Trên đường Trần Phú chạy dọc bờ sông, quý vị gặp một cổng tam quan ba tầng mái, đắp đôi rồng chầu mặt trời, hai bên có hai cổng phụ dáng cổ lầu. Qua cổng là con đường thần đạo thẳng tắp giữa hai hàng cây cổ thụ, có ba tấm bia đá đứng dọc lối. Cuối đường là điện Đại Thành. Nhưng thứ làm người ta nhớ nơi này lại đứng bên cạnh: một tòa lầu hai tầng, mái chồng lên mái, gọi là Văn Xương Các.
Đất Nam Kỳ thời Nguyễn chỉ có ba văn miếu, ở Biên Hòa, Gia Định và Vĩnh Long. Ngôi ở Vĩnh Long dựng sau cùng, và là ngôi duy nhất còn đứng tới hôm nay. Chỗ khác của nó so với văn miếu phía Bắc nằm ở tòa lầu kia: ở đây việc thờ thầy không đứng riêng mà đi liền với nơi chứa sách và chỗ ngồi bình văn.
IKhổng Tử, Thập Nhị Hiền Và Ba Bậc Thầy Phương Nam
Theo Vĩnh Long Tourist, điện Đại Thành thờ Khổng Tử, hai dãy tả vu và hữu vu thờ Thập nhị hiền. Phía trước có khám thờ Chu Văn An, Võ Trường Toản và Phan Thanh Giản. Tầng trên Văn Xương Các thờ các vị thần coi việc văn học, trang này gọi chung là Tam Văn.
Ba chữ Hán ở đầu bài là tên do thư viện ghép theo âm Hán Việt, không chép từ biển hiệu của di tích.
Thập nhị hiền là mười hai bậc hiền trong hàng học trò và người nối đạo Khổng Tử. Trong lệ văn miếu về sau, hàng này gồm mười vị Thập triết, thêm Hữu Nhược là học trò Khổng Tử và Chu Hy là nhà Nho đời Tống. Đặt Chu Hy vào hàng này là cách lệ văn miếu ghi nhận lối học Tống Nho, vốn là khung của khoa cử thời Nguyễn.
Ba vị đặt ở khám phía trước thì là lớp của người Việt: Chu Văn An là người thầy của Nho học Đại Việt, Võ Trường Toản là người thầy mở trường dạy học ở đất Gia Định thế kỷ 18, Phan Thanh Giản là Kinh lược sứ gắn với việc dựng miếu này. Ba người, ba thời, cùng một vai là thầy của người đi học.
Tam Văn ở tầng trên Văn Xương Các là chỗ đáng chú ý. Văn Xương Đế Quân, vị thần coi việc văn chương và thi cử, vốn là một vị thần mà Đạo Giáo thờ. Việc đặt thần văn học trong khuôn một văn miếu cho thấy người học xưa không tách bạch Nho với Đạo như sách vở: thờ Khổng Tử là tôn thầy, còn thờ thần văn học là cầu cho việc học được hanh thông.
Nhiều người nghĩ Nam Kỳ có nhiều văn miếu như miền Bắc. Theo Vĩnh Long Tourist, cả Nam Kỳ thời Nguyễn chỉ dựng ba văn miếu: Biên Hòa năm 1715, Gia Định năm 1824 và Vĩnh Long năm 1866. Văn miếu Trấn Biên ở Biên Hòa có trước nhưng nay là bản dựng lại hoàn toàn từ năm 1998, xin xem bài Văn miếu Trấn Biên. Văn miếu Gia Định không còn. Văn Thánh Miếu Vĩnh Long là ngôi dựng sau cùng mà lại là ngôi duy nhất còn công trình cũ. Các văn thánh miếu nhỏ khác ở miền Tây, như ở Cao Lãnh, là miếu cấp phủ, không nằm trong con số ba này.
IITừ Thôn Long Hồ Tới Ba Tên Của Một Tòa Lầu
Văn miếu dựng trên đất thôn Long Hồ xưa, cạnh tỉnh lỵ Vĩnh Long. Văn bia khởi dựng có câu đại ý chọn ngày lành dựng miếu tôn thờ Khổng Tử (Nhân Dân). Ba năm sau khi miếu xong thì Văn Xương Các xong, và tòa lầu ấy có một lịch sử đổi tên riêng.
- 1864Khởi côngMùa đông năm Giáp Tý theo Nhân Dân. Người lo việc là Đốc học Nguyễn Thông, gắn với Kinh lược sứ Phan Thanh Giản. Xem hộp nguồn vênh bên dưới.
- 1866Miếu xongMùa thu năm Bính Dần theo Nhân Dân. Vĩnh Long Tourist lấy năm này làm năm dựng.
- 1869Xong tòa lầuVăn Xương Các làm xong, mang tên đầu là Tân Định (Nhân Dân).
- 1872Đổi tên Tụy Văn Lâu, dựng biaLầu đổi tên Tụy Văn Lâu. Cũng năm này Trương Ngọc Lang dựng tấm bia quan trọng nhất trên thần đạo, bài văn do Phan Thanh Giản soạn (Nhân Dân).
- 1914Mang tên Văn Xương CácMột bài của Nhân Dân ghi năm này lầu đổi tên Văn Xương Các. Một bài khác ghi năm 1914 lầu được dựng lại, còn tên Văn Xương Các có trong quãng 1920 tới 1923.
- 1991Di tích quốc giaĐược công nhận di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia ngày 25 tháng 3 năm 1991 (Vĩnh Long Tourist, Nhân Dân).
- 2024Lễ hội vào danh mục di sảnLễ hội Văn Thánh Miếu được ghi nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia (Nhân Dân).
Nơi này có bốn chỗ các nguồn ghi không giống nhau.
Năm dựng. Nhân Dân ghi khởi công năm 1864, xong năm 1866. Vĩnh Long Tourist ghi dựng năm 1866. Báo Giáo dục Việt Nam ghi năm 1863.
Người đề xướng. Một bài của Nhân Dân ghi Đốc học Nguyễn Thông đề xướng. Báo Giáo dục Việt Nam ghi Kinh lược sứ Phan Thanh Giản dựng. Một bài khác của Nhân Dân nối hai bên lại: Kinh lược sứ chủ trương, giao Đốc học tìm đất và lo việc dựng. Cách hiểu này hợp lý nhưng chưa có văn bản gốc nào chúng tôi đọc được để xác nhận.
Tên Văn Xương Các. Như ở mốc 1914, hai bài của cùng một tờ báo ghi hai thời điểm khác nhau.
Dòng sông trước mặt. Vĩnh Long Tourist ghi miếu hướng ra sông Long Hồ. Có tài liệu tả miếu bên sông Cổ Chiên. Sông Long Hồ chảy qua thành phố rồi đổ ra Cổ Chiên, nên chúng tôi theo cách ghi của Vĩnh Long Tourist.
IIIThần Đạo, Điện Đại Thành Và Lầu Sách
Khuôn viên rộng 10.322 mét vuông (Vĩnh Long Tourist). Bố cục đi từ ngoài vào theo một trục: cổng tam quan, thần đạo có bia, rồi điện Đại Thành với hai dãy vu. Văn Xương Các đứng lệch sang một bên trục chính, như một tòa có chức năng riêng chứ không phải một lớp của trục thờ.
Ba tầng mái, đắp lưỡng long chầu nhật, hai cổng phụ hai bên theo lối cổ lầu (Vĩnh Long Tourist).
Lối chính giữa hai hàng cây cổ thụ, dọc lối có ba tấm bia đá ghi các giai đoạn của miếu. Tấm quan trọng nhất do Phan Thanh Giản soạn văn, dựng năm 1872.
Tòa thờ chính, kiểu trùng thiềm điệp ốc, tức nhiều lớp mái chồng nối nhau. Đặt ban Khổng Tử.
Hai dãy thờ Thập nhị hiền, đối nhau hai bên sân điện.
Lầu hai tầng mái chồng. Tầng trên chứa sách và thờ Tam Văn, tầng dưới là chỗ sĩ tử, thi nhân họp mặt bình văn (Nhân Dân). Có khám thờ Võ Trường Toản và Phan Thanh Giản.
Văn miếu phía Bắc thường có gác chuông trống hay một Khuê Văn Các nhỏ để ngắm, ít khi có một tòa lầu thật sự để chứa sách và ngồi họp. Văn Xương Các ở Vĩnh Long là một nơi làm việc của người học, không chỉ là biểu tượng. Tầng dưới cho người sống ngồi bàn văn, tầng trên cất sách và đặt ban thần văn học. Đọc tòa lầu này từ dưới lên là đọc được quan niệm của người xưa: sách đặt trên cao, người học ngồi bên dưới.
Một chỗ nhỏ mà hay nhầm: vài trang giới thiệu du lịch đem các chi tiết của Văn Xương Các và mốc 1864 tới 1866 gán cho văn thánh miếu ở Cao Lãnh. Những chi tiết ấy thuộc về Vĩnh Long.
IVThế Đất Và Hướng
Tài liệu về Văn Thánh Miếu Vĩnh Long chỉ ghi một chi tiết về thế đất: miếu hướng ra sông. Phần còn lại trong hộp dưới đây là thư viện đọc theo phong thủy cổ truyền, để đối chiếu cho người quen lối ấy, không phải điều chép trong văn bia.
Châu thổ sông Cửu Long không có núi. Người xem đất ở miền Tây vì vậy không tìm chỗ tựa sơn mà đọc nước là chính, và ở đây nước nằm ngay trước cổng. Theo Vĩnh Long Tourist, mặt tiền miếu giáp đường và hướng ra sông Long Hồ. Dòng sông trước mặt đóng vai minh đường, khoảng sáng có nước chảy qua, là thế mà phong thủy cổ truyền xem là đủ cho một nơi thờ ở đồng bằng.
Điểm thứ hai là thần đạo. Con đường thẳng giữa hai hàng cây cổ thụ từ cổng vào điện là trục dẫn khí. Trong lối đọc cổ, trục càng dài càng thẳng thì khí càng dồn về cuối trục, và ở cuối trục là ban Khổng Tử. Ba tấm bia dọc lối làm thêm một việc: người đi vào phải đi qua chữ trước khi tới chỗ thờ.
Điểm thứ ba là vị trí lệch trục của Văn Xương Các. Nếu đặt lầu sách ngay trên trục, nó sẽ tranh chỗ với điện thờ. Đặt nó sang một bên là giữ cho trục thờ một chủ duy nhất, còn lầu sách đứng như cánh tay phụ. Lầu có hai tầng, đứng cao trong khu vườn thấp, theo cách đọc cổ là chỗ khí văn được nâng lên.
Sau cùng, Vĩnh Long hôm nay là một đô thị, và miếu nằm trong phố. Chúng tôi không đọc thêm long mạch nào ở đây. Thứ còn thấy được là quan hệ giữa miếu với dòng sông trước cổng, và quan hệ ấy đã có từ ngày dựng miếu.
VXuân Đinh, Thu Đinh Và Lễ Giỗ Tháng Bảy
Văn Thánh Miếu Vĩnh Long giữ lệ tế theo điển văn miếu: tế xuân vào tháng Hai và tế thu vào tháng Tám âm lịch, chọn ngày Đinh (Nhân Dân). Ngoài ra còn lễ giỗ Phan Thanh Giản trong tháng Bảy âm lịch (Vĩnh Long Tourist). Năm 2024, lễ hội Văn Thánh Miếu được ghi vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
| Thời điểm âm lịch | Lễ | Nội dung |
|---|---|---|
| Ngày Đinh tháng Hai | Tế Xuân Đinh | Kỳ tế Khổng Tử mùa xuân theo điển văn miếu, tại điện Đại Thành. |
| Ngày Đinh tháng Tám | Tế Thu Đinh | Kỳ tế thứ hai trong năm, cùng nghi thức với kỳ xuân. |
| Ngày 4 và 5 tháng Bảy | Giỗ Phan Thanh Giản | Lễ giỗ vị Kinh lược sứ được thờ trong khuôn viên. |
Cùng thành phố có Nhà thờ chính tòa Vĩnh Long cách chừng 2,5 cây số và Tịnh xá Ngọc Viên cách chừng 2,6 cây số. Đó là nơi thờ tự của đạo khác, lễ lệ khác, chỉ ghi ở đây để quý vị biết vị trí nếu muốn đi trong một chuyến.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Đường Trần Phú, phường Phước Hậu (Phường 4 cũ, thành phố Vĩnh Long cũ), tỉnh Vĩnh Long. Đất thôn Long Hồ xưa
- Đường tới
- Nằm trên đường Trần Phú, phường Phước Hậu, tỉnh Vĩnh Long, trên đất Phường 4 cũ của thành phố Vĩnh Long cũ, tức thôn Long Hồ xưa, dọc bờ sông Long Hồ.
- Toạ độ
- 10.2427, 105.9844
Lệ của văn miếu: dâng hương, hoa, trà ở điện Đại Thành, không đặt lễ mặn, không đốt vàng mã trước ban Khổng Tử. Đi trên thần đạo thì đi lề, không đứng chắn lối trước ba tấm bia. Văn Xương Các là tòa gỗ hai tầng, lên xuống theo lối người trông coi chỉ, không tựa vào lan can hay chạm vào khám thờ.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Văn Thánh Miếu Vĩnh Long
Contribute photos, information or video for Vinh Long Temple of LiteratureThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
Văn Thánh Miếu Vĩnh Long thờ ai
Điện Đại Thành thờ Khổng Tử, hai dãy tả hữu vu thờ Thập nhị hiền. Phía trước có khám thờ Chu Văn An, Võ Trường Toản và Phan Thanh Giản. Tầng trên Văn Xương Các thờ các vị thần coi việc văn học, gọi chung là Tam Văn.
Văn Thánh Miếu Vĩnh Long xây năm nào
Nguồn ghi khác nhau. Nhân Dân ghi khởi công mùa đông năm 1864, xong mùa thu năm 1866. Vĩnh Long Tourist ghi dựng năm 1866, Báo Giáo dục Việt Nam ghi năm 1863. Văn Xương Các làm xong năm 1869.
Văn Xương Các là gì
Là tòa lầu hai tầng trong khuôn viên Văn Thánh Miếu, xong năm 1869 với tên đầu là Tân Định, năm 1872 đổi Tụy Văn Lâu, sau mang tên Văn Xương Các. Tầng trên chứa sách và thờ thần văn học, tầng dưới là chỗ sĩ tử họp mặt bình văn.
Nam Kỳ có mấy văn miếu
Theo Vĩnh Long Tourist, Nam Kỳ thời Nguyễn có ba văn miếu: Biên Hòa năm 1715, Gia Định năm 1824 và Vĩnh Long năm 1866. Chỉ ngôi ở Vĩnh Long còn công trình cũ. Văn miếu Trấn Biên ở Biên Hòa nay là bản dựng lại hoàn toàn.
Lễ ở Văn Thánh Miếu Vĩnh Long vào ngày nào
Tế Xuân Đinh vào ngày Đinh tháng Hai và tế Thu Đinh vào ngày Đinh tháng Tám âm lịch. Giỗ Phan Thanh Giản vào ngày 4 và 5 tháng Bảy âm lịch. Năm 2024 lễ hội Văn Thánh Miếu được ghi vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.