ITổng Quan
Thờ Mẫu Tam Phủ, Tứ Phủ ở Bắc Bộ là dạng thức đầy đủ nhất của Đạo Mẫu. Nó có một hệ thần linh chia bốn miền trời, đất, nước, rừng núi, có Mẫu Liễu Hạnh làm trung tâm, và có hầu đồng cùng chầu văn làm nghi lễ tiêu biểu. Ngày 1 tháng 12 năm 2016, UNESCO ghi danh Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.
Đây là tín ngưỡng bản địa của người Việt, không có giáo chủ, không có kinh gốc, không có giáo hội trung ương. Mỗi phủ, đền, điện tự lo việc thờ. Sợi dây nối các nơi là một hệ thần chung, một trình tự nghi lễ chung, và một lớp người chuyên nghề như thủ nhang, thanh đồng, cung văn truyền cho nhau qua nhiều đời.
IILịch Sử Hình Thành
Giới nghiên cứu văn hóa dân gian, tiêu biểu là Giáo sư Ngô Đức Thịnh, mô tả ba lớp chồng lên nhau: thờ nữ thần, thờ Mẫu thần, rồi mới tới hệ Tam Phủ, Tứ Phủ có thứ bậc. Lớp cuối định hình khoảng thế kỷ 16, thời Mạc và Lê trung hưng, gắn với sự xuất hiện của Mẫu Liễu Hạnh. Các mốc này là ước định dựa trên thần tích, sắc phong và văn bia.
- Thế kỷ 16Mẫu Liễu HạnhThần tích kể Bà giáng trần ba lần, lần đầu ở đất Vụ Bản, Nam Định. Việc thờ Bà lan rộng khắp Bắc Bộ.
- Thế kỷ 17Phủ Dầy thành trung tâmNghi lễ chầu văn phát triển ở Nam Định cùng với sự hình thành các quần thể đền phủ lớn.
- 1954 tới 1990Bị hạn chếTheo hồ sơ của Cục Di sản văn hóa, nghi lễ hầu đồng bị hạn chế và gần như mất ở nhiều nơi.
- Từ năm 2000Phục hồiHầu đồng và chầu văn trở lại ở đền phủ, đồng thời xuất hiện các hình thức trình diễn sân khấu.
- Tháng 12 năm 2012Chầu văn vào danh mục quốc giaNghi lễ chầu văn của người Việt được ghi vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
- 1 tháng 12 năm 2016UNESCO ghi danhTại kỳ họp thứ 11 ở Addis Ababa, hồ sơ Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ được thông qua.
IIIHệ Thần Và Quan Niệm
Người trong tín ngưỡng tin rằng Mẹ sinh ra và che chở muôn vật. Bốn miền vũ trụ mỗi miền có Mẫu trông coi: Thiên Phủ màu đỏ, Địa Phủ màu vàng, Thoải Phủ màu trắng, Nhạc Phủ màu xanh. Dưới Tam Tòa Thánh Mẫu là các hàng Quan Lớn, Chầu Bà, Ông Hoàng, Thánh Cô, Thánh Cậu. Người thờ xưng con với Mẫu, cầu bình an, sức khỏe, tài lộc trong đời này.
Mẫu Liễu Hạnh được tôn cao nhất ở Bắc Bộ, là vị nữ duy nhất trong Tứ Bất Tử. Đức Thánh Trần, tức Trần Quốc Tuấn, thuộc tín ngưỡng Trần Triều riêng nhưng thường được thờ cạnh ban Tứ Phủ. Câu tháng tám giỗ Cha, tháng ba giỗ Mẹ đặt hai vị thành một cặp.
Tên hồ sơ UNESCO dùng chữ Tam phủ vì hệ ban đầu gồm trời, nước, rừng núi. Địa Phủ được thêm về sau. Trong đời sống đền phủ, Tam phủ và Tứ phủ dùng lẫn nhau, không phải hai đạo khác nhau.
IVHầu Đồng Và Chầu Văn
Một buổi hầu đồng gọi là một vấn hầu. Thanh đồng ngồi trên chiếu trước ban công đồng, hai bên có hầu dâng, góc chiếu có cung văn. Mỗi lần một vị thánh được thỉnh về gọi là một giá: khăn phủ diện trùm lên, cung văn hát mời, khăn mở ra, thanh đồng khoác lễ phục đúng màu, hiến hương, múa, nghe văn kể sự tích, rồi phát lộc. Chầu văn, với đàn nguyệt dẫn nhịp và các làn điệu như Bỉ, Phú, Dọc, Xá, Cờn, giữ vai dẫn dắt cả buổi lễ.
Người ta hay nói ba mươi sáu giá đồng. Hồ sơ chầu văn của Cục Di sản văn hóa ghi một buổi hầu thường chỉ có khoảng 8 tới 15 giá, tùy mục đích người hầu. Bài chính của Đạo Mẫu dẫn nghiên cứu khác ghi có vấn hầu khoảng 25 tới hơn 40 giá. Con số thay đổi theo đền, theo dòng đồng và theo dịp.
VNơi Thờ Và Cách Truyền Nghề
Không có giáo hội. Mỗi nơi thờ do một thủ nhang, một ban quản lý di tích hoặc một thanh đồng trông coi. Phủ là quần thể lớn, đền vừa, điện thường do thanh đồng lập. Kiến thức truyền miệng trong gia đình và giữa thầy trò: đồng thầy dẫn tân đồng, cung văn già truyền điệu cho cung văn trẻ. Hồ sơ UNESCO nhấn mạnh chính lối truyền này.
| Nơi thờ | Địa phương | Gắn với |
|---|---|---|
| Phủ Dầy | Vụ Bản, Nam Định cũ, nay thuộc Ninh Bình | Mẫu Liễu Hạnh, hội tháng ba |
| Phủ Tây Hồ | Hà Nội | Mẫu Liễu Hạnh |
| Đền Sòng Sơn | Thanh Hóa | Lần giáng trần thứ ba của Mẫu Liễu Hạnh |
| Đền Bắc Lệ | Lạng Sơn | Mẫu Thượng Ngàn, Nhạc Phủ |
| Đền Bảo Hà | Lào Cai | Ông Hoàng Bảy |
VINgày Nay
Sau ghi danh năm 2016, hầu đồng được nhìn nhận như một thực hành văn hóa có giá trị, và các lễ hội như Phủ Dầy thu hút đông người. Hoạt động tín ngưỡng nói chung được điều chỉnh bởi Luật Tín ngưỡng, tôn giáo năm 2016. Tín ngưỡng thờ Mẫu không có tổ chức đại diện và không được thống kê riêng trong các điều tra tôn giáo.
Chính giới nghiên cứu và báo chí trong nước cũng nêu những vấn đề: sân khấu hóa nghi lễ, sửa lời văn tùy tiện, chi phí vấn hầu lên rất cao, và việc phán căn để thúc người ta trình đồng mở phủ. Nghi lễ là thật, việc lợi dụng nghi lễ cũng là thật. Hồ sơ UNESCO đặt trách nhiệm gìn giữ vào chính cộng đồng thực hành.
VIIBiểu Tượng Của Nhánh
Khăn phủ diện đỏ và bốn màu Tứ Phủ
VIIICác Nhánh Con
- Hầu đồng và hát văn
- Thờ Mẫu trong chùa theo lối tiền Phật hậu Mẫu
- Điện thờ Mẫu tư gia
IXCác Nhánh Khác Của Đạo Mẫu Tứ Phủ
Thờ Mẫu Tam Phủ, Tứ Phủ Bắc BộTín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủDạng thức đầy đủ nhất, lấy Mẫu Liễu Hạnh làm trung tâm, hệ thần linh chia bốn phủ, nghi lễ tiêu biểu là hầu đồng với chầu văn.
Thờ Bà Chúa Xứ Núi SamChúa Xứ Thánh Mẫu, Bà Chúa XứMột trong hai vị Thánh Mẫu chính của Nam Bộ, thờ tại miếu Bà Chúa Xứ dưới chân núi Sam, Châu Đốc.Dùng biểu tượng chung của đạoThờ Linh Sơn Thánh Mẫu Núi Bà Đen靈山聖母 Linh Sơn Thánh Mẫu, Bà ĐenVị Thánh Mẫu chính thứ hai của Nam Bộ, thờ trên núi Bà Đen, Tây Ninh.Dùng biểu tượng chung của đạoThờ Mẫu Thiên Y A Na Miền Trung天依阿那 Thiên Y A Na, Pô Inư NưgarDạng thờ Mẫu miền Trung, kết hợp tín ngưỡng Mẹ Xứ Sở Pô Inư Nưgar của người Chăm với tín ngưỡng Việt.Dùng biểu tượng chung của đạoXNguồn Tham Khảo
Thư viện đối chiếu các nguồn dưới đây. Chỗ nào các nguồn vênh nhau, bài ghi rõ cả hai.
?Hỏi Đáp Nhanh
Tam phủ và Tứ phủ khác nhau thế nào?
Tam phủ gồm trời, nước, rừng núi, là lớp gốc. Tứ phủ thêm Địa Phủ, miền đất. Trong đời sống đền phủ hai chữ dùng lẫn, UNESCO dùng tên Tam phủ.
Một buổi hầu đồng có bao nhiêu giá?
Không cố định. Ba mươi sáu giá là cách nói chỉ sự đầy đủ. Hồ sơ chầu văn ghi thường 8 tới 15 giá, có nghiên cứu ghi từ khoảng 25 tới hơn 40, tùy đền, dòng đồng và dịp.
Trung tâm thờ Mẫu lớn nhất ở miền Bắc là đâu?
Phủ Dầy ở Vụ Bản, Nam Định cũ, nay thuộc tỉnh Ninh Bình, nơi thờ Mẫu Liễu Hạnh và mở hội từ mùng 3 tới mùng 8 tháng ba âm lịch.
Hầu đồng có hợp pháp không?
Có. Tín ngưỡng thờ Mẫu được UNESCO ghi danh năm 2016 và hoạt động tín ngưỡng được Luật Tín ngưỡng, tôn giáo năm 2016 điều chỉnh. Việc lợi dụng tín ngưỡng để trục lợi là chuyện khác.