ITổng Quan
Shakta là dòng thờ trong Ấn Độ Giáo coi Nữ Thần, gọi chung là Devi hay Mahadevi, là Thực Tại tối cao. Chữ shakti nghĩa là năng lực. Với người Shakta, năng lực ấy không phụ thuộc vào một vị nam thần nào, mà chính là nguồn của mọi thứ.
Nữ Thần được gọi bằng rất nhiều danh hiệu: Durga, Kali, Lalita Tripurasundari, Parvati, cùng vô số nữ thần làng và vùng. Người Shakta hiểu các danh hiệu ấy là những mặt của một Mẹ duy nhất. Dòng này gắn chặt với Tantra, tức các truyền thống nghi lễ và thiền quán dựa trên kinh Tantra, nhưng cũng có mặt rất rộng trong thờ cúng dân gian.
IILịch Sử Hình Thành
Thờ nữ thần có từ rất sớm ở tiểu lục địa, nhưng dòng Shakta có hệ thống định hình quanh văn bản Devi Mahatmya, một phần của Markandeya Purana, thường được đặt vào quãng thế kỷ 5 tới 6. Văn bản kể Nữ Thần chiến thắng các lực hỗn loạn và khẳng định bà là Đấng tối cao. Từ đó, các kinh Tantra và các Purana về Nữ Thần phát triển thành hai nhánh lớn.
- quãng thế kỷ 5 tới 6Devi MahatmyaVăn bản nền của dòng Shakta, nay vẫn được tụng trong lễ Navaratri.
- thế kỷ 7 tới 12Các kinh TantraHình thành các hệ nghi lễ Tantra, nền của hai nhánh Srikula và Kalikula.
- thế kỷ 8 tới 13Tháp Bà PonagarNgười Chăm dựng quần thể thờ Po Nagar, Mẹ Xứ Sở, được đồng nhất với Bhagavati.
- thế kỷ 18Ramprasad SenNhà thơ Bengal viết những bài ca về Kali bằng tiếng Bengal, nay vẫn được hát rộng rãi.
- thế kỷ 19Ramakrishna ở DakshineswarRamakrishna làm tư tế ở đền Kali Dakshineswar gần Kolkata, về sau ảnh hưởng lớn tới các phong trào cải cách.
- 2021Durga Puja ở KolkataUNESCO ghi danh Durga Puja ở Kolkata vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.
IIIGiáo Lý Và Điểm Riêng
Người Shakta tin rằng thế giới là sự biểu hiện của Shakti. Nữ Thần vừa là Mẹ ban phúc, vừa là năng lực dẹp tan những gì trói buộc con người. Giải thoát là nhận ra mình đồng nhất với năng lực ấy, hoặc là được Mẹ ban ân.
| Nhánh | Trọng tâm | Vùng mạnh |
|---|---|---|
| Srikula, còn gọi Shri Vidya | Thờ Lalita Tripurasundari, dùng Shri Yantra và chú Panchadashi, tụng Lalita Sahasranama | Nam Ấn, Kerala, Tamil Nadu, Karnataka |
| Kalikula | Thờ Kali và các nữ thần liên quan, nhiều nghi lễ Tantra | Bengal, Assam, Odisha, Nepal |
Hiểu lầm hay gặp ở Việt Nam: thờ Mẫu Việt là một dạng Shakta. Hai truyền thống cùng đặt nữ thần ở trung tâm nhưng có nguồn gốc, kinh văn và nghi lễ riêng. Ở Tháp Bà Ponagar ba lớp cùng tồn tại, nữ thần Chăm, Bhagavati của Ấn Độ Giáo và Thiên Y A Na của người Việt, nhưng không vì thế mà Đạo Mẫu thành Shakta.
IVTu Tập, Nghi Lễ Và Đời Sống
Lễ lớn nhất là Navaratri, chín đêm thờ Nữ Thần vào mùa thu, ở Bengal gọi là Durga Puja, với các lều lễ pandal dựng khắp thành phố. Các Shakti Pitha, những nơi truyền thống cho là gắn với Nữ Thần, là điểm hành hương lớn. Đền Kamakhya ở Guwahati, Assam, là một trong những Shakti Pitha nổi tiếng nhất. Trong thực hành, người Shakta tụng Devi Mahatmya, dùng yantra, tức đồ hình thiền quán, và chú. Nhiều gia đình vẽ một chấm đỏ kumkum trên trán.
VTổ Chức Và Phân Bố
Như các dòng khác, Shakta không có cơ quan trung ương. Việc truyền thừa đi qua thầy, qua đền và qua gia đình. Các dòng Shri Vidya có mối liên hệ lâu đời với một số tu viện Smarta ở Nam Ấn. Theo World Religion Database, dẫn qua Wikipedia, năm 2020 có khoảng 305,6 triệu người Shakta. Con số này khó tách bạch, vì nhiều người thờ Nữ Thần song song với Shiva hay Vishnu mà không tự xếp mình vào một dòng.
VITại Việt Nam
Dòng Shakta để lại hai dấu ở Việt Nam, cách nhau nhiều thế kỷ.
Dấu thứ nhất là Tháp Bà Ponagar ở Nha Trang, nay thuộc tỉnh Khánh Hòa, dựng quãng thế kỷ 8 tới 13. Vị được thờ là Po Nagar, còn ghi là Yang Po Inư Nagar, Mẹ Xứ Sở của người Chăm, được đồng nhất với Bhagavati của Ấn Độ Giáo. Về sau người Việt thờ tại đây dưới danh hiệu Thiên Y A Na. Lễ hội Tháp Bà vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2012, và di tích được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt ngày 17 tháng 1 năm 2025. Người Chăm Ahiér vẫn thờ Po Inư Nagar, trong đó có đền ở làng Hữu Đức, Ninh Thuận cũ.
Dấu thứ hai là Đền Bà Mariamman tại 45 Trương Định, Thành phố Hồ Chí Minh, người Việt quen gọi là chùa Bà Ấn, do cộng đồng Tamil dựng thời thuộc địa. Mariamman là nữ thần vùng Tamil, gắn với mưa, mùa màng và việc giữ làng khỏi dịch bệnh. Về năm dựng, có nguồn ghi quãng năm 1885, có nguồn chỉ ghi hơn một trăm năm tuổi. Phần lớn người tới lễ hằng ngày là người Việt, thắp hương và khấn theo nếp của mình.
VIIBiểu Tượng Của Nhánh
Shri Yantra
श्रीयन्त्र Śrī Yantra
VIIICác Nhánh Con
- Srikula (Shri Vidya)
- Kalikula
IXCác Nhánh Khác Của Ấn Độ Giáo
Dòng Vaishnavaवैष्णव VaiṣṇavaDòng đặt Vishnu và các avatara, nhất là Rama và Krishna, ở trung tâm.
Dòng Shaivaशैव ŚaivaDòng đặt Shiva ở trung tâm, vật thờ chính là linga.Dòng Shaktaशाक्त ŚāktaDòng lấy Nữ Thần, dưới các danh hiệu Devi, Durga, Kali, làm nguyên lý gốc, gọi là shakti tức năng lực.
Dòng Smartaस्मार्त SmārtaDòng không đặt một vị duy nhất ở trung tâm.
Chăm Ahiér (Bà La Môn Giáo)AhiérDòng Shiva giáo đã bản địa hóa của Champa, do người Chăm Ahiér giữ tới nay.
Các Phong Trào Cải Cách Và Tân Ấn Độ GiáoNeo-Hinduism, Reform HinduismCác phong trào từ thế kỷ 19 diễn giải lại truyền thống cho thời hiện đại, như Brahmo Samaj, Arya Samaj, Ramakrishna Mission.XNguồn Tham Khảo
Thư viện đối chiếu các nguồn dưới đây. Chỗ nào các nguồn vênh nhau, bài ghi rõ cả hai.
?Hỏi Đáp Nhanh
Shakti nghĩa là gì?
Shakti là chữ Phạn nghĩa là năng lực. Trong dòng Shakta, Shakti là chính Nữ Thần, nguồn của mọi thứ. Trong các dòng khác, shakti thường được hiểu là năng lực đi đôi với một vị nam thần.
Navaratri và Durga Puja khác nhau thế nào?
Navaratri là chín đêm thờ Nữ Thần, mừng khắp Ấn Độ với phong tục khác nhau theo vùng. Durga Puja là cách mừng dịp này ở Bengal, tập trung vào Durga, và bản ở Kolkata được UNESCO ghi danh năm 2021.
Chùa Bà Ấn ở Sài Gòn thuộc dòng nào?
Đền Bà Mariamman thờ nữ thần Tamil Mariamman, thuộc thờ cúng dân gian Nam Ấn trong khung Shakta. Người Việt gọi là chùa theo thói quen, dù đây là đền Hindu.