Đạo Mẫu Tứ Phủ: phẩm trật và truyền thừa

IMàu sắc

Màu dùng cho trang này của thư viện: Đỏ (Thiên phủ) #B3202A. Mọi mã màu là gần đúng, vì phần lớn các đạo chỉ gọi tên màu chứ không công bố mã.

Màu chủ đạo màu biểu trưng của đạo

Màu nơi thờ không gian thờ thật

Màu hành lễ theo dịp, theo mùa

Màu tang và kiêng

IIPhẩm trật

Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ của người Việt, thờ Mẫu cùng hệ thần linh chia bốn phủ Thiên, Nhạc, Thoải, Địa. Không có giáo hội hay tổ chức trung ương. Mỗi đền, phủ, điện tư gia tự vận hành quanh thủ nhang và đồng thầy, tri thức truyền miệng từ người đi trước sang người mới. UNESCO ghi danh năm 2016.

1. 1
   Thủ nhang (chủ đền, chủ điện) 守香 · Temple keeper

   Người trông coi hương khói, chủ trì mọi việc tâm linh của đền, phủ hoặc điện. Nhiều khi cũng là đồng thầy.

2. 2
   Đồng thầy Master medium

   Thanh đồng lâu năm, làm lễ mở phủ trình đồng cho người mới, dẫn tân đồng qua bốn phủ, rồi dạy tân đồng tu tập hành đạo.

3. 3
   Thanh đồng Spirit medium

   Người đã trình đồng mở phủ, hầu đồng thỉnh các giá thánh. Người mới gọi là đồng tân.

4. 4
   Con nhang đệ tử Devotees

   Người theo một đền hoặc một đồng thầy, dự lễ, cúng lễ.

5. 4
   Người phụ lễ: cung văn, hầu dâng Ritual musicians, ritual assistants

   Cung văn hát văn và đàn theo từng giá. Hầu dâng giúp thanh đồng thay khăn áo đúng lúc. Đây là vai trò, không phải bậc trên dưới.

Tín đồ: con nhang đệ tử. Không có bậc chính thức. Phân biệt theo vai: thủ nhang, đồng thầy, thanh đồng (đồng tân là người mới), con nhang đệ tử.

IIIXưng hô

IVY phục theo cấp

Hình vẽ trải phẳng theo mô tả trong nguồn, không vẽ người. Màu là gần đúng.

VDòng truyền thừa

Đạo Mẫu Tứ Phủ không có người sáng lập và không có người đứng đầu chung. Niềm tin xoay quanh Thánh Mẫu Liễu Hạnh và các vị Thánh Mẫu Tam phủ, Tứ phủ, còn việc truyền thừa diễn ra theo từng đền, phủ, điện: đồng thầy mở phủ trình đồng cho tân đồng, thủ nhang truyền việc giữ đền trong gia đình. Vì vậy dòng dưới đây ghi các mốc thiêng, các mốc lịch sử và những người, tổ chức tiêu biểu hiện nay, không phải một chuỗi kế vị.

Các mốc chung của Đạo Mẫu Tam phủ, Tứ phủ

1. Theo truyền thuyết giáng trần nhiều lần, lần được nhắc nhiều nhất vào thế kỷ 16 thời Lê MạcThánh Mẫu Liễu Hạnh 柳杏聖母

   Vị Thánh Mẫu trung tâm của Đạo Mẫu, được tôn là Mẫu Đệ Nhất Thiên Phủ và là một trong Tứ bất tử của người Việt.

2. Không có niên đạiCác vị Thánh Mẫu Tam phủ, Tứ phủ: Mẫu Thượng Thiên, Mẫu Thượng Ngàn, Mẫu Thoải, Mẫu Địa

   Bốn vị Thánh Mẫu cai quản trời, rừng núi, sông nước và đất, là nền của hệ thống Tứ phủ.

3. Dựng khoảng giữa thế kỷ 17, có nguồn ghi thời Cảnh Trị 1663 tới 1671Phủ Tiên Hương, Phủ Dầy (Phủ Giày) 府僊香

   Nơi thờ chính của Thánh Mẫu Liễu Hạnh tại Vụ Bản, Nam Định, được coi là trung tâm của Đạo Mẫu.

4. 1705 tới 1748Đoàn Thị Điểm và truyện Vân Cát thần nữ 段氏點

   Nữ sĩ ghi lại sự tích Thánh Mẫu Liễu Hạnh trong Truyền kỳ tân phả, một bản văn sớm và nổi tiếng về Mẫu.

5. 1975Quần thể di tích Phủ Dầy được xếp hạng Di tích quốc gia

   Bộ Văn hóa Thông tin xếp hạng Phủ Dầy là Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia.

6. Sinh năm 1944Ngô Đức Thịnh và công trình Đạo Mẫu Việt Nam 吳德盛

   Nhà dân tộc học, người khởi xướng nghiên cứu và vận động nhìn nhận Đạo Mẫu như một tôn giáo bản địa, góp phần lớn vào hồ sơ trình UNESCO.

7. 1/12/2016, phiên họp thứ 11 tại Addis Ababa, quyết định 11.COM 10.b.37UNESCO ghi danh Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt

   Di sản được ghi vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

8. Giữ đền sau khi chồng là ông Trần Viết Đức mất, trao lại năm 2017Trần Thị Duyên, thủ nhang Phủ Tiên Hương 陳氏緣

   Nghệ nhân ưu tú, người giữ hương khói Phủ Tiên Hương, tiêu biểu cho lối truyền việc giữ đền trong gia đình.

9. Sinh năm 1958, giữ đền từ 2017, Nghệ nhân ưu tú năm 2019Trần Thị Huệ, thủ nhang Phủ Tiên Hương hiện nay 陳氏惠

   Người giữ Phủ Tiên Hương hiện nay, đại diện cộng đồng trong hồ sơ UNESCO. Đây là nhân vật tiêu biểu, không phải người đứng đầu toàn đạo.

10. Hoạt động hiện nay, chủ tịch là ông Nguyễn Văn Thư theo bài năm 2022Hội Bảo vệ di sản tín ngưỡng thờ Mẫu tỉnh Nam Định

    Tổ chức tiêu biểu hiện nay lo gìn giữ di sản ở vùng Phủ Dầy. Đạo Mẫu không có cơ quan đứng đầu chung.

Bậc được tôn thờ: thư viện không dùng chân dung, chỉ ghi tên trong ấn tròn.

VICách thụ phong và truyền thừa

Không có phong chức. Truyền thừa theo quan hệ thầy trò: đồng thầy làm lễ mở phủ trình đồng cho tân đồng, rồi tân đồng theo thầy tu tập. Tri thức truyền miệng từ người đi trước sang người mới và người trong nhà.

1. Mở phủ trình đồngĐiều kiện: Người được coi là có căn đồng, mời đồng thầyNghi thức: Các khoa cúng phát tấu, cúng Phật, cúng Tứ phủ, khao sơn trang, cúng chúng sinh. Đồng thầy dẫn tân đồng qua bốn phủ, Quan Lớn ngự đồng tắm vía cho tân đồng.
2. Ba năm thử lính, chín năm thử đồngĐiều kiện: Tân đồng theo thầy tu tập, hầu đồng đúng phépNghi thức: Hầu đồng định kỳ tại đền, điện của thầy
3. Đại đànĐiều kiện: Sau ba năm thử lính và chín năm thử đồngNghi thức: Tiến tới một nghi thức đại đàn. Chi tiết khác nhau theo đền và theo đồng thầy.

VIIChỗ các nguồn còn vênh nhau

• Căn cứ cũ trong mau-sac.json ghi cờ tứ phủ. Chưa tìm được nguồn về một lá cờ nhận diện chung của Đạo Mẫu. Nên đổi căn cứ thành màu Thiên phủ và khăn phủ diện. Mã cũ #A3132A vẫn hợp làm màu đậm.
• Màu Nhạc phủ ghi là xanh. Nguồn Việt chỉ nói xanh, có nguồn Anh dịch là green, có nguồn dịch là blue. Giá Quan Đệ Nhị và Ông Hoàng Đôi thuộc Thượng Ngàn nên chọn xanh lá. Riêng Chầu Đệ Nhị, blog tuphuthanhmau ghi xanh thiên thanh hoặc lam, lệch với lệ màu Thượng Ngàn.
• Bài tạp chí về điện thờ Mẫu tư gia (vjol) được tóm tắt là xanh gắn với Thủy phủ. Các nguồn khác đều ghi Thoải phủ trắng, Nhạc phủ xanh. Cần đọc lại nguyên bản bài vjol.
• Màu khăn áo Chầu Bà lấy từ một blog cộng đồng, chưa có nguồn học thuật đối chiếu. Màu Chầu Đệ Tam chưa tìm được nguồn. Màu từng Thánh Cô, Thánh Cậu cũng chưa có nguồn đủ.
• Nguồn cho Quan Lớn và Ông Hoàng là trang của một cơ sở may trang phục hầu đồng, không phải nghiên cứu học thuật. Phần màu khớp với lệ tứ phủ nên giữ lại.
• Phuday ghi Tam phủ (Thiên, Địa, Thoải) là khái niệm có trước, Nhạc phủ nhập vào sau thành Tứ phủ. Trang nên nói rõ Tam phủ và Tứ phủ cùng được dùng.
• Thủ nhang và đồng thầy không phải bậc hành chánh. Thứ tự trong pham_trat chỉ theo vai trò thực tế, có nơi một người kiêm cả hai.
• Không có nguồn về màu tang hay màu kiêng.
• Niên đại giáng trần của Thánh Mẫu Liễu Hạnh vênh nhau giữa các nguồn: có nguồn kể ba lần giáng (thế kỷ 15 thời Hồng Đức, năm 1577, năm 1650), nhiều nguồn khác ghi lần giáng thứ nhất năm 1557 thời Lê Thế Tông. Các mốc này thuộc truyền thuyết, không phải niên đại lịch sử.
• Niên đại dựng Phủ Tiên Hương: nguồn ghi giữa thế kỷ 17, nguồn khác ghi thời Cảnh Trị 1663 tới 1671. Chưa đối chiếu được bia ký gốc.
• Đạo Mẫu không có người đứng đầu. Bà Trần Thị Huệ và Hội Bảo vệ di sản tỉnh Nam Định chỉ là nhân vật và tổ chức tiêu biểu, ghi để người đọc có mốc hiện nay.
• Chưa lấy được ảnh: máy chủ chặn truy cập Wikimedia Commons trong phiên này, nên mọi mục anh để null. Cần tìm lại ảnh bà Trần Thị Huệ, Phủ Tiên Hương nếu có giấy phép tự do.
• Có nguồn nói năm 2012 nghi lễ chầu văn, hầu đồng được công nhận di sản phi vật thể quốc gia, chưa kiểm được quyết định gốc nên không đưa thành mốc.

VIIINguồn tư liệu

?Hỏi Đáp Nhanh

›Đọc Tiếp