Đứng giữa quảng trường Sultanahmet ở Istanbul (İstanbul) vào lúc chiều muộn, quý vị thấy trước mặt một khối đá xám xếp tầng: vòm lớn ở đỉnh, dưới là bốn nửa vòm, dưới nữa là những vòm nhỏ hơn, cứ thế hạ dần xuống mặt đất như một ngọn đồi được xây bằng tay. Quanh khối ấy là sáu ngọn tháp nhọn mảnh như bút chì, mỗi ngọn có hai hoặc ba vòng ban công. Khi tiếng gọi lễ vang lên từ các tháp, người qua quảng trường rẽ dần về phía sân trong, rửa tay chân ở hàng vòi đá rồi cởi giày bước vào.
Bên trong, ánh sáng từ hàng trăm ô cửa sổ rơi lên những bức tường phủ gạch men sắc lam và ngọc, nên người ngoại quốc quen gọi nơi này là Thánh đường Xanh (Blue Mosque). Người Thổ Nhĩ Kỳ gọi theo tên người dựng: Sultan Ahmet Camii, thánh đường của Sultan Ahmed. Thư viện chọn nơi này làm đại diện duy nhất cho Thổ Nhĩ Kỳ vì nó gom trong một công trình những gì làm nên đời sống Hồi Giáo của đất nước ấy: nhịp năm lần lễ nguyện mỗi ngày vẫn giữ nguyên, lối thánh đường vòm Ottoman ở độ chín muồi nhất, và một bóng dáng mà người khắp nơi nhìn là nhận ra Istanbul.
IThánh Đường Hoàng Gia Và Đời Sống Hồi Giáo Thổ Nhĩ Kỳ
Chữ cami trong tiếng Thổ Nhĩ Kỳ gốc từ chữ Arab jami, nghĩa là nơi tụ họp, chỉ loại thánh đường lớn có bài thuyết giảng ngày thứ Sáu cho cả cộng đồng. Thánh đường Xanh là một thánh đường hoàng gia: do chính một vị sultan cho dựng, mang tên ông, đứng trên khu đất trung tâm của kinh thành cũ. Nơi này thuộc dòng Hồi Giáo Sunni, dòng chiếm phần lớn tín đồ Hồi Giáo trên thế giới, và vẫn là nơi hành lễ đang hoạt động, không phải bảo tàng.
Người dựng là Sultan Ahmed I, lên ngôi năm 1603 lúc mười ba tuổi và mất năm 1617, được an táng trong lăng ở khuôn viên thánh đường. Công trình khởi công năm 1609 dưới tay kiến trúc sư Sedefkar Mehmed Agha (Sedefkâr Mehmed Ağa), học trò của Mimar Sinan, bậc thầy lớn nhất của kiến trúc Ottoman thế kỷ 16. Mehmed Agha giữ chức kiến trúc sư trưởng của triều đình từ năm 1606. Thánh đường vì thế là bài làm của thế hệ học trò, nối tiếp những gì người thầy đã đặt nền.
Nền của Hồi Giáo là niềm tin vào một Thượng Đế duy nhất, không có hình tướng. Vì vậy trong thánh đường không có tượng, không có tranh người, không có ban thờ và không dâng lễ vật. Trang trí chỉ gồm thư pháp chép lời kinh Qur'an, hoa văn hình học và hoa lá cách điệu, đúng thứ mà hơn hai vạn viên gạch men ở đây thể hiện. Thánh đường là nơi phủ phục và đứng thành hàng, không phải nơi ngự của thần linh.
Ở mọi thánh đường, bức tường quan trọng nhất là tường qibla, quay về Kaaba ở Mecca. Giữa tường ấy có hốc lõm mihrab chỉ hướng lễ nguyện, bên cạnh là bục giảng minbar có bậc cao. Quý vị đọc thêm về điểm gốc của hướng ấy ở bài Masjid al-Haram.
Chỗ hay hiểu lầm thứ nhất: tên Thánh đường Xanh không phải tên chính thức và mặt ngoài công trình cũng không có màu xanh. Tường ngoài là đá xám, vòm phủ chì. Sắc lam chỉ hiện ra bên trong, từ lớp gạch men ốp tường và các ô kính màu. Người trong nước gần như chỉ gọi là Sultan Ahmet Camii.
Chỗ thứ hai: nhiều người nghĩ sáu minaret là để khoe sự giàu có. Sáu tháp đúng là điều hiếm ở thánh đường Ottoman, Daily Sabah gọi đây là thánh đường sáu minaret đầu tiên của kiến trúc Ottoman. Nhưng minaret trước hết là chỗ xướng lời gọi lễ, và số tháp của một thánh đường hoàng gia là dấu hiệu của người dựng, không phải một bậc linh thiêng cao hơn các thánh đường khác.
IITừ Công Trường 1609 Tới Lần Mở Cửa Lại 2023
So với nhiều nơi thờ tự cổ, lịch sử của Thánh đường Xanh ngắn và liền mạch: một đợt xây chừng bảy năm, rồi bốn thế kỷ giữ nguyên chức năng, xen vài đợt trùng tu. Cái đáng ghi là cách công trình được làm và được giữ, hơn là biến cố xảy ra quanh nó.
- 1603Sultan Ahmed I lên ngôiNgười sẽ cho dựng thánh đường lên ngôi năm mười ba tuổi. Ba năm sau, năm 1606, Sedefkar Mehmed Agha được cử làm kiến trúc sư trưởng của triều đình.
- 1609Khởi côngCông trình khởi công trên bán đảo lịch sử, bên cạnh quảng trường Atmeydanı, dưới sự trông coi của Sedefkar Mehmed Agha. Theo Daily Sabah, việc xây kéo dài khoảng bảy năm năm tháng.
- 1616 hoặc 1617Hoàn thành và mở cửaAdvantour ghi xong năm 1616, Daily Sabah ghi mở cửa ngày 9 tháng 6 năm 1617. Xem hộp sử liệu dưới.
- 1617Sultan Ahmed I qua đờiNgười dựng mất năm 1617 khi còn trẻ và được an táng trong lăng ở khuôn viên thánh đường.
- 1985Di sản Thế giới UNESCOCác khu lịch sử Istanbul được ghi danh. Hồ sơ UNESCO nhắc Thánh đường Xanh thế kỷ 17 như một nét làm nên đường chân trời của thành phố.
- 2018 tới 2023Đợt trùng tu lớnĐợt trùng tu kéo dài khoảng năm năm, công trình mở cửa lại ngày 21 tháng 4 năm 2023. Daily Sabah ghi đây là một trong sáu lần trùng tu kể từ khi xây.
Có bốn chỗ các nguồn ghi không khớp, thư viện ghi cả hai bên để quý vị tự đối chiếu. Năm hoàn thành: Advantour ghi công trình kéo dài từ 1609 tới 1616, có chỗ viết 1616 tới 1617, còn Daily Sabah ghi ngày mở cửa là 9 tháng 6 năm 1617 sau khoảng bảy năm năm tháng. Hai con số gần nhau và có thể chỉ khác ở chỗ tính ngày xong phần xây hay ngày mở cửa hành lễ.
Số gạch men: Daily Sabah ghi đúng 21.043 viên làm tay, đến từ các lò ở İznik và Kütahya. Advantour ghi hơn hai vạn viên gạch İznik sắc lam và ngọc với hơn năm mươi mẫu hoa văn, không nhắc Kütahya. Sức chứa: Daily Sabah ghi khoảng 12.000 người cầu nguyện cùng lúc, Advantour ghi gian lễ chứa tới 10.000 người. Cửa sổ: Daily Sabah ghi gần 260 ô, Advantour ghi hơn 260 ô kính màu xếp ba tầng. Thư viện dùng cách nói khoảng 260 và hơn hai vạn viên, đủ đúng với cả hai bên.
IIIChùm Vòm Ottoman, Sáu Minaret Và Gạch Men İznik
Thánh đường Xanh theo lối thánh đường vòm Ottoman cổ điển: một vòm chính lớn đặt giữa, bốn nửa vòm tựa bốn phía đỡ lấy nó, rồi các vòm nhỏ ở góc, tất cả hạ bậc dần xuống thành một khối hình tháp. Theo Daily Sabah và Advantour, vòm chính cao 43 mét, đường kính 23,5 mét, tựa trên bốn cột trụ tròn khổng lồ mà người Thổ gọi là chân voi. Nhờ bốn trụ ấy, gian lễ gần như một khoảng vuông liền không bị tường chia cắt, người đứng ở đâu cũng thấy được mihrab.
Chỗ khiến công trình thành nổi tiếng là phần trang trí. Tường tầng dưới ốp gạch men vẽ tay với hoa tulip, cẩm chướng, cây bách và hoa lá cách điệu trên nền trắng, sắc lam và ngọc chiếm ưu thế. Thư pháp lời kinh Qur'an trên tường và trong lòng vòm do nhà thư pháp Seyyid Kasım Gubari quê Diyarbakır thiết kế, theo cả hai nguồn. Mihrab làm bằng cẩm thạch trắng chạm, quanh mihrab có chi tiết thếp vàng.
Bốn tháp đứng ở bốn góc sảnh cầu nguyện, mỗi tháp ba ban công. Hai tháp đứng ở hai góc ngoài của sân, mỗi tháp hai ban công. Daily Sabah gọi đây là thánh đường sáu minaret đầu tiên của kiến trúc Ottoman.
Vòm cao 43 mét, đường kính 23,5 mét, cùng bốn nửa vòm và nhiều vòm nhỏ. Bốn trụ tròn lớn đỡ toàn bộ sức nặng, để gian lễ thoáng và liền một khoảng.
Hơn hai vạn viên gạch vẽ tay, hơn năm mươi mẫu hoa văn theo Advantour. Daily Sabah ghi con số 21.043 viên từ các lò İznik và Kütahya. Đây là nguồn gốc của tên Thánh đường Xanh.
Khoảng 260 cửa sổ xếp nhiều tầng quanh vòm và tường, phần lớn lắp kính màu, cho ánh sáng tràn đều vào gian lễ suốt ngày.
Sân rộng có hành lang vòm bao quanh, giữa sân là đài nước, còn hàng vòi đá dọc tường ngoài dành cho việc rửa tay chân trước khi lễ nguyện.
Lăng của người dựng nằm trong khuôn viên thánh đường. Theo lối Ottoman, một thánh đường hoàng gia là cả một quần thể gồm lăng, trường học và công trình phục vụ cộng đồng.
| Hạng mục | Số liệu | Nguồn |
|---|---|---|
| Chiều cao vòm chính | 43 m | Daily Sabah, Advantour |
| Đường kính vòm chính | 23,5 m | Daily Sabah, Advantour |
| Số minaret | 6 tháp, 14 ban công | Daily Sabah, Advantour |
| Số gạch men | 21.043 viên | Daily Sabah, Advantour ghi hơn 20.000 viên |
| Số cửa sổ | Khoảng 260 | Daily Sabah, Advantour ghi hơn 260 |
| Sức chứa | Khoảng 12.000 người | Daily Sabah, Advantour ghi tới 10.000 người |
Nếu quý vị đã đọc bài Jama Masjid ở Delhi, sẽ thấy hai thánh đường hoàng gia cùng thế kỷ 17 mà đi hai lối khác hẳn: Delhi mở một sân lớn lộ thiên kiểu Mughal với sa thạch đỏ, Istanbul dồn sức vào một gian lễ có mái vòm khép kín. Còn Thánh đường Sultan ở Singapore là lối Ấn Hồi thế kỷ 20, và Đại thánh đường Sheikh Zayed ở Abu Dhabi là một đại thánh đường đương đại. Đặt cạnh nhau, bốn nơi cho thấy cùng một gian lễ quay về Mecca có thể mang bao nhiêu dáng hình.
IVThế Đất Và Hướng
Trước khi đọc thế đất, xin nói điều quan trọng nhất. Hồi Giáo không dạy phong thủy, và không có một thầy địa lý nào tham gia chọn hướng cho thánh đường này. Hướng của nó được định bởi một quy tắc duy nhất: gian lễ phải quay về qibla, tức hướng Kaaba ở Mecca. Từ Istanbul, hướng ấy chỉ về phía đông nam, và bức tường có mihrab của Thánh đường Xanh quay về đúng phía ấy. Mọi phần dưới đây là cách thư viện nhìn nơi này bằng con mắt phong thủy cổ truyền của người Việt, để quý vị quen lối ấy có chỗ so sánh, không phải điều chép trong tư liệu của thánh đường, cũng không phải điều người dựng tính tới.
Nét đầu tiên đập vào mắt người quen xem đất là vị trí trên mũi đất. Bán đảo lịch sử Istanbul là một doi đất có biển Marmara ở phía nam, vịnh Sừng Vàng (Haliç) ở phía bắc và eo Bosphorus (Boğaziçi) ở phía đông. Thánh đường đứng trên phần đất cao gần đầu mũi ấy. Trong phép cổ, một khu đất ba mặt có nước bao mà chỉ nối vào đất liền ở một phía được coi là thế thủy bao, khí từ đất liền chạy ra và dừng lại ở đầu mũi. Người xưa hay đặt cung điện, đền đài ở chỗ như thế, và bán đảo này quả đã được chọn cho các công trình lớn suốt nhiều thế kỷ.
Nét thứ hai là minh đường. Trước thánh đường là quảng trường Atmeydanı, vốn là một khoảng đất dài và bằng từ thời cổ. Phép Việt coi khoảng trống bằng phẳng trước mặt công trình là minh đường, càng rộng và thoáng thì khí càng tụ. Ở đây minh đường có sẵn, lại dài theo một trục, nên người đi trong quảng trường nhìn thấy trọn cả chùm vòm. Bên kia quảng trường là công trình Hagia Sophia (Ayasofya) thế kỷ 6, khối vòm cổ hơn đứng đối diện. Lối cũ gọi hai khối lớn nhìn nhau qua một khoảng trống là thế đối án, và đây là một trong những khung cảnh hiếm có hai khối vòm tương xứng đối nhau như vậy.
Nét thứ ba là hình thể. Vòm tròn thuộc hành Kim trong ngũ hành hình thể, sáu minaret thẳng mảnh thuộc hành Mộc. Một chùm Kim lớn được sáu nét Mộc vây quanh là dáng mà sách cũ ví như ngọn núi tròn có rừng cây bao.
Nét cuối là hướng. Theo lối Việt, cửa chính thường mở ra phía có nước và khoảng trống. Ở đây gian lễ quay về đông nam theo qibla, về phía biển Marmara, còn lối vào sân nhìn ra quảng trường. Sự trùng khớp ấy chỉ là trùng khớp của địa hình, vì hướng qibla ở Istanbul ai xây cũng phải theo, không do ai chọn. Chúng tôi ghi lại để quý vị thấy hai hệ lý luận có khi gặp nhau trên cùng một mảnh đất, không phải để nói hệ nào đúng hơn.
VNhịp Lễ Trong Ngày, Trong Tuần Và Theo Lịch Hijri
Là thánh đường đang hành lễ, Thánh đường Xanh sống theo ba vòng thời gian. Vòng ngày có năm lần lễ nguyện. Vòng tuần có lễ chung thứ Sáu. Vòng năm theo lịch Hijri, lịch mặt trăng của Hồi Giáo, mỗi năm ngắn hơn năm dương lịch khoảng mười một ngày, nên tháng Ramadan và hai kỳ Eid mỗi năm dịch sớm dần qua các mùa. Người Thổ Nhĩ Kỳ gọi hai kỳ lễ lớn là Ramazan Bayramı và Kurban Bayramı. Bài chỉ ghi ngày theo lịch, không ghi giờ.
| Lễ | Theo lịch nào | Ý nghĩa và nội dung |
|---|---|---|
| Năm lần lễ nguyện | Hằng ngày, theo vị trí mặt trời | Rạng đông, giữa trưa, xế chiều, hoàng hôn và đêm. Tiếng gọi lễ vang từ minaret trước mỗi lần, người lễ rửa tay chân ở hàng vòi đá trước khi vào. |
| Lễ chung thứ Sáu | Hằng tuần | Buổi lễ quan trọng nhất trong tuần, có bài thuyết giảng từ minbar. Gian lễ đông nhất vào buổi trưa ngày này. |
| Tháng Ramadan | Lịch Hijri, tháng thứ chín | Tháng nhịn ăn uống từ rạng đông tới hoàng hôn. Buổi tối có lễ nguyện thêm, thánh đường đông người hơn mọi tháng khác. |
| Đêm Quyền Năng | Lịch Hijri, một đêm trong mười đêm cuối Ramadan | Tín đồ tin là đêm kinh Qur'an bắt đầu được mặc khải. Người Thổ gọi là Kadir Gecesi, nhiều người thức đêm ở thánh đường để đọc kinh. |
| Eid al-Fitr (Ramazan Bayramı) | Lịch Hijri, mùng 1 tháng Shawwal | Lễ mừng kết thúc tháng nhịn chay, mở đầu bằng buổi lễ nguyện sáng sớm của cả cộng đồng rồi thăm hỏi nhau. |
| Eid al-Adha (Kurban Bayramı) | Lịch Hijri, mùng 10 tháng Dhu al-Hijjah | Lễ hiến sinh trùng với dịp hành hương Hajj ở Mecca, tưởng nhớ lòng vâng phục của Thiên sứ Ibrahim. Thịt tế được chia cho người nghèo. |
Thư viện không tìm được nguồn về sinh hoạt của cộng đồng người Việt tại thánh đường này nên không ghi.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Sultan Ahmet, Atmeydanı Cad. No:7, 34122 Fatih, İstanbul
- Đường tới
- Thánh đường ở số 7 đại lộ Atmeydanı, khu Sultan Ahmet, quận Fatih, trên bán đảo lịch sử Istanbul, ngay cạnh quảng trường Sultanahmet và đối diện Hagia Sophia. Tàu điện mặt đất tuyến T1 có trạm Sultanahmet gần đó.
- Toạ độ
- 41.0054, 28.9768
Đây là nơi lễ nguyện đang hoạt động, lệ của thánh đường là lệ phải theo. Cởi giày trước khi bước lên thảm. Nam mặc quần dài, nữ che tóc, tay và chân. Khách ngoài đạo chỉ đi trong khu dành cho khách, không vượt qua hàng rào ngăn khu lễ nguyện. Vào lúc có lễ nguyện, nhất là trưa thứ Sáu, thánh đường tạm dừng đón khách tham quan. Không nói to, không chụp ảnh người đang phủ phục, không đi cắt ngang trước mặt người đang lễ.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Thánh đường Xanh (Sultan Ahmed), Istanbul
Contribute photos, information or video for Blue Mosque, IstanbulThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
thánh đường xanh istanbul xây năm nào
Khởi công năm 1609 theo lệnh Sultan Ahmed I, kiến trúc sư là Sedefkar Mehmed Agha, học trò của Mimar Sinan. Năm hoàn thành vênh nhau giữa các nguồn: Advantour ghi 1616, Daily Sabah ghi mở cửa ngày 9 tháng 6 năm 1617, sau khoảng bảy năm năm tháng xây dựng.
vì sao gọi là thánh đường xanh
Vì bên trong ốp hơn hai vạn viên gạch men vẽ tay sắc lam và ngọc từ các lò İznik, Daily Sabah ghi đúng 21.043 viên. Mặt ngoài thực ra là đá xám. Tên chính thức là Sultan Ahmet Camii, thánh đường của Sultan Ahmed, và người Thổ Nhĩ Kỳ gần như chỉ gọi theo tên ấy.
thánh đường xanh có bao nhiêu minaret
Có sáu minaret. Bốn tháp ở bốn góc sảnh cầu nguyện, mỗi tháp ba ban công, hai tháp ở hai góc sân, mỗi tháp hai ban công. Daily Sabah gọi đây là thánh đường sáu minaret đầu tiên của kiến trúc Ottoman, điều hiếm thấy ở thánh đường thời ấy.
thánh đường xanh thuộc đạo nào
Thuộc Hồi Giáo, dòng Sunni. Đây là thánh đường hoàng gia Ottoman vẫn đang dùng cho năm lần lễ nguyện mỗi ngày và lễ chung thứ Sáu, không phải bảo tàng. Gian lễ quay về qibla, hướng Kaaba ở Mecca, từ Istanbul là phía đông nam.
người ngoài đạo có vào thánh đường xanh được không
Được, theo lệ của thánh đường: cởi giày, ăn mặc kín, nữ che tóc, đi trong khu dành cho khách và không vượt qua chỗ ngăn khu lễ nguyện. Vào lúc có lễ nguyện, nhất là trưa thứ Sáu, thánh đường tạm dừng đón khách, quý vị xin đợi lễ xong.