Buổi chiều ở công viên Văn Miếu, người Cao Lãnh đi bộ quanh mấy mặt hồ, trẻ con chạy trên các lối cỏ, người già ngồi dưới tán cây. Giữa khoảng xanh ấy là một ngôi miếu mái ngói không lớn. Nhiều người đi ngang mỗi ngày mà ít khi bước vào. Bên trong, ở gian giữa, không có tượng nào, chỉ có một tấm bài vị thếp vàng và bốn tấm bài vị nhỏ hơn hai bên.
Đó là Văn Thánh Miếu Cao Lãnh, văn miếu của phủ Kiến Tường xưa. Nó không có bia tiến sĩ, không có lầu sách, không có sân rộng. Cái đáng kể ở đây nằm ở chỗ khác: một văn miếu dựng xong trong chưa đầy năm tháng, dời một lần, rồi đứng yên giữa phố hơn một trăm bốn mươi năm, đổi nhiều việc mà không mất ban thờ.
IBài Vị Khổng Tử Và Tứ Phối
Theo Cổng thông tin điện tử Chính phủ, gian giữa đặt bài vị Khổng Tử thếp vàng. Tả hữu là bài vị Tứ phối: Tăng Tử, Nhan Hồi, Tử Tư và Mạnh Tử. Hàng thờ gọn như vậy hợp với quy mô của một văn miếu cấp phủ, không có hàng Thập triết hay danh nhân địa phương như các văn miếu tỉnh.
Ba chữ Hán ở đầu bài là tên do thư viện ghép theo âm Hán Việt, không phải chép từ biển hiệu mà chúng tôi đã đối chiếu được.
Thờ bằng bài vị chứ không bằng tượng là lối gần với lễ Nho nhất. Trong quan niệm Nho gia, bài vị hay thần chủ là chỗ thần của người được thờ nương vào, chữ viết trên đó là tên và danh hiệu, không cần hình dáng. Lối này nhấn vào chữ hơn là vào hình, hợp với một đạo lấy việc học chữ làm gốc. Quý vị có thể so với Văn Thánh Khổng Miếu Tam Kỳ, nơi chính điện đặt tượng Khổng Tử trong dáng người thầy giảng dạy. Hai lối cùng có trong các văn thánh ở Việt Nam.
Người đứng sau việc lập miếu là Hồ Trọng Đính, Tri phủ Kiến Tường. Theo Cổng thông tin điện tử Chính phủ, ông đề xướng và trông coi việc dựng. Đây là một văn miếu cấp phủ: không do triều đình dựng như văn miếu kinh đô, cũng không phải văn miếu tỉnh, mà do quan đầu phủ cùng sĩ phu trong vùng đứng ra lo.
IIBốn Tháng Dựng Miếu Và Một Lần Dời
Ít văn miếu nào được chép ngày khởi công và ngày xong tới từng ngày như ở đây. Chi tiết ấy cho biết việc dựng miếu năm 1857 là một việc có tổ chức, có người ghi chép, không phải một ngôi miếu làng dựng dần theo năm tháng.
- 1857Dựng miếu ở thôn Mỹ TràKhởi công ngày 4 tháng 6, xong ngày 28 tháng 10 âm lịch năm Đinh Tỵ, ở thôn Mỹ Trà, huyện Kiến Phong, tỉnh Định Tường xưa, do Tri phủ Hồ Trọng Đính đề xướng (Cổng thông tin điện tử Chính phủ, Nhân Dân).
- 1878Dời về chỗ hiện nayMiếu được dời về vị trí hiện nay trên đường Lý Thường Kiệt và dựng lại với quy mô rộng hơn (Cổng thông tin điện tử Chính phủ, Nhân Dân).
- 1935 tới 1940Sửa lớn, mở thư việnMiếu được sửa lớn. Một phần dùng làm thư viện và làm chỗ họp của một hội thơ văn, nơi những người yêu thơ bàn triết lý phương Đông và giữ đạo Nho.
- Giữa thế kỷ 20Ngưng tếMiếu ngưng tế lễ từ quãng giữa thế kỷ 20.
- 1995 tới 2014Trụ sở thư viện tỉnhThư viện tỉnh Đồng Tháp đặt trụ sở tại đây (Nhân Dân).
- 2001Di tích cấp tỉnhĐược xếp hạng di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh (Nhân Dân). Chúng tôi chưa tra được số quyết định.
- Hiện nayNơi trưng bàyNhân Dân ghi miếu nay do một hội khoa học lịch sử của tỉnh dùng làm nơi trưng bày tư liệu về lịch sử và đời sống địa phương.
Hai chỗ cần nói rõ.
Thời gian dựng. Cổng thông tin điện tử Chính phủ ghi miếu làm xong trong khoảng năm tháng. Tính từ ngày 4 tháng 6 tới ngày 28 tháng 10 âm lịch thì chưa tới năm tháng, chừng bốn tháng rưỡi. Hai cách nói không mâu thuẫn, một bên làm tròn, một bên ghi ngày.
Công năng hiện nay. Nhiều bài giới thiệu vẫn ghi miếu đang làm thư viện. Theo Nhân Dân, thư viện tỉnh chỉ đặt trụ sở ở đây từ năm 1995 tới năm 2014, còn hiện nay miếu dùng làm nơi trưng bày. Quý vị tới nơi nên coi mô tả thư viện là chuyện của một giai đoạn.
Đây là chỗ dễ nhầm nhất khi tra về nơi này. Vài trang du lịch viết về văn miếu Cao Lãnh nhưng lại chép các chi tiết của Văn Thánh Miếu Vĩnh Long: lầu hai tầng tên Văn Xương Các, Tụy Văn Lâu, mốc khởi công năm Giáp Tý 1864 và xong năm Bính Dần 1866, xếp hạng quốc gia năm 1991, lễ giỗ tháng Bảy. Tất cả những thứ ấy thuộc về Vĩnh Long.
Văn Thánh Miếu Cao Lãnh là một nơi khác hẳn: dựng năm 1857, tức sớm hơn Vĩnh Long chín năm, là văn miếu cấp phủ nhỏ hơn, không có lầu sách, và là di tích cấp tỉnh. Hai tên gọi giống nhau là vì cả hai cùng dùng chữ văn thánh miếu, lối gọi quen ở Nam Bộ.
IIIMột Ngôi Miếu Nhỏ Giữa Công Viên
Các nguồn chính thức tả kiến trúc nơi này khá ít, chúng tôi chỉ ghi những gì có nguồn. Miếu hiện nay là công trình dựng lại năm 1878 khi dời về chỗ mới, qua đợt sửa lớn từ năm 1935 tới năm 1940. Quy mô nhỏ, một khối thờ chính, bên trong gian giữa đặt bài vị Khổng Tử, hai bên đặt bài vị Tứ phối.
Đặt bài vị Khổng Tử thếp vàng ở giữa. Không có tượng, đúng lối thờ bằng thần chủ của lễ Nho.
Bốn bài vị Tăng Tử, Nhan Hồi, Tử Tư, Mạnh Tử đặt tả hữu ban chính (Cổng thông tin điện tử Chính phủ).
Từ đợt sửa năm 1935 tới năm 1940, một phần miếu được dùng làm thư viện và chỗ họp của hội thơ văn, về sau thư viện tỉnh đặt trụ sở ở đây.
Khuôn cảnh bao quanh miếu, rộng chừng 12 héc ta, trong đó chừng 4 héc ta mặt nước và 8 héc ta vườn cây, lối đi, có chừng 700 cây (Nhân Dân).
Một văn miếu tỉnh như ở Vĩnh Long có trục thần đạo, hai dãy vu, lầu sách. Văn miếu phủ ở Cao Lãnh chỉ có phần cốt lõi: một mái thờ và ban bài vị. Sự gọn ấy không phải thiếu sót mà đúng với cấp của nó. Điều lạ là chính ngôi miếu nhỏ này, chứ không phải một công trình lớn, đã cho tên cả một công viên rộng giữa thành phố.
IVThế Đất Và Hướng
Không nguồn nào chúng tôi đọc được ghi lý do chọn chỗ đặt miếu năm 1878 hay hướng của miếu. Hộp dưới đây là thư viện đọc cảnh quan hiện nay bằng con mắt phong thủy cổ truyền, nói ra để quý vị đối chiếu, không coi là sử liệu.
Nói thật trước: đây là thế đất đô thị. Miếu nằm giữa thành phố, bốn bề là đường phố và nhà cửa, và cảnh quan xung quanh phần lớn là công viên được làm về sau này chứ không phải cảnh của năm 1878. Chúng tôi không gượng đọc long mạch ở đây.
Điều còn đọc được là nước. Công viên Văn Miếu có chừng 4 héc ta mặt nước trên tổng chừng 12 héc ta (Nhân Dân), tức gần một phần ba là hồ. Trên đồng bằng Đồng Tháp vốn không núi, nước là thứ phong thủy cổ truyền dựa vào để đọc tụ khí. Một ngôi miếu nhỏ có nhiều mặt nước bao quanh thì theo lối đọc ấy là được nước giữ, khí không tán.
Điều thứ hai là cây. Khoảng 700 cây trong công viên làm thành một vòng xanh bao ngôi miếu. Trong cách nghĩ cổ truyền, cây lớn quanh nơi thờ vừa che gió vừa làm dày khí của chỗ ấy, nhiều đình miếu Nam Bộ vì thế giữ cây cổ thụ rất kỹ. Ở đây vòng cây mới hơn ngôi miếu, nhưng nó đang làm đúng việc ấy.
Điều sau cùng là quan hệ giữa miếu và người. Báo Nhân Dân gọi công viên là lá phổi xanh của thành phố. Một văn miếu đứng lẻ trên gò thì tĩnh mà vắng. Một văn miếu nằm giữa chỗ người ta đi dạo mỗi chiều thì tĩnh ở bên trong mà sống ở bên ngoài. Đọc theo lối cổ, đó cũng là một thế: nơi thờ đạo học không tách khỏi đời thường.
VLễ Cũ Và Những Việc Miếu Đã Làm
Là văn miếu, nơi này từng theo lệ tế Khổng Tử. Nhưng miếu ngưng tế từ giữa thế kỷ 20, và chúng tôi chưa tra được nguồn nào ghi lệ tế hiện nay cùng ngày âm lịch cụ thể. Vì vậy bảng dưới không ghi ngày lễ mà ghi các công năng miếu đã gánh qua từng thời, đó là cách đọc đúng nhất về đời sống của nơi này.
| Thời kỳ | Công năng của miếu | Ghi chú |
|---|---|---|
| Từ năm 1857 | Nơi thờ Khổng Tử và Tứ phối của phủ | Theo điển văn miếu, đây là nơi quan phủ và sĩ phu làm lễ tôn sư. |
| Từ năm 1935 tới 1940 | Thư viện và chỗ họp hội thơ văn | Người yêu thơ họp bàn triết lý phương Đông, giữ đạo Nho. |
| Giữa thế kỷ 20 | Ngưng tế lễ | Chỉ ghi mốc, nguồn không ghi ngày cụ thể. |
| Từ năm 1995 tới 2014 | Trụ sở thư viện tỉnh | Theo Nhân Dân. |
| Hiện nay | Nơi trưng bày tư liệu lịch sử | Nằm trong công viên Văn Miếu, người dân quen đi dạo quanh. |
Nhìn cả bảng thì thấy một mạch chung: từ thờ thầy, sang chứa sách, sang trưng bày tư liệu, miếu đổi việc nhưng việc nào cũng quanh chữ và quanh cái học. Ở Đồng Tháp còn Kiến An Cung ở Sa Đéc, cách chừng hai mươi mấy cây số, là hội quán người Hoa gốc Phúc Kiến, khác đạo, chỉ ghi để quý vị biết nếu đi cùng chuyến.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Đường Lý Thường Kiệt, trong Công viên Văn Miếu, phường Cao Lãnh (Phường 1 cũ, thành phố Cao Lãnh cũ), tỉnh Đồng Tháp
- Đường tới
- Nằm trên đường Lý Thường Kiệt, trong công viên Văn Miếu, phường Cao Lãnh, tỉnh Đồng Tháp, trên đất Phường 1 cũ của thành phố Cao Lãnh cũ. Đi bộ được từ khu trung tâm.
- Toạ độ
- 10.4615, 105.6351
Miếu nằm trong công viên nên lối quanh ngoài là chỗ đi lại tự do, còn khi bước vào gian thờ thì giữ lệ văn miếu: đi nhẹ, nói khẽ, bỏ mũ, không chạm tay vào bài vị và các tư liệu trưng bày. Nơi thờ Khổng Tử không đặt lễ mặn, không đốt vàng mã. Lễ dâng hợp lệ là nén hương, bó hoa hay chén trà.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Văn Thánh Miếu Cao Lãnh
Contribute photos, information or video for Cao Lanh Temple of LiteratureThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
Văn Thánh Miếu Cao Lãnh thờ ai
Thờ Khổng Tử bằng bài vị thếp vàng đặt ở gian giữa, tả hữu là bài vị Tứ phối gồm Tăng Tử, Nhan Hồi, Tử Tư và Mạnh Tử. Miếu thờ bằng bài vị chứ không bằng tượng, hàng thờ gọn đúng với một văn miếu cấp phủ.
Văn Thánh Miếu Cao Lãnh xây năm nào
Miếu dựng từ ngày 4 tháng 6 tới ngày 28 tháng 10 âm lịch năm Đinh Tỵ, tức năm 1857, ở thôn Mỹ Trà, do Tri phủ Hồ Trọng Đính đề xướng. Năm 1878 miếu được dời về chỗ hiện nay trên đường Lý Thường Kiệt.
Văn Thánh Miếu Cao Lãnh có phải Văn Thánh Miếu Vĩnh Long không
Không. Đây là hai nơi khác nhau. Cao Lãnh là văn miếu cấp phủ dựng năm 1857, di tích cấp tỉnh. Vĩnh Long là văn miếu tỉnh dựng từ năm 1864 tới năm 1866, có lầu Văn Xương Các, di tích quốc gia. Vài trang du lịch chép lẫn chi tiết hai nơi.
Văn Thánh Miếu Cao Lãnh còn là thư viện không
Theo Nhân Dân, thư viện tỉnh Đồng Tháp đặt trụ sở tại miếu từ năm 1995 tới năm 2014. Trước đó, từ đợt sửa năm 1935 tới 1940, một phần miếu đã dùng làm thư viện và chỗ họp hội thơ văn. Hiện nay miếu dùng làm nơi trưng bày tư liệu lịch sử.
Công viên Văn Miếu Cao Lãnh rộng bao nhiêu
Theo Nhân Dân, công viên rộng chừng 12 héc ta, gồm chừng 4 héc ta mặt nước và 8 héc ta vườn cây, lối đi, có khoảng 700 cây. Ngôi miếu nằm giữa công viên và là nơi cho tên cả khu này.