Hồi Giáo: phẩm trật và truyền thừa

IMàu sắc

Màu dùng cho trang này của thư viện: Xanh lục #0F6B4F. Mọi mã màu là gần đúng, vì phần lớn các đạo chỉ gọi tên màu chứ không công bố mã.

Màu chủ đạo màu biểu trưng của đạo

Màu nơi thờ không gian thờ thật

Màu hành lễ theo dịp, theo mùa

Màu tang và kiêng

IIPhẩm trật

Hồi Giáo Sunni không có giáo hội trung ương và không có giáo sĩ phong chức theo nghĩa Kitô. Imam, Khatib, Muezzin là người được cộng đồng chọn theo học vấn và đạo đức, còn Ulama và Mufti có uy tín nhờ học và được thầy cấp ijazah. Ở Việt Nam có hai nhánh Chăm: Chăm Islam (An Giang, TP. Hồ Chí Minh) tự quản theo từng thánh đường và Ban Đại diện cộng đồng, còn Chăm Bani (Ninh Thuận, Bình Thuận) có tầng lớp chức sắc Acar riêng và Hội đồng Sư cả.

1. 1
   Ulama (giới học giả) và Mufti (nhà luật học ban fatwa) ʿulamāʾ (علماء), muftī (مفتي) · Ulama, Mufti

   Không phải phẩm trật phong chức. Ulama là giới học giả giữ và giải thích giáo lý, luật. Mufti là luật học đủ chuẩn để đưa ý kiến pháp lý fatwa, không có tính bắt buộc. Uy tín đến từ học vấn và giấy phép ijazah của thầy. Chưa tìm được nguồn về chức Mufti đương nhiệm trong cộng đồng Chăm Việt Nam.

2. 2
   Imam (Chăm Islam) imām (إمام) · Imam

   Người dẫn lễ nguyện, được cộng đồng chọn theo hiểu biết Qur'an, Sunnah và đạo đức, không cha truyền con nối, không thụ phong. Ở người Chăm là các thầy điều khiển buổi lễ.

3. 3
   Khatib (Chăm gọi Khotib, Katip) khaṭīb (خطيب) · Khatib

   Người giảng khutbah trong lễ thứ Sáu và lễ Eid. Thường là chính Imam, cũng có thể là người khác.

4. 4
   Muezzin (người Chăm quen gọi Bilal) muʾadhdhin (مؤذن) · Muezzin

   Người gọi azan cho năm giờ nguyện. Được chọn vì đạo đức và giọng tốt. Tên Bilal lấy theo Bilal ibn Rabah, muezzin đầu tiên. Chưa tìm được nguồn tiếng Việt chính thức khẳng định chữ Bilal là tên chức ở thánh đường Chăm.

5. 5
   Hakim (Ban Hakem) và Tuôn ḥākim (حاكم) · Hakim (mosque community head), Quran teacher

   Hakim đứng đầu ban tự quản cộng đồng thánh đường do dân bầu, lo việc chung của jamaah. Tuôn (Tuân) là thầy dạy đọc Qur'an. Nguồn cho biết các vai này ở Chăm Islam không tạo thành tầng lớp cứng như ở Bani.

6. 1
   Po Gru, Sư cả (Chăm Bani) Po Gru (Gru, chữ Chăm ꨈꨴꨭ) · Chief cleric of Bani

   Bậc cao nhất của chức sắc Bani, lãnh đạo tinh thần một làng hay một thánh đường, do cộng đồng đồng thuận chọn.

7. 2
   Imâm (Chăm Bani) Imâm · Imam

   Người điều khiển nghi lễ, thông kinh Qur'an. Một nguồn ghi cần khoảng 15 năm tu học.

8. 3
   Katip (Chăm Bani) Katip, Khotip · Khatib

   Người giảng kinh, giảng ngày thứ Sáu.

9. 4
   Mâdin (Chăm Bani) Madin · Madin (ritual functionary)

   Chức sắc làm các việc nghi lễ chung.

10. 5
    Acar, bậc mới vào (Jamaah) (Chăm Bani) Acar (ꨀꨌꩉ), gốc Phạn ācārya · Acar

    Bậc nhập môn. Chữ Acar ngày nay cũng là tên gọi chung cho mọi chức sắc Bani. Chức sắc tụng kinh, làm lễ thay cho tín đồ.

Tín đồ: Tín đồ Hồi giáo, người Muslim. Người Chăm Bani gọi tín đồ là Bani (nghĩa là người theo đạo).. Không có bậc tín đồ chính thức. Người đã hành hương Mecca được tôn xưng Haji, Hajah. Ở Bani có phân biệt chức sắc Acar với tín đồ thường (Jamaah).

IIIXưng hô

IVY phục theo cấp

Hình vẽ trải phẳng theo mô tả trong nguồn, không vẽ người. Màu là gần đúng.

VDòng truyền thừa

Hồi Giáo không có giáo hội trung ương. Sunni nhận bốn Khalifa Rashidun rồi các triều Khalifa, chức Khalifa bị bãi bỏ năm 1924 và nay không còn người đứng đầu chung. Shia theo dòng các Imam hậu duệ Nhà Tiên tri: Twelver tin Imam thứ mười hai đang ẩn mặt và giới marja dẫn dắt thay, Ismaili Nizari có Imam hiện diện là Aga Khan. Song song là các trường phái luật truyền qua học vấn thầy trò.

Nhà Tiên tri và các Khalifa (Sunni)

1. khoảng 570 tới 632Nhà Tiên tri Muhammad مُحَمَّد

   Vị tiên tri sau cùng theo đức tin Hồi Giáo, người nhận Qur'an và lập cộng đồng Hồi Giáo đầu tiên ở Medina.

2. #1 · khoảng 573 tới 634, Khalifa 632 tới 634Abu Bakr al-Siddiq أَبُو بَكْر ٱلصِّدِّيق

   Khalifa Rashidun thứ nhất theo Sunni, bạn và cha vợ của Nhà Tiên tri.

3. #2 · khoảng 584 tới 644, Khalifa 634 tới 644Umar ibn al-Khattab عُمَر بْن ٱلْخَطَّاب

   Khalifa thứ hai, mở rộng nhà nước Hồi Giáo, lập lịch Hijri.

4. #3 · khoảng 576 tới 656, Khalifa 644 tới 656Uthman ibn Affan عُثْمَان بْن عَفَّان

   Khalifa thứ ba, cho chép bản Qur'an chuẩn.

5. #4 · khoảng 600 tới 661, Khalifa 656 tới 661Ali ibn Abi Talib عَلِيّ بْن أَبِي طَالِب

   Khalifa thứ tư theo Sunni, đồng thời là Imam thứ nhất của Shia, anh họ và con rể Nhà Tiên tri.

6. 661 tới 750, 750 tới 1258 (Cairo tới 1517)Các triều Khalifa Umayyad và Abbasid ٱلْخِلَافَة ٱلْأُمَوِيَّة، ٱلْخِلَافَة ٱلْعَبَّاسِيَّة

   Sau Rashidun, ngôi Khalifa thành triều đại, mở đầu từ Muawiya I.

7. 1868 tới 1944, Khalifa 1922 tới 1924Abdulmecid II, Khalifa sau cùng عبد المجيد الثاني

   Khalifa Ottoman sau cùng, chức Khalifa bị Quốc hội Thổ Nhĩ Kỳ bãi bỏ ngày 3/3/1924.

8. 

   sinh 1946, Đại Imam từ 2010Không còn Khalifa, Đại Imam al-Azhar Ahmed el-Tayeb (tiêu biểu hiện nay) أحمد الطيب

   Sunni hiện không có người đứng đầu chung. Đại Imam al-Azhar là một tiếng nói uy tín của Sunni, không có quyền trên toàn thể.

   Ảnh: channel1eg, giấy phép CC BY 3.0

Danh sách đầy đủ ở nguồn

Mười hai Imam (Shia Twelver) và các marja

1. #1 · khoảng 600 tới 661Imam Ali ibn Abi Talib عَلِيّ بْن أَبِي طَالِب

   Imam thứ nhất, người Shia tin được Nhà Tiên tri chỉ định kế vị.

2. #2 · 624 tới 670Imam Hasan ibn Ali ٱلْحَسَن بْن عَلِيّ

   Imam thứ hai, cháu ngoại Nhà Tiên tri.

3. #3 · 626 tới 680Imam Husayn ibn Ali ٱلْحُسَيْن بْن عَلِيّ

   Imam thứ ba, tử đạo tại Karbala năm 680, tưởng niệm ngày Ashura.

4. #4 · 659 tới 713Imam Ali Zayn al-Abidin عَلِيّ بْن ٱلْحُسَيْن زَيْن ٱلْعَابِدِين

   Imam thứ tư, người sống sót sau Karbala, tác giả các lời nguyện al-Sahifa al-Sajjadiyya.

5. #5 · 677 tới 732Imam Muhammad al-Baqir مُحَمَّد ٱلْبَاقِر

   Imam thứ năm, người mở mang học thuật luật và hadith Shia.

6. #6 · 702 tới 765Imam Ja'far al-Sadiq جَعْفَر ٱلصَّادِق

   Imam thứ sáu, nền của trường luật Ja'fari, thầy của nhiều học giả cả Sunni.

7. #7 · 745 tới 799Imam Musa al-Kazim مُوسَىٰ ٱلْكَاظِم

   Imam thứ bảy của Twelver, chỗ tách dòng với Ismaili.

8. #8 · 766 tới 818Imam Ali al-Rida عَلِيّ ٱلرِّضَا

   Imam thứ tám, lăng ở Mashhad.

9. #9 · 811 tới 835Imam Muhammad al-Jawad مُحَمَّد ٱلْجَوَاد

   Imam thứ chín, lên ngôi Imam khi còn nhỏ.

10. #10 · 828 tới 868Imam Ali al-Hadi عَلِيّ ٱلْهَادِي

    Imam thứ mười, sống bị quản thúc ở Samarra.

11. #11 · 846 tới 874Imam Hasan al-Askari ٱلْحَسَن ٱلْعَسْكَرِيّ

    Imam thứ mười một.

12. #12 · sinh 869, ẩn tiểu 874, ẩn đại 941Imam Muhammad al-Mahdi مُحَمَّد ٱلْمَهْدِيّ

    Imam thứ mười hai, người Twelver tin đang ẩn mặt và sẽ trở lại.

13. từ 941 tới nayThời Ẩn Đại và các marja (tiêu biểu) مَرْجِع ٱلتَّقْلِيد

    Khi Imam ẩn mặt, giới luật học mujtahid dẫn dắt, người đứng đầu giới này gọi là marja. Không phải người kế vị Imam.

14. 1781 tới 1864Morteza Ansari مرتضى الأنصاري

    Được xem là marja đầu tiên được nhận rộng khắp thế giới Shia.

15. 1899 tới 1992Abu al-Qasim al-Khoei أبو القاسم الخوئي

    Marja lớn ở Najaf, thầy của Ali al-Sistani.

16. sinh 1930, marja từ 1992Ali al-Sistani (tiêu biểu hiện nay) علي الحسيني السيستاني

    Marja có số người theo đông nhất hiện nay, ở Najaf, còn hoạt động năm 2026. Có nhiều marja khác song song.

Các Imam Ismaili Nizari (Aga Khan)

1. #1 · khoảng 600 tới 661Imam Ali ibn Abi Talib عَلِيّ بْن أَبِي طَالِب

   Imam thứ nhất theo cách đếm của Ismaili Nizari.

2. #2 · 626 tới 680Imam Husayn ibn Ali ٱلْحُسَيْن بْن عَلِيّ

   Nizari tính Husayn là Imam thứ hai, Hasan được xem là Imam ủy thác.

3. #5 · 702 tới 765Imam Ja'far al-Sadiq جَعْفَر ٱلصَّادِق

   Imam chung của Twelver và Ismaili trước khi tách dòng.

4. #6 · khoảng 719 tới 762Imam Isma'il ibn Ja'far إِسْمَاعِيل بْن جَعْفَر

   Người Ismaili nhận làm Imam kế vị Ja'far al-Sadiq, gốc tên gọi Ismaili.

5. #19 · 1045 tới 1095Imam Nizar ibn al-Mustansir نِزَار بْن ٱلْمُسْتَنْصِر

   Chỗ tách dòng Nizari và Musta'li sau triều Fatimid.

6. #46 · 1804 tới 1881Aga Khan I (Hasan Ali Shah) حسن علی شاه

   Imam đầu tiên mang danh hiệu Aga Khan.

7. #48 · 1877 tới 1957Aga Khan III سلطان محمد شاه

   Imam thứ 48, nhà cải cách và nhà ngoại giao.

8. #49 · 1936 tới 2025, Imam 1957 tới 2025Aga Khan IV (Karim) شاه كريم الحسيني

   Imam thứ 49, lập Mạng lưới Phát triển Aga Khan, mất ngày 4/2/2025.

9. #50 · sinh 1971, Imam từ 4/2/2025Aga Khan V (Rahim) رحیم آقاخان

   Imam thứ 50 hiện nay của Ismaili Nizari.

Danh sách đầy đủ ở nguồn

Các trường phái luật (madhhab) Sunni, Shia, Ibadi

1. #Hanafi · 699 tới 767Abu Hanifa أَبُو حَنِيفَة ٱلنُّعْمَان

   Người mở trường luật Hanafi, trường phổ biến nhất ở Thổ Nhĩ Kỳ, Nam Á, Trung Á.

2. #Maliki · 711 tới 795Malik ibn Anas مَالِك بْن أَنَس

   Người mở trường Maliki, soạn al-Muwatta, phổ biến ở Bắc và Tây Phi.

3. #Shafi'i · 767 tới 820al-Shafi'i مُحَمَّد بْن إِدْرِيس ٱلشَّافِعِيّ

   Người mở trường Shafi'i, đặt nền phương pháp luật học usul al-fiqh. Người Chăm Islam ở Việt Nam và phần lớn Đông Nam Á theo trường này.

4. #Hanbali · 780 tới 855Ahmad ibn Hanbal أَحْمَد بْن حَنْبَل

   Người mở trường Hanbali, phổ biến ở bán đảo Ả Rập.

5. #Ja'fari · 702 tới 765Imam Ja'far al-Sadiq جَعْفَر ٱلصَّادِق

   Trường Ja'fari của Shia Twelver mang tên ông.

6. #Zaydi · 695 tới 740Imam Zayd ibn Ali زَيْد بْن عَلِيّ

   Imam của dòng Shia Zaydi, phổ biến ở Yemen.

7. #Ibadi · mất khoảng 711 tới 726Jabir ibn Zayd جَابِر بْن زَيْد

   Được xem là người đặt nền trường Ibadi, phổ biến ở Oman.

Hồi Giáo tại Việt Nam: Chăm Islam và Chăm Bani

1. 1038 tới 1039Bia mộ chữ Kufic ở Phan Rang

   Hai bia mộ của thương nhân Hồi Giáo Abu Kamil, dấu tích sớm của Hồi Giáo ở Champa.

2. vua Panduranga khoảng 1627 tới 1651Po Rome

   Vua Chăm được truyền thuyết gắn với Hồi Giáo, được thờ ở tháp Po Rome. Thế kỷ 17 là lúc đạo Bani (Awal) thành hình ở Panduranga.

3. lập 1960Hiệp hội Chăm Hồi giáo Việt Nam

   Tổ chức Chăm Islam ở Sài Gòn, cùng Hội đồng giáo cả các Thánh đường Hồi giáo lập 1966 ở Châu Đốc, tồn tại tới 1975.

4. lập 1992Ban đại diện Cộng đồng Hồi giáo TP HCM

   Tổ chức Hồi Giáo đầu tiên được Nhà nước công nhận sau 1975.

5. lập 2004Ban đại diện Cộng đồng Hồi giáo An Giang

   Tổ chức của cộng đồng Chăm Islam ở An Giang.

6. công nhận 2007Hội đồng Sư cả Hồi giáo Bàni Ninh Thuận

   Tổ chức của chức sắc Chăm Bani, lãnh đạo bởi các Po Gru (Sư cả).

7. Chủ tịch nhiệm kỳ 2023 tới 2028Sư cả Châu Minh Hương

   Chủ tịch Hội đồng Sư cả Hồi giáo Bàni Ninh Thuận, bầu tại Đại hội lần IV ngày 12/7/2023. Đứng đầu Chăm Bani hiện nay.

8. Trưởng ban, nêu trong tin 25/5/2026Ông Machdares Samael

   Trưởng Ban đại diện Cộng đồng Hồi giáo (Islam) TP HCM hiện nay. Ban nhiệm kỳ VII (2025 tới 2030) bầu ngày 13/12/2025.

Bậc được tôn thờ: thư viện không dùng chân dung, chỉ ghi tên trong ấn tròn.

VICách thụ phong và truyền thừa

Hồi Giáo Sunni không có phong chức hay chuỗi tấn phong. Học vấn được truyền theo chuỗi thầy trò, thầy cấp giấy phép ijazah cho trò dạy và ban ý kiến luật. Imam, Khatib, Muezzin do cộng đồng chọn. Ở Chăm Bani thì khác: có tầng lớp chức sắc Acar lên bậc từ Acar tới Po Gru, chức sắc làm lễ thay cho tín đồ.

1. Học giáo lý, được thầy cấp ijazahĐiều kiện: Học nhiều năm với thầy có danhNghi thức: Không có nghi thức phong chức
2. Được cộng đồng chọn làm Imam, Khatib, MuezzinĐiều kiện: Hiểu Qur'an, Sunnah, đạo đức tốt, người lớn tuổi Hồi giáoNghi thức: chưa tìm được nguồn về nghi thức nhậm chức ở thánh đường Chăm Islam
3. Chăm Bani: vào hàng Acar rồi lên Mâdin, Katip, Imâm, Po GruĐiều kiện: Tu học kinh, Imâm cần khoảng 15 năm, Po Gru do cộng đồng đồng thuậnNghi thức: chưa tìm được nguồn tả chi tiết lễ lên bậc

VIIChỗ các nguồn còn vênh nhau

• Màu xanh lục: các nguồn chỉ nói là màu gắn bó truyền thống, không có nguồn nói là màu chính thức của đạo. Dữ liệu cũ mau-sac.json ghi căn cứ 'Lục là màu của đạo' nên sửa thành 'Lục là màu truyền thống gắn với Thiên đàng'.
• Căn cứ cũ nhắc 'vàng vòm đền'. Chưa tìm được nguồn cho màu vòm ở thánh đường Chăm Việt Nam.
• Tên gọi và vị thế của Bani: Hội đồng Sư cả Hồi giáo Bani Ninh Thuận (báo cáo 2020) nói Bani chỉ là tín đồ, cùng một đạo Hồi. Một số tác giả gọi là Hồi giáo Awal hay Bani Awal, một số tài liệu nhà nước tách thành tôn giáo riêng. Nên trình bày cả hai.
• Thứ tự các bậc Bani trùng nhau giữa các nguồn (Acar, Mâdin, Katip, Imâm, Po Gru), nhưng có nguồn gọi bậc đầu là Jamaah, có nguồn gọi là Acar Jamaat.
• Chức Mufti và cách gọi Bilal cho người gọi azan ở thánh đường Chăm Islam: chưa tìm được nguồn tiếng Việt chính thức.
• Màu thảm và màu mihrab ở thánh đường Việt Nam: chưa tìm được nguồn, không đặt màu.
• Đối chiếu mau-that.json: tường #F4F1EA khớp với tường cẩm thạch trắng của thánh đường Đông Du. Sắc #2E6E5A và #1E8C7E (lục lam gạch men) hợp lý nhưng nguồn cũ không ghi màu gạch men ở thánh đường Việt Nam, còn thảm và thư pháp vàng chưa có nguồn cho nơi thờ cụ thể.
• Sunni và Shia khác nhau về người kế vị Nhà Tiên tri. Trang ghi cả hai, không xếp dòng nào đúng hơn.
• Danh sách Imam Ismaili Nizari có 50 đời, các dòng Ismaili khác (Dawoodi Bohra theo Da'i al-Mutlaq) và Zaydi có dòng riêng, chỉ ghi mốc chính ở đây. Xem danh_sach_day_du_url.
• Ali ibn Abi Talib có mặt ở cả dòng Khalifa (thứ tư) và dòng Imam (thứ nhất).
• Các marja Shia không phải người kế vị Imam, ghi là bậc tiêu biểu. Ảnh Ali al-Sistani trên Commons có giấy phép không chắc nên không dùng.
• Mọi Khalifa và Imam đánh dấu bậc thiêng theo yêu cầu, kể cả Khalifa Ottoman sau cùng, nên không gắn ảnh.
• Po Rome đánh dấu bậc thiêng vì được người Chăm thờ như thần tại tháp Po Rome. Mối liên hệ của ông với Hồi Giáo chỉ là truyền thuyết.
• Vị thế của Bani: Hội đồng Sư cả Bani nói Bani là tín đồ Hồi Giáo, một số tài liệu tách thành tôn giáo riêng. Sau sáp nhập tỉnh năm 2025, Ninh Thuận thuộc Khánh Hòa, chưa tìm được nguồn về tên mới của Hội đồng.
• Chưa tìm được danh sách các Trưởng ban đời trước của Ban đại diện Cộng đồng Hồi giáo TP HCM. Tên ông Machdares Samael lấy từ tin Tuổi Trẻ 25/5/2026, bài về Đại hội VII không nêu tên Trưởng ban.

VIIINguồn tư liệu

?Hỏi Đáp Nhanh

›Đọc Tiếp