Rời quốc lộ đi vào vùng ruộng Tân Lý Đông cũ, quý vị sẽ thấy đất ở đây không phẳng hẳn mà nổi lên từng dải đất cát cao hơn ruộng chung quanh, trên đó là nhà cửa, vườn cây và đường làng. Người Nam Bộ gọi những dải ấy là giồng. Trên một dải như vậy là nhà thờ Ba Giồng, bên cạnh là một khối nhà ba tầng lợp ngói, và phía sau là Đất Thánh với những ngôi mộ đá cũ có khắc thánh giá.
Đây là Trung tâm hành hương Ba Giồng của giáo phận Mỹ Tho. Người về đây vì nhớ một vị mục tử là Thánh Phêrô Nguyễn Văn Lựu, linh mục sinh ở Gò Vấp, làm cha sở Ba Giồng cho tới khi bị xử trảm ở Mỹ Tho ngày 7 tháng 4 năm 1861. Ngài là một trong 117 vị Thánh Tử Đạo Việt Nam.
IThánh Phêrô Nguyễn Văn Lựu, mục tử của Ba Giồng
Theo tiểu sử do Hội đồng Giám mục Việt Nam và giáo phận Mỹ Tho công bố, Phêrô Nguyễn Văn Lựu sinh năm 1812 tại Gò Vấp, tỉnh Gia Định (báo Công giáo và Dân tộc ghi thân phụ ngài là ông Nục, người Công giáo gốc Bình Định vào Gò Vấp buôn bán). Ngài được gửi sang học ở chủng viện Penang bên Mã Lai, năm 1844 về nước chịu các chức nhỏ ở Lái Thiêu rồi thụ phong linh mục, coi sóc các họ đạo Mặc Bắc, Sa Đéc, Mỹ Tho trước khi chuyển về họ đạo Ba Giồng, gần Mỹ Tho. Trước ngài, Thánh Philipphê Phan Văn Minh cũng từng coi sóc họ đạo này.
Các bài viết về ngài đều nhắc cùng một nét là vị linh mục ấy thường đi thăm từng gia đình, dạy giáo lý, và lo cho những giáo dân của mình đang bị giam giữ. Năm 1860, trong lúc lo cho các giáo hữu vùng Xoài Mút và Ba Giồng, ngài bị bắt. Sáng ngày 7 tháng 4 năm 1861, ngài bị xử trảm tại pháp trường ngoài thành Mỹ Tho.
Trong Công giáo, một thánh tử đạo là người chết vì đức tin và được Giáo hội tôn phong sau một tiến trình điều tra. Tiến trình ấy có hai bậc. Bậc thứ nhất là chân phước, cho phép kính nhớ ở một số nơi, và Phêrô Lựu được Đức Piô X suy tôn chân phước ngày 2 tháng 5 năm 1909. Bậc thứ hai là hiển thánh, cho phép kính nhớ trong toàn Giáo hội, khi ngài được Đức Gioan Phaolô II tôn phong ngày 19 tháng 6 năm 1988 cùng 116 vị khác thành nhóm 117 Thánh Tử Đạo Việt Nam. Dịp Năm Thánh mừng 50 năm thành lập giáo phận Mỹ Tho vào ngày 27 tháng 11 (các bài trên trang giáo phận ghi năm 2009 hoặc 2010), giáo phận đặt ngài làm bổn mạng giáo phận.
Chỗ hay nhầm nhất xin nói rõ là Ba Giồng không gắn với cha Phanxicô Trương Bửu Diệp. Vị linh mục ấy gắn với họ đạo Tắc Sậy ở Bạc Liêu cũ, và thư viện có bài riêng về nhà thờ Tắc Sậy. Hai vị sống cách nhau gần một thế kỷ, thuộc hai giáo phận khác nhau, và ở hai bậc khác nhau trong tiến trình tôn phong vì Thánh Phêrô Lựu đã được phong hiển thánh năm 1988, còn cha Diệp đang trong tiến trình phong chân phước. Người đi hành hương miền Tây hay ghép hai nơi vào một chuyến, và từ đó mà lẫn.
Một chỗ nữa là trong số 117 Thánh Tử Đạo Việt Nam có hai vị cùng mang tên Nguyễn Văn Lựu. Vị ở Ba Giồng là linh mục Phêrô Nguyễn Văn Lựu, tử đạo năm 1861. Vị kia là ông trùm Giuse Nguyễn Văn Lựu, tử đạo năm 1854 (theo tư liệu giáo phận Mỹ Tho, năm 1853 tại Mặc Bắc, khi quân lính tới vây bắt cha Phêrô Lựu vừa mới chuyển đi Ba Giồng, ông trùm Giuse Nguyễn Văn Lựu đã bị bắt cùng cha Philipphê Phan Văn Minh).
IIMột họ đạo ba trăm năm
Theo giáo phận Mỹ Tho, Ba Giồng là họ đạo cổ nhất của giáo phận còn tồn tại tới nay. Khoảng năm 1700 tới 1702, chừng ba mươi gia đình Công giáo rời Phú Yên trên khoảng hai mươi chiếc ghe biển để tránh lệnh cấm đạo thời ấy, vào lập nghiệp dọc rạch Chanh rồi tiến sâu vào vùng giồng. Theo ghi chép của cha Hamon trên tạp chí Les Missions Catholiques năm 1882 được trang giáo phận dẫn lại, nhà thờ Ba Giồng thuở đầu từng ba lần bị đốt phá trong các đợt bách hại. Họ đạo hôm nay có trên hai nghìn giáo dân, theo số liệu năm 2019 là 2.069 người trong 613 gia đình, phần đông sống bằng nghề ruộng và đan giỏ nón bằng lá bàng.
- Khoảng 1700Lập họ đạoChừng ba mươi gia đình Công giáo từ Phú Yên vào lập nghiệp dọc rạch Chanh, hình thành họ đạo Ba Giồng.
- 1852 hoặc 1853Cha Phêrô Lựu về Ba GiồngNgài nhận coi sóc họ đạo Ba Giồng. Các nguồn ghi năm khác nhau, xem ghi chú dưới bảng mốc.
- 1861Cha Lựu tử đạoBị bắt năm 1860, ngài bị xử trảm ngoài thành Mỹ Tho sáng ngày 7 tháng 4 năm 1861.
- 1872Cải táng về Đất ThánhCha Hamon, cha sở Ba Giồng, cải táng hài cốt các tín hữu tử đạo từ khu ruộng gần Gò Chết Chém về Đất Thánh của họ đạo.
- 1997 tới 2000Nhà thờ xây lạiNgày 16 tháng 11 năm 1997, Đức cha phó Gioan Baotixita Phạm Minh Mẫn đặt viên đá đầu tiên xây nhà thờ mới thay ngôi nhà thờ nhỏ bằng vôi cát dài 24 mét, rộng 6 mét nối từ phòng học năm 1950. Ngày 16 tháng 3 năm 2000, Đức cha Phaolô Bùi Văn Đọc cung hiến nhà thờ.
- 2004Trung tâm hành hươngĐức cha Phaolô Bùi Văn Đọc chọn Ba Giồng làm trung tâm hành hương kính Thánh Phêrô Lựu của giáo phận Mỹ Tho.
- 2011 tới 2017Xây trung tâmNgày 19 tháng 11 năm 2011, dịp 150 năm ngài tử đạo, đặt viên đá đầu tiên. Ngày 24 tháng 11 năm 2017, Đức cha Phêrô Nguyễn Văn Khảm khánh thành.
- 2023 tới 2026Xây dựng và cung hiến nhà thờ mớiNgày 12 tháng 5 năm 2023, đặt viên đá đầu tiên xây ngôi nhà thờ mới hai tầng dâng kính Đức Mẹ Nữ Vương các Thánh Tử Đạo Việt Nam. Ngày 26 tháng 6 năm 2026, Đức cha Phêrô Nguyễn Văn Khảm chủ sự lễ khánh thành và cung hiến nhà thờ cùng bàn thờ mới.
Mấy chỗ nguồn vênh nhau xin nêu thẳng.
Năm ngài về Ba Giồng. Một số tư liệu ghi năm 1852, bản tiểu sử trên trang Hội đồng Giám mục và giáo phận Mỹ Tho ghi mùa xuân năm 1853, còn một bài của báo Công giáo và Dân tộc ghi quãng 1849 tới 1853 và nói ngài coi sóc Ba Giồng tám năm. Thư viện ghi 1852 hoặc 1853 và không chốt.
Nơi an táng thi hài. Tiểu sử của Hội đồng Giám mục ghi ngay sau khi ngài chịu xử trảm, thi hài ngài cùng gông cùm và một bình đất vấy máu được giáo dân rước về an táng tại Ba Giồng. Bài lịch sử trên trang giáo phận Mỹ Tho và báo Công giáo và Dân tộc nói rõ thêm rằng sau này bổn đạo Mỹ Tho cải táng hài cốt ngài đem về đặt nơi bàn thờ lớn trong nhà thờ Mỹ Tho, rồi tới năm 1960 lại dời về Nhà thờ Đức Bà Sài Gòn.
Năm xử các tín hữu ở Gò Chết Chém và các mốc kỷ niệm. Một bài của báo Công giáo và Dân tộc ghi 27 tín hữu Ba Giồng bị xử năm 1862, một năm sau cha Lựu, trong khi bài khác cùng báo ghi năm 1861. Ngày chọn Ba Giồng làm trung tâm hành hương có nguồn ghi 21, có nguồn ghi 24 tháng 11 năm 2004, và năm nhận Thánh Phêrô Lựu làm bổn mạng giáo phận có bài ghi ngày 27 tháng 11 năm 2009 (mở Năm Thánh 50 năm giáo phận), có bài ghi ngày 27 tháng 11 năm 2010 (bế mạc Năm Thánh).
IIINhà thờ, trung tâm và Đất Thánh
Ba Giồng không có một công trình khổng lồ dựng trên đồi cao. Cái đáng xem ở đây là ba lớp đặt cạnh nhau trên cùng một dải giồng gồm nhà thờ của họ đạo, khối nhà của trung tâm hành hương, và Đất Thánh với những ngôi mộ cổ. Cách đó chừng hai cây số là Gò Chết Chém.
Ngôi nhà thờ cung hiến năm 2000 đã được thay bằng ngôi nhà thờ mới hai tầng khởi công ngày 12 tháng 5 năm 2023 và cung hiến ngày 26 tháng 6 năm 2026, tầng dưới để ngỏ đón khách hành hương, tầng trên dành cho cộng đoàn phụng vụ.
Trệt và hai lầu, mái ngói, rộng chừng 3.500 mét vuông, gồm nhà nguyện, hội trường lớn, phòng triển lãm, nhà ăn và chỗ nghỉ cho khách từ xa.
Nghĩa trang của họ đạo, nơi còn những ngôi mộ đá cổ có khắc thánh giá. Năm 1872 hài cốt các tín hữu tử đạo được cải táng về đây.
Cách nhà thờ chừng hai cây số, nơi các tín hữu Ba Giồng bị xử. Xác các vị được chôn giữa ruộng cách đó hơn trăm mét trước khi cải táng.
Đất Thánh Ba Giồng giữ một chi tiết lạ. Báo Công giáo và Dân tộc ghi có những bia mộ đá khắc thánh giá mang niên đại 1663 tới 1664, tức sớm hơn mốc lập họ đạo quanh năm 1700 mà giáo phận ghi. Các nguồn không giải thích chỗ lệch này. Có thể đã có người Công giáo sống rải rác trong vùng trước khi nhóm từ Phú Yên vào, nhưng đó chỉ là một khả năng, thư viện không kết luận.
Sau hơn ba năm thi công kể từ lễ đặt viên đá đầu tiên ngày 12 tháng 5 năm 2023, ngôi nhà thờ Ba Giồng mới đã hoàn thành và được Đức cha Phêrô Nguyễn Văn Khảm chủ sự nghi thức cung hiến nhà thờ cùng bàn thờ vào ngày 26 tháng 6 năm 2026, kết nối đồng bộ với khu nhà trung tâm hành hương khánh thành năm 2017.
IVThế đất và hướng
Phần này cần rào trước cho rõ. Công giáo không dạy phong thủy. Nhà thờ xưa thường quay theo hướng phụng vụ, tức hướng đặt bàn thờ và cung thánh theo quy tắc của việc cử hành, còn chỗ đặt nhà thờ Ba Giồng là chỗ họ đạo đã dựng từ ba trăm năm trước. Những gì viết dưới đây là cách đọc của thư viện theo con mắt phong thủy cổ truyền, không phải điều chép trong văn bản của Giáo hội, và chỉ là chỗ đối chiếu cho bạn đọc quen lối cổ truyền của người Việt.
Một, đất giồng. Giồng là những dải đất cát nổi cao hơn ruộng chung quanh, dấu vết của những dải bờ biển cổ ở châu thổ sông Cửu Long. Lối đọc cổ truyền coi đất giồng là đất nổi, khô ráo, không ngập, và từ xưa người Nam Bộ dựng nhà, lập làng, đặt mộ trên giồng. Vùng này xưa có tên chữ là Tam Phụ, nghĩa là ba gò, tức đúng chữ Ba Giồng trong tiếng Nôm.
Hai, nước chảy quanh. Họ đạo khởi từ dọc rạch Chanh, và vùng giồng này nằm giữa sông Vàm Cỏ Tây và sông Tiền. Trong phép xem đất, một dải đất nổi có nước chảy quanh là đất tụ khí mà không đọng, hợp để người ở lâu dài.
Ba, nhà thờ và Đất Thánh cùng một giồng. Người Việt xưa đặt nơi thờ và nơi chôn cất gần nhau trên chỗ cao nhất của làng, và họ đạo Ba Giồng cũng giữ đúng lối ấy khi nhà thờ, Đất Thánh và khu trung tâm nằm liền nhau. Lối đọc cổ truyền gọi đó là chỗ giữ gốc của một cộng đồng.
Bốn, gò xa và gò gần. Gò Chết Chém cách nhà thờ chừng hai cây số, tức nằm ngoài khu cư trú. Theo lối nghĩ cũ, chỗ xử án phải ở ngoài làng, còn chỗ thờ ở giữa làng. Việc cải táng năm 1872 đưa hài cốt từ gò xa về gò gần là đưa người đã chết trở về trong vòng của cộng đồng. Thư viện ghi nhận xét ấy như một cách đọc cổ truyền, và dừng ở đó.
VAi về và về dịp nào
Một nhà thờ giáo xứ có nhịp của giáo dân sở tại. Ba Giồng có thêm nhịp của một vị thánh khi người về đây là các đoàn từ khắp giáo phận Mỹ Tho, từ Sài Gòn, từ các giáo phận miền Tây, về kính Thánh Phêrô Lựu vào những ngày gắn với ngài. Năm 2018, dịp Năm Thánh kỷ niệm 30 năm phong thánh các Thánh Tử Đạo Việt Nam, Ba Giồng được chỉ định là nơi hành hương cho Giáo tỉnh Sài Gòn. Bảng dưới chỉ ghi ngày, không ghi giờ cử hành.
| Thời điểm | Dịp | Nội dung |
|---|---|---|
| Ngày 7 tháng 4 | Ngày Thánh Phêrô Lựu tử đạo | Ngày giỗ của ngài, giáo dân và khách hành hương về dâng lễ tại họ đạo nơi ngài làm cha sở. |
| Ngày 24 tháng 11 | Lễ Các Thánh Tử Đạo Việt Nam | Ngày quy tụ lớn nhất trong năm, cũng là ngày khánh thành trung tâm năm 2017. Các đoàn từ nhiều giáo phận cùng về. |
| Ngày 27 tháng 11 | Kỷ niệm đặt bổn mạng giáo phận | Ngày giáo phận Mỹ Tho tôn nhận Thánh Phêrô Lựu làm bổn mạng giáo phận (dịp Năm Thánh 2009 tới 2010). |
| Quanh năm | Các đoàn giáo xứ về kính viếng | Đoàn từ các giáo phận miền Tây và Sài Gòn, thường viếng nhà thờ, cầu nguyện ở nhà nguyện trung tâm, thăm Đất Thánh và Gò Chết Chém. |
Nếp của một đoàn về Ba Giồng thường gồm bốn chặng là dự thánh lễ, cầu nguyện ở nhà nguyện của trung tâm, ra Đất Thánh viếng mộ các tín hữu, rồi nếu có thời gian thì đi ra Gò Chết Chém. Nhà thờ chính tòa của giáo phận là nhà thờ chính tòa Mỹ Tho, còn Ba Giồng là nơi hành hương gắn với một vị thánh. Hai vai ấy thuộc hai hệ khác nhau, và ở giáo phận Mỹ Tho chúng nằm ở hai nơi cách nhau một quãng đường tỉnh lộ.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Ấp Tân Quới, xã Tân Hương (xã Tân Lý Đông cũ, huyện Châu Thành cũ, tỉnh Tiền Giang cũ), tỉnh Đồng Tháp
- Đường tới
- Nhà thờ ở ấp Tân Quới, xã Tân Hương (xã Tân Lý Đông cũ, huyện Châu Thành cũ, tỉnh Tiền Giang cũ), tỉnh Đồng Tháp, gần chợ Cổ Chi, cách Sài Gòn chừng sáu mươi cây số.
- Toạ độ
- 10.475, 106.3402
Đây là một họ đạo đang sinh hoạt và là nơi kính một vị thánh, không phải điểm tham quan, nên lệ của nơi thờ tự là lệ phải theo gồm ăn mặc kín đáo, bỏ mũ khi vào nhà thờ và nhà nguyện, giữ im lặng khi đang có thánh lễ. Ở Đất Thánh, đi trên lối đi, không bước lên mộ, không chạm vào các bia đá cổ. Muốn ra Gò Chết Chém thì xin hỏi đường ở nhà thờ và đi theo lối được chỉ.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Trung tâm hành hương Ba Giồng
Thầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên.
?Hỏi Đáp Nhanh
Trung tâm hành hương Ba Giồng thờ ai
Ba Giồng là nơi kính Thánh Phêrô Nguyễn Văn Lựu, linh mục sinh năm 1812 ở Gò Vấp, cha sở họ đạo Ba Giồng, tử đạo ngày 7 tháng 4 năm 1861 tại Mỹ Tho và được phong thánh năm 1988. Nơi này không gắn với cha Trương Bửu Diệp, vị ấy gắn với Tắc Sậy.
Ba Giồng ở đâu
Ở ấp Tân Quới, xã Tân Hương (xã Tân Lý Đông cũ, huyện Châu Thành cũ, tỉnh Tiền Giang cũ), tỉnh Đồng Tháp, gần chợ Cổ Chi, cách Sài Gòn chừng sáu mươi cây số. Đây là họ đạo cổ nhất còn lại của giáo phận Mỹ Tho, lập khoảng năm 1700.
Thánh Phêrô Nguyễn Văn Lựu về Ba Giồng năm nào
Các nguồn ghi khác nhau. Có nguồn ghi năm 1852, bản tiểu sử của Hội đồng Giám mục Việt Nam và giáo phận Mỹ Tho ghi mùa xuân năm 1853, một bài báo Công giáo và Dân tộc ghi quãng 1849 tới 1853. Chắc chắn là ngài làm cha sở Ba Giồng cho tới khi bị bắt năm 1860 và tử đạo năm 1861.
Gò Chết Chém Ba Giồng là gì
Là gò đất cách nhà thờ Ba Giồng chừng hai cây số, nơi các tín hữu của họ đạo bị xử vì đạo. Một bài báo Công giáo và Dân tộc ghi 27 người bị xử năm 1862, bài khác ghi năm 1861. Năm 1872 cha sở Hamon cải táng hài cốt các vị về Đất Thánh của họ đạo.
Ngày hành hương Ba Giồng là ngày nào
Ngày lớn nhất là 24 tháng 11, lễ Các Thánh Tử Đạo Việt Nam, cũng là ngày khánh thành trung tâm năm 2017. Ngày 7 tháng 4, ngày Thánh Phêrô Lựu tử đạo, là ngày giỗ ngài. Ngoài ra các đoàn từ các giáo phận miền Tây và Sài Gòn về quanh năm.