ITổng Quan
Linh Sơn Thánh Mẫu, dân gian gọi là Bà Đen, là vị nữ thần được thờ trên núi Bà Đen ở Tây Ninh, ngọn núi cao 986 mét, cao nhất Nam Bộ. Giới nghiên cứu xếp Bà cùng Bà Chúa Xứ Núi Sam vào hai vị Thánh Mẫu chính của Nam Bộ. Lễ vía Bà mùng 4 tới mùng 6 tháng năm âm lịch là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Nét riêng rõ nhất của nơi này là thờ Mẫu hòa vào chùa. Điện Bà nằm trong quần thể chùa Linh Sơn Tiên Thạch, nghi lễ kết hợp yếu tố Phật Giáo với nghi thức dân gian. Không có giáo hội riêng cho việc thờ Bà. Người đi lễ là người dân Tây Ninh, Thành phố Hồ Chí Minh và cả miền Nam.
IISự Tích Và Lịch Sử
Sự tích phổ biến nhất kể về Lý Thị Thiên Hương, một cô gái ở Trảng Bàng hiếu thảo và đức hạnh. Con một viên quan muốn ép cô làm vợ. Một người giỏi võ tên Lê Sĩ Triết cứu cô, hai người thương nhau. Khi chàng đi lính, cô ở nhà giữ lời, thường lên núi cầu cho chàng bình an. Một lần bị kẻ xấu vây bắt, cô gieo mình xuống vực để giữ trọn tiết hạnh. Sau đó dân trong vùng kể nhiều chuyện hiển linh. Chuyện đến tai Tả quân Lê Văn Duyệt, ông tâu về triều, và theo truyền thuyết vua Gia Long phong Bà là Linh Sơn Thánh Mẫu.
Các bản sự tích có nhiều dị bản và không có văn bản sắc phong gốc được công bố để đối chiếu. Theo tư liệu địa phương dẫn trên báo Nhân Dân, núi vốn có tên Bà Dinh, rồi khoảng giữa thế kỷ 18 mới thành tên Bà Đen. Vì vậy mốc hình thành tín ngưỡng nên hiểu là ước định, không phải một ngày cụ thể.
- Giữa thế kỷ 18Tên núi Bà ĐenTheo tư liệu địa phương, tên núi đổi từ Bà Dinh sang Bà Đen.
- Đầu thế kỷ 19Tôn phong theo truyền thuyếtTruyền thuyết kể vua Gia Long phong Bà là Linh Sơn Thánh Mẫu sau khi Lê Văn Duyệt tâu lên.
- 14 tháng 8 năm 2019Công bố di sản quốc giaLễ vía Bà Linh Sơn Thánh Mẫu núi Bà Đen được công nhận theo Quyết định số 3325/QĐ-BVHTTDL, là di sản phi vật thể quốc gia thứ sáu của Tây Ninh.
IIINiềm Tin Và Điểm Riêng
Người đi lễ tin Bà là vị Mẫu che chở cho vùng đất và cho người cầu khẩn, ban bình an, sức khỏe, may mắn trong làm ăn. Hình ảnh Bà gắn với lòng hiếu thảo, sự thủy chung và tiết hạnh, những giá trị mà sự tích nêu bật.
Trong tín ngưỡng thờ Mẫu Nam Bộ, Linh Sơn Thánh Mẫu là ví dụ tiêu biểu của việc Mẫu được Phật hóa: Bà được thờ trong chùa, lễ vía có sự tham gia của nhà chùa, và nhiều người đi lễ vừa lễ Phật vừa lễ Bà trong cùng một chuyến. Khác với hệ Tứ Phủ Bắc Bộ, ở đây không có hệ thần phân bốn miền và không lấy hầu đồng làm nghi lễ trung tâm.
Hay có người nghĩ Bà Đen là tên gọi vì Bà có liên quan tới điều gì xấu hay đáng sợ. Tên gọi có nhiều cách giải thích trong các dị bản sự tích, và tư liệu địa phương cho biết núi từng mang tên Bà Dinh trước khi thành Bà Đen. Cũng không nên coi đây là một vị Phật, dù Bà được thờ trong chùa. Trong niềm tin của người đi lễ, Bà là một vị Thánh Mẫu.
IVLễ Vía Và Hành Hương
Lễ vía chính diễn ra ba ngày, từ sáng mùng 4 tới trưa mùng 6 tháng năm âm lịch, tại điện Bà trên núi. Nghi thức quan trọng nhất là lễ tắm Bà, cùng các nghi lễ dâng hương và cúng tế truyền thống. Người đi lễ leo núi hoặc lên bằng cáp treo, mang theo hương, hoa, trái cây. Đầu năm âm lịch cũng là mùa hành hương đông, khi nhiều người lên núi cầu an cho cả năm.
Năm 2026, theo trang du lịch Tây Ninh, lễ vía rơi vào ngày 18 tới 20 tháng 6 dương lịch, và lần đầu có cuộc thi nghệ thuật tỉa trái cây theo chủ đề văn hóa Phật Giáo trên đỉnh núi, cho thấy nghi lễ đang đi cùng những hoạt động văn hóa mới.
VNơi Thờ Và Tổ Chức
Điện Bà thuộc quần thể chùa Linh Sơn Tiên Thạch. Việc thờ tự do nhà chùa và cộng đồng địa phương đảm trách, cùng với sự phối hợp của chính quyền và Ban quản lý Khu du lịch quốc gia núi Bà Đen khi tổ chức lễ vía. Lễ công bố di sản năm 2019 có vinh danh bảy nghệ nhân dân gian địa phương, những người giữ nghi thức truyền thống.
VINgày Nay
Núi Bà Đen hôm nay vừa là nơi thờ tự vừa là khu du lịch quốc gia, với hệ thống cáp treo đưa khách lên đỉnh. Trang du lịch Tây Ninh mô tả lễ vía thu hút hàng triệu lượt khách mỗi năm nhưng không nêu con số có nguồn cụ thể. Sự song hành giữa nghi lễ và du lịch đặt ra việc giữ cho lễ vía đúng trình tự cổ truyền trong khi đón lượng khách lớn. Với người Nam Bộ, lên núi Bà vẫn là một chuyến đi mang nghĩa tâm linh, gắn với lòng hiếu và sự thủy chung trong câu chuyện về Bà.
VIIBiểu Tượng Của Nhánh
Nhánh này chưa có biểu tượng riêng được ghi nhận có nguồn, nên thư viện dùng biểu tượng chung của đạo.
VIIICác Nhánh Khác Của Đạo Mẫu Tứ Phủ
Thờ Mẫu Tam Phủ, Tứ Phủ Bắc BộTín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủDạng thức đầy đủ nhất, lấy Mẫu Liễu Hạnh làm trung tâm, hệ thần linh chia bốn phủ, nghi lễ tiêu biểu là hầu đồng với chầu văn.Thờ Bà Chúa Xứ Núi SamChúa Xứ Thánh Mẫu, Bà Chúa XứMột trong hai vị Thánh Mẫu chính của Nam Bộ, thờ tại miếu Bà Chúa Xứ dưới chân núi Sam, Châu Đốc.Dùng biểu tượng chung của đạoThờ Linh Sơn Thánh Mẫu Núi Bà Đen靈山聖母 Linh Sơn Thánh Mẫu, Bà ĐenVị Thánh Mẫu chính thứ hai của Nam Bộ, thờ trên núi Bà Đen, Tây Ninh.Dùng biểu tượng chung của đạoThờ Mẫu Thiên Y A Na Miền Trung天依阿那 Thiên Y A Na, Pô Inư NưgarDạng thờ Mẫu miền Trung, kết hợp tín ngưỡng Mẹ Xứ Sở Pô Inư Nưgar của người Chăm với tín ngưỡng Việt.Dùng biểu tượng chung của đạoIXNguồn Tham Khảo
Thư viện đối chiếu các nguồn dưới đây. Chỗ nào các nguồn vênh nhau, bài ghi rõ cả hai.
- Du lịch Tây Ninh, Lễ Vía Bà Linh Sơn Thánh Mẫu tại núi Bà Đen
- Nhân Dân, Công bố Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia Lễ vía bà Linh Sơn Thánh Mẫu, núi Bà Đen
- Cổng thông tin Chính phủ, Truyền thuyết về Bà Linh Sơn Thánh Mẫu núi Bà Đen
- VUSTA, Giá trị tinh thần truyền thống trong tín ngưỡng thờ Mẫu ở Nam Bộ
?Hỏi Đáp Nhanh
Lễ vía Bà Linh Sơn Thánh Mẫu vào ngày nào?
Từ sáng mùng 4 tới trưa mùng 6 tháng năm âm lịch hằng năm, tại điện Bà trên núi Bà Đen, Tây Ninh. Nghi thức quan trọng nhất là lễ tắm Bà.
Vì sao gọi là Bà Đen?
Các dị bản sự tích giải thích khác nhau. Tư liệu địa phương cho biết núi vốn tên Bà Dinh, khoảng giữa thế kỷ 18 mới thành Bà Đen.
Linh Sơn Thánh Mẫu có phải Phật không?
Không. Bà là một vị Thánh Mẫu của tín ngưỡng dân gian, được thờ trong khuôn viên chùa Linh Sơn Tiên Thạch. Giới nghiên cứu gọi đây là hiện tượng thờ Mẫu được Phật hóa.
Lễ vía được công nhận di sản khi nào?
Lễ vía được công nhận di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 3325/QĐ-BVHTTDL, công bố ngày 14 tháng 8 năm 2019.