ITổng Quan
Bà Chúa Xứ Núi Sam là vị nữ thần được thờ tại miếu dưới chân núi Sam, Châu Đốc, An Giang, và là một trong hai vị Thánh Mẫu chính của Nam Bộ. Tên Chúa Xứ nghĩa là bà chúa của cả xứ, người che chở cho vùng đất. Ngày 4 tháng 12 năm 2024, UNESCO ghi danh Lễ hội Vía Bà Chúa Xứ Núi Sam vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.
Thờ Bà Chúa Xứ thuộc dòng thờ Mẫu của người Việt nhưng mang nét riêng của Nam Bộ. Nghiên cứu so sánh cho thấy thờ Mẫu ở Nam Bộ không phát triển thành một hệ Tứ Phủ khuôn mẫu như miền Bắc mà mở và thoáng hơn, do giao lưu nhiều dân tộc. Hình tượng Bà được giới nghiên cứu xem vừa như Địa Mẫu, mẹ đất, vừa như Mẫu Thượng Thiên.
IILịch Sử Hình Thành
Theo sự tích địa phương, tượng Bà vốn ở trên đỉnh núi Sam. Dân làng cử chín thanh niên khiêng xuống mà tượng không nhúc nhích. Sau lời báo qua một cô gái được Bà nhập, người ta cử chín cô gái đồng trinh làm lễ khiêng, và tượng chỉ dừng lại ở đúng chỗ miếu hiện nay.
Về pho tượng, nhà khảo cổ người Pháp Malleret năm 1941 cho rằng đây là tượng có nguồn gốc Ấn Độ, thuộc loại tượng thần Vishnu, tạc khoảng cuối thế kỷ 6, là hiện vật còn sót của văn hóa Óc Eo. Nhà văn Sơn Nam lại cho rằng đây là một pho tượng Phật của người Khmer bị bỏ quên trên núi, về sau người Việt thờ thành nữ thần. Hai nhận định khác nhau, nhưng đều cho thấy lớp văn hóa nhiều tầng của vùng đất này.
- Khoảng 1820Miếu tre láMiếu được cất đơn sơ bằng tre lá.
- 1870Xây bằng gạchMiếu được xây lại bằng gạch hồ ô dược.
- 1972 tới 1976Tái thiết lớnXây mới theo thiết kế của kiến trúc sư Huỳnh Kim Mãng và Nguyễn Bá Lăng.
- 2014Di sản quốc giaLễ hội Vía Bà Chúa Xứ Núi Sam được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
- 4 tháng 12 năm 2024UNESCO ghi danhTại kỳ họp thứ 19 của Ủy ban Liên Chính phủ ở Asunción, Paraguay. Đây là di sản phi vật thể thứ 16 của Việt Nam được UNESCO ghi danh.
IIINiềm Tin Và Điểm Riêng
Người đến miếu tin Bà che chở cho sức khỏe, làm ăn, mùa màng và sự bình an. Nhiều người buôn bán đầu năm tới xin lộc hoặc vay vốn Bà, cuối năm trở lại tạ ơn. Bà được gọi thân mật là Bà, người che chở cả một xứ.
Nét riêng lớn nhất là tính giao thoa. Theo mô tả của UNESCO và Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, lễ vía có sự tham gia của người Kinh, Hoa, Khmer và Chăm. Lễ còn gắn với Thoại Ngọc Hầu, vị quan có công khai phá vùng này, mà lăng ở ngay gần miếu: sắc thần của ông được rước sang miếu trong những ngày vía. Như thế một lễ thờ Mẫu cũng là lễ nhớ ơn người mở đất.
Hay có người gọi Bà Chúa Xứ là một vị Phật hay một vị thần Ấn Độ vì chuyện pho tượng. Trong tín ngưỡng của người đi lễ, Bà là một vị Thánh Mẫu Việt. Nguồn gốc pho tượng là câu hỏi khảo cổ, còn niềm tin về Bà là chuyện của cộng đồng thờ phụng, hai chuyện không loại trừ nhau.
IVLễ Vía Bà
Lễ vía diễn ra hằng năm từ ngày 22 tới 27 tháng tư âm lịch tại miếu và các điểm thờ trên núi Sam. Trình tự chính theo báo An Giang:
- Lễ rước tượng Bà từ đỉnh núi, tái hiện sự tích.
- Lễ tắm Bà vào nửa đêm ngày 23.
- Lễ thỉnh sắc Thoại Ngọc Hầu từ lăng về miếu ngày 25.
- Lễ túc yết và xây chầu vào nửa đêm ngày 25.
- Lễ chánh tế ngày 27.
- Lễ hồi sắc đưa sắc Thoại Ngọc Hầu về lăng ngày 27.
Đi kèm là các hình thức diễn xướng dân gian của Nam Bộ. Nghiên cứu so sánh ghi nhận múa bóng rỗi là hình thức đặc trưng ở miếu thờ Mẫu Nam Bộ, khác với đình làng.
VTổ Chức Và Quy Mô
Không có giáo hội. Miếu do ban quản trị lăng miếu điều hành và tổ chức lễ vía. Khuôn viên miếu khoảng 3.000 mét vuông. Ngày 25 tháng 5 năm 2008, Trung tâm Sách kỷ lục Việt Nam xác lập đây là ngôi miếu lớn nhất Việt Nam. Người đi lễ đến từ khắp đồng bằng sông Cửu Long, Thành phố Hồ Chí Minh và cả nước, đông nhất vào dịp đầu năm và tháng tư âm lịch.
VINgày Nay
Sau khi được UNESCO ghi danh năm 2024, lễ vía được nhìn như một di sản của cộng đồng đa dân tộc Tây Nam Bộ. Hồ sơ nhấn mạnh sự hòa hợp dân tộc, vai trò của phụ nữ, và việc truyền dạy qua các thế hệ. Núi Sam và miếu Bà là điểm du lịch tâm linh lớn của An Giang. Việc gìn giữ di sản nay đặt ra hai yêu cầu cùng lúc: giữ đúng trình tự nghi lễ cổ truyền, và đón lượng khách rất lớn mà không biến lễ thành trình diễn.
VIIBiểu Tượng Của Nhánh
Nhánh này chưa có biểu tượng riêng được ghi nhận có nguồn, nên thư viện dùng biểu tượng chung của đạo.
VIIICác Nhánh Khác Của Đạo Mẫu Tứ Phủ
Thờ Mẫu Tam Phủ, Tứ Phủ Bắc BộTín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủDạng thức đầy đủ nhất, lấy Mẫu Liễu Hạnh làm trung tâm, hệ thần linh chia bốn phủ, nghi lễ tiêu biểu là hầu đồng với chầu văn.Thờ Bà Chúa Xứ Núi SamChúa Xứ Thánh Mẫu, Bà Chúa XứMột trong hai vị Thánh Mẫu chính của Nam Bộ, thờ tại miếu Bà Chúa Xứ dưới chân núi Sam, Châu Đốc.Dùng biểu tượng chung của đạoThờ Linh Sơn Thánh Mẫu Núi Bà Đen靈山聖母 Linh Sơn Thánh Mẫu, Bà ĐenVị Thánh Mẫu chính thứ hai của Nam Bộ, thờ trên núi Bà Đen, Tây Ninh.Dùng biểu tượng chung của đạoThờ Mẫu Thiên Y A Na Miền Trung天依阿那 Thiên Y A Na, Pô Inư NưgarDạng thờ Mẫu miền Trung, kết hợp tín ngưỡng Mẹ Xứ Sở Pô Inư Nưgar của người Chăm với tín ngưỡng Việt.Dùng biểu tượng chung của đạoIXNguồn Tham Khảo
Thư viện đối chiếu các nguồn dưới đây. Chỗ nào các nguồn vênh nhau, bài ghi rõ cả hai.
- Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Lễ hội Vía Bà Chúa Xứ Núi Sam được ghi danh, 4 tháng 12 năm 2024
- Báo An Giang, Kỳ bí về Bà Chúa Xứ núi Sam
- Báo An Giang, Miếu Bà Chúa Xứ núi Sam và những kỷ lục
- Báo An Giang, Độc đáo Lễ hội Vía Bà Chúa Xứ núi Sam
- Nhân Dân, UNESCO ghi danh Lễ hội Vía Bà Chúa Xứ núi Sam
- VUSTA, Giá trị tinh thần truyền thống trong tín ngưỡng thờ Mẫu ở Nam Bộ
?Hỏi Đáp Nhanh
Lễ vía Bà Chúa Xứ Núi Sam vào ngày nào?
Từ ngày 22 tới 27 tháng tư âm lịch hằng năm, cao điểm là lễ tắm Bà nửa đêm 23 và lễ chánh tế ngày 27.
Tượng Bà Chúa Xứ có nguồn gốc từ đâu?
Nhà khảo cổ Malleret năm 1941 cho rằng tượng thuộc loại tượng thần Vishnu, khoảng cuối thế kỷ 6, văn hóa Óc Eo. Nhà văn Sơn Nam cho rằng đó là tượng Phật của người Khmer. Người đi lễ thờ Bà như một vị Thánh Mẫu Việt.
Lễ hội được UNESCO ghi danh khi nào?
Ngày 4 tháng 12 năm 2024, tại kỳ họp thứ 19 ở Asunción, Paraguay. Trước đó lễ hội đã là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia từ năm 2014.
Vì sao có sắc Thoại Ngọc Hầu trong lễ vía Bà?
Thoại Ngọc Hầu là vị quan có công khai phá vùng Châu Đốc, lăng ông ở gần miếu. Trong lễ vía, sắc thần của ông được rước sang miếu rồi đưa về, thể hiện lòng nhớ ơn người mở đất.