ITổng Quan
Chăm Ahiér là tên cộng đồng người Chăm giữ đạo nối tiếp Shiva giáo của vương quốc Champa. Trong văn bản nhà nước, đạo này được gọi là Bà La Môn giáo, và nhóm người theo đạo được gọi là Chăm Bà La Môn.
Đây là nhánh duy nhất của Ấn Độ Giáo có gốc lâu đời trên đất Việt Nam, nhưng qua nhiều thế kỷ đã thành một đạo riêng: thờ vua Chăm được thần hóa và các vị bản địa trong khung Shaiva, dùng lịch Chăm, có hệ chức sắc riêng. Chăm Ahiér luôn đi thành cặp với Chăm Awal, tức Chăm Bàni, nhóm theo Hồi Giáo đã bản địa hóa.
IILịch Sử Hình Thành
Shiva giáo tới Champa theo đường biển từ những thế kỷ đầu Công nguyên và thành tôn giáo nhà nước, như hồ sơ UNESCO về Mỹ Sơn ghi. Khi Champa lùi dần về phương nam, vùng Panduranga, tức Ninh Thuận và Bình Thuận cũ, thành nơi giữ đạo cuối cùng. Cũng thời ấy Hồi Giáo vào cộng đồng Chăm, và hai truyền thống kết thành cặp Ahiér và Awal.
- quãng 380 tới 413Linga ở Mỹ SơnVua Bhadravarman I đặt linga thờ Shiva dưới danh hiệu Bhadresvara, ghép tên vua với tên thần.
- cuối thế kỷ 13 đầu thế kỷ 14Tháp Po Klong GaraiTheo truyền thuyết Chăm, vua Chế Mân cho dựng để thờ vua Po Klaung Garai, vị vua được coi là hóa thân của Shiva.
- thế kỷ 17Tháp Po RomeThờ vua Po Rome, một trong những tháp Chăm dựng muộn nhất.
- 1832Kết thúc Thuận ThànhTriều Minh Mạng bãi bỏ trấn Thuận Thành, thực thể chính trị Chăm cuối cùng. Đạo tiếp tục được giữ trong các làng.
- 2012Công nhận tổ chứcHội đồng Chức sắc Chăm Bà La Môn tỉnh Ninh Thuận và Hội đồng Chức sắc Bà La Môn giáo tỉnh Bình Thuận được công nhận.
- 2016 và 2017Di tích và di sảnPo Klong Garai thành di tích quốc gia đặc biệt năm 2016. Lễ hội Katê của người Chăm Ninh Thuận vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2017.
IIIGiáo Lý Và Điểm Riêng
Khung vẫn là Shiva giáo: tháp Chăm là đền, vật thờ là linga và yoni hoặc mukhalinga. Nhưng các vị được thờ phần lớn là của người Chăm: Po Inư Nagar, Mẹ Xứ Sở, các vua được thần hóa như Po Klaung Garai và Po Rome, cùng tổ tiên dòng họ. Theo cách giải thích phổ biến, Ahiér và Awal gốc từ hai chữ Ả Rập nghĩa là sau và trước, cho thấy cặp đôi này hình thành trong quan hệ với nhau.
Chăm Ahiér khác Ấn Độ Giáo ở Ấn Độ rất nhiều. Hệ varna và jati không chuyển sang. Hệ thần gắn với vua Chăm và các vị bản địa mà Ấn Độ không có. Thư viện ghi khác biệt bằng giọng mô tả, không nói bên nào thuần khiết hơn.
IVHệ Chức Sắc
| Chức sắc | Vai trò |
|---|---|
| Po Adhia, còn gọi Cả sư | Đứng đầu hàng Basaih, chủ trì các lễ lớn nhất, trong đó có lễ nhập Kut |
| Po Tapah, Phó Cả sư | Bậc thứ hai sau Po Adhia |
| Basaih, còn ghi Paseh | Tu sĩ chủ lễ ở đền, tháp và tang lễ. Chia các bậc Basaih Tahwak, Basaih Liah, Basaih Ndung Akaok. Biết chữ Chăm, giữ sách chép tay về nghi thức |
| Kadhar | Chủ các lễ cúng thần dân gian |
| Muk Pajau | Nữ chức sắc, chủ các lễ cúng thần ở làng |
| Muk Rija | Bà bóng của tộc họ, lo các lễ Rija cúng tổ tiên |
VTu Tập, Nghi Lễ Và Đời Sống
Katê là lễ lớn nhất, tưởng nhớ thần, vua và tổ tiên. Hồ sơ di tích Po Klong Garai ghi lễ vào ngày 30 tháng 6 và từ ngày 1 tới 10 tháng 7 lịch Chăm, năm 2024 rơi vào đầu tháng Mười dương lịch. Lễ làm tại ba tháp Po Klong Garai, Po Rome và đền Po Inư Nagar, rồi tiếp tục ở làng và gia đình. Mở đầu là rước y phục của thần từ làng lên tháp, rồi mở cửa tháp, tắm tượng, mặc y phục và đại lễ.
Ngoài Katê còn có lễ Chabun tháng 9 lịch Chăm tưởng nhớ các vị Thần Mẹ, và lễ Rija Nagar đầu năm để tống tiễn điều xấu.
Người mất được hỏa táng, có trường hợp chôn tạm rồi mới hỏa táng. Chín mảnh xương trán được giữ trong hộp gọi là klaong. Khi đủ điều kiện, gia đình làm lễ nhập Kut, đưa vào nghĩa trang Kut của dòng họ theo bên mẹ, do Po Adhia chủ trì lúc nửa đêm. Theo VnExpress, người Chăm tin rằng khi xương trán vào Kut thì linh hồn mới về với tổ tiên.
VITổ Chức Và Số Liệu
Bà La Môn giáo có tên trong danh mục mười sáu tôn giáo được Nhà nước công nhận hoặc cấp đăng ký hoạt động. Hội đồng Chức sắc Chăm Bà La Môn tỉnh Ninh Thuận được công nhận theo Quyết định 1192/QĐ-UBND ngày 18 tháng 6 năm 2012. Hội đồng Chức sắc tỉnh Bình Thuận được công nhận theo Quyết định 2605/QĐ-UBND ngày 19 tháng 12 năm 2012. Hai tổ chức có tên trong danh sách kèm Công văn 6955/BNV-TGCP của Bộ Nội vụ ngày 28 tháng 12 năm 2020.
| Số liệu | Nguồn và năm |
|---|---|
| 64.547 người theo Bà La Môn giáo | Tổng điều tra dân số và nhà ở 2019 |
| Hơn 66.000 tín đồ, khoảng 400 chức sắc, 42 cơ sở thờ tự | VietnamNet, dẫn thống kê quản lý nhà nước |
| 70.506 tín đồ, 284 chức sắc và chức việc, 42 cơ sở thờ tự | Tạp chí Dân tộc học số 5 năm 2023, dẫn Ban Tôn giáo Bình Thuận năm 2020 và Ninh Thuận năm 2022 |
VIINgày Nay
Người Chăm Ahiér sống chủ yếu trong các làng Chăm ở Ninh Thuận và Bình Thuận cũ. Sau sắp xếp hành chính ngày 1 tháng 7 năm 2025, Ninh Thuận thuộc tỉnh Khánh Hòa, Bình Thuận thuộc tỉnh Lâm Đồng.
Katê nay vừa là lễ tôn giáo vừa là lễ hội cộng đồng, thu hút đông khách. Tháp Bà Ponagar thành di tích quốc gia đặc biệt năm 2025. Hàng chức sắc giữ sách chép tay bằng chữ Chăm, và việc truyền lại chữ viết, nghi thức cho lớp trẻ là mối bận tâm các nghiên cứu hay nêu. Quan hệ với Chăm Awal vẫn gắn bó, có những lễ như cầu mưa do chức sắc hai bên cùng làm.
VIIIBiểu Tượng Của Nhánh
Linga và yoni
Liṅga, Yoni
IXCác Nhánh Khác Của Ấn Độ Giáo
Dòng Vaishnavaवैष्णव VaiṣṇavaDòng đặt Vishnu và các avatara, nhất là Rama và Krishna, ở trung tâm.
Dòng Shaivaशैव ŚaivaDòng đặt Shiva ở trung tâm, vật thờ chính là linga.
Dòng Shaktaशाक्त ŚāktaDòng lấy Nữ Thần, dưới các danh hiệu Devi, Durga, Kali, làm nguyên lý gốc, gọi là shakti tức năng lực.
Dòng Smartaस्मार्त SmārtaDòng không đặt một vị duy nhất ở trung tâm.Chăm Ahiér (Bà La Môn Giáo)AhiérDòng Shiva giáo đã bản địa hóa của Champa, do người Chăm Ahiér giữ tới nay.
Các Phong Trào Cải Cách Và Tân Ấn Độ GiáoNeo-Hinduism, Reform HinduismCác phong trào từ thế kỷ 19 diễn giải lại truyền thống cho thời hiện đại, như Brahmo Samaj, Arya Samaj, Ramakrishna Mission.XNguồn Tham Khảo
Thư viện đối chiếu các nguồn dưới đây. Chỗ nào các nguồn vênh nhau, bài ghi rõ cả hai.
- Cục Di sản văn hóa, Di tích kiến trúc nghệ thuật Tháp Po Klong Garai
- Vũ Thị Thu Hà, Đổng Thành Danh, Những đặc trưng cơ bản của đạo Bà La Môn trong cộng đồng người Chăm, Nghiên cứu Tôn giáo số 8 năm 2022
- Nguyễn Thanh Xuân, Mai Văn Trụ, Tìm hiểu đạo Bàlamôn trong cộng đồng dân tộc Chăm, Tạp chí Dân tộc học số 5 năm 2023
- VnExpress, Lễ nhập Kut của người Chăm Bà La Môn
- VOV4, Lễ hội Katê của người Chăm tỉnh Ninh Thuận được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia (2017)
- Dân trí, Đặc sắc lễ hội Katê của đồng bào Chăm ở Ninh Thuận (2024)
- UNESCO, My Son Sanctuary
- Wikipedia tiếng Việt, Tôn giáo của người Chăm
?Hỏi Đáp Nhanh
Chăm Ahiér và Chăm Bà La Môn có phải là một không?
Là một. Ahiér là tên người Chăm tự gọi, còn Chăm Bà La Môn là tên dùng trong văn bản hành chính. Đạo của họ được Nhà nước gọi là Bà La Môn giáo.
Chăm Ahiér khác Chăm Bàni thế nào?
Chăm Ahiér nối tiếp Shiva giáo Champa, còn Chăm Awal, tức Chăm Bàni, theo Hồi Giáo đã bản địa hóa. Hai nhóm khác với Chăm Islam theo Hồi Giáo chính thống ở An Giang và Thành phố Hồ Chí Minh.
Lễ Katê diễn ra khi nào, ở đâu?
Theo lịch Chăm, quanh ngày 1 tháng 7, thường rơi vào tháng Chín hoặc tháng Mười dương lịch. Lễ chính làm tại tháp Po Klong Garai, tháp Po Rome và đền Po Inư Nagar, rồi tiếp tục ở làng và gia đình.
Có bao nhiêu người theo Bà La Môn giáo ở Việt Nam?
Tổng điều tra năm 2019 ghi 64.547 người. Các nguồn quản lý nhà nước ghi từ hơn 66.000 tới 70.506 người tùy năm. Gần như tất cả là người Chăm Ahiér.