuông khắc bốn chữ Phổ Thành tự chung tại chùa được đúc năm 1762 niên hiệu Cảnh Hưng thời Lê dành cho chùa Phổ Thành ở huyện Gia Định, phủ Thuận An (Bắc Ninh cũ) rồi về sau mới đưa vào đây.
Tượng Phật A Di Đà bằng gỗ phủ sơn và tượng Bồ Tát Địa Tạng bằng đồng, theo Đạo Phật Ngày Nay.
Đạo Phật Ngày Nay gọi là cổng tam quan xưa, đứng ở mặt trước cùng đài Quán Âm ngoài sân. Tên chữ Hán ở đầu trang do thư viện ghi theo chữ tên chùa trên văn bia.
Số đo của pho tượng Quán Thế Âm được các nguồn ghi chép qua hơn một thế kỷ với vài phân chênh lệch. Khảo tả sớm nhất của học giả Nguyễn Đình Hòe trên tập san Bulletin des Amis du Vieux Huế (B.A.V.H.) năm 1914 (được sách Chùa Hà Trung của Hà Xuân Liêm và Đạo Phật Ngày Nay dẫn lại) ghi phần tượng cao 1,33 mét, rộng vai 0,53 mét, chu vi tòa sen 2,38 mét, đặt trên bệ đá sáu mặt cao 1,70 mét có năm mặt chạm rồng lá (giao hoa) và mặt sau để trơn. Số liệu đương đại trên Đạo Phật Ngày Nay ghi tổng chiều cao cả bệ là 2,43 mét (thân tượng 1,33 mét, ngang gối 0,87 mét), còn phatgiao.org.vn ghi tổng chiều cao 2,46 mét (thân tượng 1,36 mét, ngang gối 0,87 mét). Về nguồn gốc pho tượng, truyền thuyết dân gian kể Tổ Nguyên Thiều thỉnh tượng từ Quảng Đông sang, phatgiao.org.vn nhận định tượng do nghệ nhân Trung Hoa đầu đời Thanh chạm, trong khi nhà nghiên cứu Lê Nguyễn Lưu (được Đạo Phật Ngày Nay dẫn lời) đặt nghi vấn rằng một pho tượng và bệ đá nặng hàng tấn khó có thể chở bằng thuyền buồm vượt biển thế kỷ 17 mà nhiều khả năng gắn với nghệ thuật điêu khắc đá bản địa.
Đạo Phật Ngày Nay viết chùa có tên chính thức là chùa Phổ Thành. Nhà nghiên cứu Võ Vinh Quang đã khảo bài minh trên chuông và giải thích rõ nguồn cơn của tên gọi này. Quả chuông đồng treo tại chùa khắc dòng chữ Phổ Thành tự chung vốn được đúc năm 1762 (niên hiệu Cảnh Hưng thời Lê) cho chùa Phổ Thành ở xã Ngâm Điền, huyện Gia Định, phủ Thuận An (vùng Bắc Ninh cũ) ngoài Bắc, về sau mới lưu lạc vào chùa Hà Trung. Người địa phương đọc bốn chữ trên chuông rồi gọi chùa là Phổ Thành suốt một thời gian dài, trong khi tên lịch sử gắn với triều đình chúa Nguyễn và bia tháp Tổ năm 1729 là Sắc tứ Hà Trung tự.
IVThế Đất Và Hướng
Phần này là cách đọc của thư viện theo con mắt phong thủy cổ truyền, không phải điều được chép trong văn bia hay trong văn bản của chùa. Các nguồn thư viện đối chiếu không ghi ai chọn đất cho chùa và chọn theo phép nào, cũng không ghi hướng chánh điện. Thư viện nói rõ như vậy để quý vị phân biệt tư liệu với kiến giải.
Làng Hà Trung nằm ở vùng đất thấp giữa đồng ruộng và hệ đầm phá phía đông nam Huế. Không có núi để tựa, thứ làm chủ cảnh ở đây là nước. Năm Ất Hợi 1695, Hòa thượng Thạch Liêm (Thích Đại Sán) khi ghé thăm chùa Hà Trung đã chép trong sách Hải ngoại kỷ sự (được Hà Xuân Liêm và Đạo Phật Ngày Nay dẫn lại) rằng chùa có nước đầm Hà Trung bao quanh ba mặt, ngoài cửa chừng trăm bước là nơi bùn lầy, tôm cá ẩn nấp. Đọc theo phép xem đất, đất có nước ôm ba mặt là thế thủy bao, nước giữ khí lại không cho tán, và một mặt còn lại nối vào đất liền làm lối ra vào.
Ở vùng cát ven phá, chỗ thiếu là hậu chẩm, tức vật cao sau lưng. Lối cổ truyền của người miền Trung khi không có núi là lấy hàng cây lớn làm chỗ dựa. Những cây tùng cổ quanh chùa đã làm việc ấy cho khuôn viên, giúp chắn gió từ phía biển thổi vào qua phá và giữ cho sân chùa một vùng tĩnh lặng.
Còn một lớp nghĩa nữa không thuộc về đất mà thuộc về người. Nếu theo cách ghi của Tạp chí Nghiên cứu Phật học rằng Tổ về đây những năm cuối đời, thì một ngôi chùa công ở làng ven đầm, xa kinh thành, là chỗ nhà chúa dành cho một vị thiền sư đã cao tuổi. Chỗ xa kinh đô và gần nước ấy hợp với một đoạn đời lui về tĩnh hơn là một đoạn đời hoằng pháp giữa triều. Đó là kiến giải của thư viện, không có văn bản nào ghi lý do chọn chùa này cho Tổ.
VNgày Tổ Viên Tịch Và Các Lễ Trong Năm
Hà Trung giữ lịch lễ của một ngôi chùa Bắc Tông Huế, tính theo âm lịch. Ngày đáng nhớ riêng với chùa là ngày Tổ Nguyên Thiều viên tịch, ghi trên bia là 19 tháng 10. Các nguồn thư viện đối chiếu không tả một lễ giỗ Tổ riêng được tổ chức ở Hà Trung, nên bảng dưới ghi ngày ấy như một mốc của dòng chứ không như một lễ hội của chùa.
| Ngày âm lịch | Lễ | Nội dung |
|---|---|---|
| 19 tháng 10 | Ngày Tổ Nguyên Thiều viên tịch | Ngày ghi trên bia tháp năm 1729. Các chùa trong dòng Tổ Nguyên Thiều lấy ngày này làm ngày giỗ Tổ. |
| Rằm tháng Giêng | Thượng nguyên | Lễ cầu an đầu năm theo nếp chung của chùa Huế. |
| Rằm tháng 4 | Phật Đản | Lễ mừng ngày Đức Phật đản sinh. |
| Rằm tháng 7 | Vu Lan | Lễ báo hiếu, cũng là ngày khép mùa an cư. |
| 19 tháng 2, 19 tháng 6, 19 tháng 9 | Vía Quán Thế Âm | Ba ngày vía của Bồ Tát theo nếp Bắc Tông, có ý riêng ở một ngôi chùa mà hiện vật chính là tượng Quán Âm. |
Người làng Hà Trung và các làng ven phá quen đến chùa vào dịp đầu xuân và những ngày rằm, mùng một. Với người trong dòng Lâm Tế, việc tìm về Hà Trung thường đi cùng một lộ trình ba nơi gồm Thập Tháp ở phía nam, Quốc Ân ở kinh đô, rồi Hà Trung bên phá, theo đúng thứ tự ba đoạn đời của Tổ.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Làng Hà Trung, xã Phú Vang (xã Vinh Hà cũ, huyện Phú Vang cũ), thành phố Huế
- Đường tới
- Chùa ở làng Hà Trung, xã Phú Vang, thành phố Huế, trên đất xã Vinh Hà thuộc huyện Phú Vang cũ, phía đông nam trung tâm Huế, gần vùng đầm phá.
- Toạ độ
- 16.3726, 107.8127
Hà Trung là chùa làng đang có người tu, lệ của chùa là lệ phải theo. Quý vị nên ăn mặc kín đáo, bỏ mũ khi vào chánh điện, đi nhẹ nói khẽ. Pho tượng Quán Âm sa thạch là hiện vật cổ đã được ghi nhận, xin không chạm tay, không tựa lên bệ tượng khi chụp ảnh. Quả chuông đồng cũ cũng vậy, xin đừng tự ý thỉnh chuông khi chưa hỏi người trông coi chùa.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Chùa Hà Trung
Thầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên.
?Hỏi Đáp Nhanh
chùa hà trung huế thuộc dòng nào
Chùa thuộc Thiền phái Lâm Tế, theo dòng do Tổ Nguyên Thiều truyền vào Đàng Trong. Tổ được chúa Nguyễn Phúc Chu cử về trụ trì chùa, và bia tháp của ngài dựng năm 1729 mang tên Sắc tứ Hà Trung tự Hoán Bích thiền sư tháp ký minh. Chùa từng là chùa công, cùng hàng với chùa Thiên Mụ theo Phủ biên tạp lục của Lê Quý Đôn.
tượng quán âm chùa hà trung cao bao nhiêu
Khảo tả năm 1914 của Nguyễn Đình Hòe ghi thân tượng cao 1,33 mét, đặt trên bệ đá sáu mặt cao 1,70 mét. Số đo đương đại trên Đạo Phật Ngày Nay ghi tượng cao 2,43 mét tính cả bệ (thân tượng 1,33 mét), còn phatgiao.org.vn ghi 2,46 mét (thân tượng 1,36 mét). Ngày 5 tháng 5 năm 2008 tượng được xác lập kỷ lục là pho tượng Quán Thế Âm bằng sa thạch xưa và lớn nhất Việt Nam.
chùa hà trung và chùa phổ thành có phải một không
Là một chùa. Đạo Phật Ngày Nay ghi tên chính thức là Phổ Thành. Nhà nghiên cứu Võ Vinh Quang khảo cứu cho biết tên Phổ Thành đến từ chữ khắc Phổ Thành tự chung trên quả chuông đồng đúc năm 1762 vốn của chùa Phổ Thành ở vùng Bắc Ninh cũ đưa về, nên chùa bị gọi nhầm theo tên ấy một thời gian. Tên trên bia tháp Tổ năm 1729 là Sắc tứ Hà Trung tự.
tháp tổ nguyên thiều ở đâu
Các nguồn ghi hai thuyết khác nhau. Một thuyết trên Tạp chí Nghiên cứu Phật học chép tháp Hóa Môn ở làng Dương Xuân Thượng, Huế. Thuyết thứ hai của Nguyễn Hiền Đức trong Lịch sử Phật giáo Đàng Trong cho rằng Tổ viên tịch tại chùa Kim Cang (Đồng Nai) năm 1728 và có tháp ở đó, còn đệ tử ở Thuận Hóa dựng tháp vọng tại chùa Hà Trung và xin bài minh năm 1729 (sau này tháp vọng hư hoại nên bia được dời về Thủy Xuân, Huế).
chùa hà trung xây năm nào
Chưa khảo được năm khởi dựng thống nhất. Đạo Phật Ngày Nay dẫn thuyết chùa có từ thời Hậu Lê, nhà nghiên cứu Võ Vinh Quang cho rằng chùa có từ thế kỷ 16, còn Tạp chí Nghiên cứu Phật học cho rằng chùa dựng sau khi chúa Nguyễn Phúc Chu lên ngôi (1691). Tổ Nguyên Thiều về trụ trì vào khoảng năm 1680, 1692 hoặc 1695 theo Đạo Phật Ngày Nay. Chùa được trùng tu năm 1995 và năm 2009.