ITổng Quan
Thiên Y A Na là vị Thánh Mẫu chính của người Việt ở miền Trung. Bà vốn là Pô Inư Nưgar, Mẹ Xứ Sở của người Chăm, được thờ tại tháp Ponagar ở Nha Trang từ nhiều thế kỷ trước. Khi người Việt vào vùng này, họ tiếp nhận vị nữ thần ấy, đặt tên Hán Việt và thờ Bà như một Thánh Mẫu. Trung tâm thờ của người Việt là Điện Huệ Nam, tức Điện Hòn Chén, ở Huế.
Thờ Thiên Y A Na không có giáo hội hay tổ chức trung ương. Ở Tháp Bà Nha Trang, cả người Chăm và người Việt cùng đi lễ. Ở Huế, Bà được đưa vào hệ Tứ Phủ, và nghi lễ hầu đồng tại Điện Hòn Chén vẫn theo lối Tứ Phủ. Đây là ví dụ rõ về sự giao thoa Chăm và Việt trong đời sống tâm linh miền Trung.
IILịch Sử Hình Thành
- Trước 781Đền Chăm ở Nha TrangNơi thờ nữ thần Yang Pu Nagara có trước năm 781. Bia năm 781 ghi vua Satyavarman trùng tu sau khi đền bị cướp phá.
- Thế kỷ 9 tới 12Các vua Chăm cúng dườngCác triều vua Chăm liên tục dâng cúng và mở rộng quần thể tháp.
- Thế kỷ 17Người Việt tiếp nhậnNgười Việt vào vùng Nha Trang và tiếp nhận nơi thờ, gọi là tháp Thiên Y Thánh Mẫu.
- 1832Minh Mạng công nhận Hòn ChénTheo sử liệu dẫn trong hồ sơ di sản, sau khi hoàng hậu khỏi bệnh mắt nhờ đi lễ, vua Minh Mạng công nhận nơi thờ ở Hòn Chén.
- 1856Bia Phan Thanh GiảnĐại thần Phan Thanh Giản cho khắc bia ghi sự tích Thiên Y A Na tại Tháp Bà.
- 1886Điện Huệ NamVua Đồng Khánh trùng tu và đặt tên Huệ Nam Điện, nghĩa là ban ơn cho phương Nam.
- 2012Lễ hội Tháp Bà là di sản quốc giaLễ hội Tháp Bà Ponagar, còn gọi Lễ hội Thiên Y A Na Thánh Mẫu, vào danh mục di sản phi vật thể quốc gia.
- 10 tháng 12 năm 2024Lễ hội Điện Huệ Nam là di sản quốc giaTheo Quyết định 3981/QĐ-BVHTTDL.
IIISự Tích Và Niềm Tin
Sự tích Việt kể Bà là tiên nữ hiện xuống ở vùng núi Đại An, được một đôi vợ chồng già trồng dưa nuôi nấng. Sau đó Bà theo một khúc gỗ kỳ nam trôi ra biển, tới phương Bắc, kết duyên với một hoàng tử, rồi trở về quê cũ dạy dân cách trồng trọt, dệt vải, làm ăn. Người thờ tin Bà là mẹ của xứ sở, người khai mở nghề nông và che chở dân vùng biển.
Với người Chăm, Pô Inư Nưgar là nữ thần sáng tạo đất đai, cây cối, lúa gạo, gắn với Ấn Độ Giáo qua sự đồng nhất với nữ thần Bhagavati. Với người Việt, Bà được đặt vào hệ thống Thánh Mẫu, ở Huế thường được thờ như một vị Mẫu thuộc Thiên Phủ. Cùng một nơi thờ, mỗi cộng đồng hiểu vị nữ thần theo khuôn niềm tin của mình.
Có người coi Thiên Y A Na là một vị thần Chăm mà người Việt chỉ mượn tên. Thực tế người Việt đã dựng một sự tích riêng, đặt Bà vào hệ Mẫu, có sắc phong của triều Nguyễn và có điện thờ riêng ở Huế. Ngược lại, cũng không nên nói Bà đã hoàn toàn thành thần Việt, vì người Chăm vẫn giữ lễ thờ Pô Inư Nưgar của mình.
IVLễ Hội
Lễ hội Tháp Bà Ponagar diễn ra từ ngày 20 tới 23 tháng ba âm lịch tại Nha Trang. Các nghi thức chính gồm lễ thay y cho tượng Bà, lễ dâng đèn, múa bóng dâng lễ, hát dân ca, rước nước, rước lễ vật và tế lễ theo lối cổ. Ngoài người Chăm từ Ninh Thuận, Bình Thuận, người Kinh và nhiều dân tộc miền Trung, Tây Nguyên cùng tham gia.
Lễ hội Điện Huệ Nam ở Huế tổ chức vào tháng ba và tháng bảy âm lịch. Nghi thức gồm rước đường thủy trên sông Hương và rước đường bộ, lễ tế tại điện và tại đình làng Hải Cát, cùng các vấn hầu đồng theo lối Tứ Phủ.
VNơi Thờ
| Nơi thờ | Địa phương | Ghi chú |
|---|---|---|
| Tháp Bà Ponagar | Nha Trang, Khánh Hòa | Quần thể tháp Chăm trên đồi Cù Lao, cả người Chăm và người Việt đi lễ |
| Điện Huệ Nam, Hòn Chén | Núi Ngọc Trản, Huế | Khoảng 16 công trình trên sườn núi, trung tâm thờ Mẫu của người Việt ở miền Trung |
| Các điện, miếu thờ Bà | Dọc miền Trung | Nhiều làng ven biển và ven sông lập miếu thờ Bà |
Không có tổ chức trung ương. Mỗi nơi thờ do ban quản lý di tích, cộng đồng làng hoặc các điện chủ trông coi. Ở Huế, các thanh đồng và cung văn giữ lối hầu đồng Tứ Phủ tại Điện Hòn Chén.
VINgày Nay
Cả hai trung tâm thờ Thiên Y A Na đều có lễ hội được công nhận di sản văn hóa phi vật thể quốc gia: Tháp Bà Ponagar năm 2012 và Điện Huệ Nam năm 2024. Tháp Bà vừa là nơi thờ vừa là điểm tham quan lớn của Nha Trang. Điện Hòn Chén giữ vai trò trung tâm thờ Mẫu ở Huế, nơi các dòng đồng tụ về mỗi mùa lễ. Việc thờ Bà là bằng chứng sống cho quá trình hai cộng đồng Chăm và Việt chia sẻ một vị nữ thần qua nhiều thế kỷ.
VIIBiểu Tượng Của Nhánh
Nhánh này chưa có biểu tượng riêng được ghi nhận có nguồn, nên thư viện dùng biểu tượng chung của đạo.
VIIICác Nhánh Khác Của Đạo Mẫu Tứ Phủ
Thờ Mẫu Tam Phủ, Tứ Phủ Bắc BộTín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủDạng thức đầy đủ nhất, lấy Mẫu Liễu Hạnh làm trung tâm, hệ thần linh chia bốn phủ, nghi lễ tiêu biểu là hầu đồng với chầu văn.Thờ Bà Chúa Xứ Núi SamChúa Xứ Thánh Mẫu, Bà Chúa XứMột trong hai vị Thánh Mẫu chính của Nam Bộ, thờ tại miếu Bà Chúa Xứ dưới chân núi Sam, Châu Đốc.Dùng biểu tượng chung của đạoThờ Linh Sơn Thánh Mẫu Núi Bà Đen靈山聖母 Linh Sơn Thánh Mẫu, Bà ĐenVị Thánh Mẫu chính thứ hai của Nam Bộ, thờ trên núi Bà Đen, Tây Ninh.Dùng biểu tượng chung của đạoThờ Mẫu Thiên Y A Na Miền Trung天依阿那 Thiên Y A Na, Pô Inư NưgarDạng thờ Mẫu miền Trung, kết hợp tín ngưỡng Mẹ Xứ Sở Pô Inư Nưgar của người Chăm với tín ngưỡng Việt.Dùng biểu tượng chung của đạoIXNguồn Tham Khảo
Thư viện đối chiếu các nguồn dưới đây. Chỗ nào các nguồn vênh nhau, bài ghi rõ cả hai.
?Hỏi Đáp Nhanh
Thiên Y A Na và Pô Inư Nưgar có phải một không?
Người Việt tiếp nhận nữ thần Pô Inư Nưgar của người Chăm và gọi Bà là Thiên Y A Na. Hai cộng đồng cùng thờ ở Tháp Bà Nha Trang, nhưng mỗi bên hiểu Bà theo khuôn niềm tin và sự tích của mình.
Điện Hòn Chén ở đâu?
Trên núi Ngọc Trản, bên sông Hương, thuộc Huế. Tên chính thức là Điện Huệ Nam, do vua Đồng Khánh đặt năm 1886.
Lễ hội Tháp Bà Ponagar vào thời gian nào?
Từ ngày 20 tới 23 tháng ba âm lịch hằng năm, tại Nha Trang. Lễ hội là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia từ năm 2012.
Ở Huế có hầu đồng thờ Thiên Y A Na không?
Có. Tại Điện Hòn Chén, các vấn hầu đồng vẫn theo hệ Tứ Phủ, và Thiên Y A Na được thờ như một vị Mẫu trong hệ ấy.