ITổng Quan
Smarta nghĩa là người theo smriti, tức nhóm kinh văn được ghi nhớ và truyền lại, gồm các bộ luật dharma, sử thi và Purana. Khác ba dòng kia, Smarta không đặt một vị duy nhất lên trên các vị khác.
Người Smarta thờ năm vị ngang nhau theo lối Panchayatana: Shiva, Vishnu, Devi, Ganesha và Surya. Cả năm được hiểu là biểu hiện có hình tướng của một Brahman không hình tướng. Nền triết học của dòng là Advaita Vedanta, học thuyết bất nhị gắn với tên Adi Shankara. Dòng này mạnh trong các gia đình Bà La Môn giữ truyền thống học kinh Phạn, nhất là ở Nam Ấn.
IILịch Sử Hình Thành
Nền của Smarta là lối sống của các gia đình Bà La Môn giữ nghi lễ Veda và các bộ luật dharma từ thiên niên kỷ thứ nhất TCN. Truyền thống kể rằng Adi Shankara, sống quãng thế kỷ 8, đã hệ thống hóa lối thờ năm vị để hòa giải các dòng thờ đang tranh nhau, và lập bốn tự viện ở bốn phương. Giới nghiên cứu còn bàn về mức độ Shankara trực tiếp đặt ra lối thờ ấy, nhưng đều nhận ông là người định hình Advaita, triết học của dòng.
- thiên niên kỷ 1 TCNSmriti và luật dharmaCác bộ Dharmasutra và Dharmashastra quy định nghi lễ gia đình, nền của lối sống Smarta.
- thế kỷ 8Adi ShankaraTruyền thống ghi 788 tới 820, nhiều học giả đặt sớm hơn, quãng 700 tới 750. Luận giải Upanishad, Brahma Sutra và Bhagavad Gita theo lối bất nhị.
- theo truyền thống, thế kỷ 8Bốn tự việnSringeri ở phía nam, Dwarka ở phía tây, Puri ở phía đông, Jyotirmath ở phía bắc.
- thế kỷ 14VidyaranyaVị đứng đầu Sringeri gắn với đế quốc Vijayanagara, làm tự viện này thêm uy thế.
- thế kỷ 20Các Shankaracharya hiện đạiCác vị đứng đầu matha trở thành tiếng nói có ảnh hưởng trong đời sống tôn giáo Ấn Độ.
IIIGiáo Lý Và Điểm Riêng
Theo Advaita, chỉ Brahman là thực tại tối hậu, và atman, tức cái tôi sâu nhất, vốn đồng nhất với Brahman. Thế giới muôn vẻ là maya, không phải hư vô mà là cái hiện ra do chưa thấy đúng. Các vị thần là những cửa ngõ có hình tướng để tâm người tiến tới cái không hình tướng. Vì thế thờ vị nào cũng chính đáng.
Người Smarta coi trọng Veda và smriti, giữ các nghi lễ vòng đời gọi là samskara, như lễ đặt tên, lễ nhận dây thiêng, lễ cưới, lễ tang. Kinh văn chính gồm các Upanishad, Brahma Sutra, Bhagavad Gita và các luận giải của Shankara. Hệ tu sĩ Dashanami, tức mười danh hiệu, gắn với các matha của Shankara.
Hiểu lầm hay gặp: Smarta chỉ là tên khác của Advaita. Advaita là một triết học mà cả người không thuộc dòng Smarta cũng có thể theo, còn Smarta là một truyền thống sống, có nghi lễ, có gia đình, có bàn thờ năm vị.
IVTu Tập, Nghi Lễ Và Đời Sống
Trong lễ Panchayatana ở gia đình, năm vị thường được đại diện bằng năm viên đá tự nhiên, xếp theo hình quân cờ năm: bốn góc và một ở giữa. Vị gia đình chọn làm chính được đặt ở giữa. Mỗi vị có một loại đá riêng, như shaligram cho Vishnu, banalinga cho Shiva. Một biến thể gọi là Shanmata thêm Skanda làm vị thứ sáu.
Ngoài ra, nhiều gia đình giữ sandhyavandana, lễ cầu nguyện lúc bình minh và hoàng hôn, và mừng mọi lễ lớn của các dòng khác, từ Maha Shivaratri tới Krishna Janmashtami và Navaratri.
VTổ Chức Và Phân Bố
| Matha | Nơi đặt | Ghi chú |
|---|---|---|
| Sringeri Sharada Peetham | Karnataka | Tự viện phía nam, ảnh hưởng lớn nhất trong giới Smarta Nam Ấn |
| Dwaraka Sharada Peetham | Gujarat | Tự viện phía tây |
| Govardhan Math | Puri, Odisha | Tự viện phía đông |
| Jyotirmath | Uttarakhand | Tự viện phía bắc |
| Kanchi Kamakoti Peetham | Kanchipuram, Tamil Nadu | Tự nhận do Shankara lập. Một số matha khác không nhận điều này |
Chưa có số liệu đáng tin tách riêng cho dòng Smarta. Nhiều người theo lối Smarta nhưng không tự gọi mình như vậy, và các khảo sát thường không hỏi chi tiết tới mức này.
VITại Việt Nam
Chưa có cộng đồng Smarta đáng kể tại Việt Nam, và chưa tìm được nguồn về tổ chức hay nơi thờ theo lối Panchayatana ở đây. Các đền Hindu ở Thành phố Hồ Chí Minh thuộc truyền thống Tamil thờ Murugan và Mariamman. Đạo của người Chăm Ahiér nối tiếp Shiva giáo Champa chứ không theo lối Smarta. Với người đọc Việt, lối thờ năm vị trên một bàn lễ có thể gợi so sánh với lối thờ nhiều vị cùng một điện trong tín ngưỡng Việt, nhưng hai truyền thống có nguồn gốc riêng.
VIIBiểu Tượng Của Nhánh
Năm đá Panchayatana
पञ्चायतन Pañcāyatana
VIIICác Nhánh Con
- Các dòng gắn với bốn tự viện do Adi Shankara lập, trong đó có Sringeri Sharada Peetham, cùng Kanchi Kamakoti Peetham
IXCác Nhánh Khác Của Ấn Độ Giáo
Dòng Vaishnavaवैष्णव VaiṣṇavaDòng đặt Vishnu và các avatara, nhất là Rama và Krishna, ở trung tâm.
Dòng Shaivaशैव ŚaivaDòng đặt Shiva ở trung tâm, vật thờ chính là linga.
Dòng Shaktaशाक्त ŚāktaDòng lấy Nữ Thần, dưới các danh hiệu Devi, Durga, Kali, làm nguyên lý gốc, gọi là shakti tức năng lực.Dòng Smartaस्मार्त SmārtaDòng không đặt một vị duy nhất ở trung tâm.
Chăm Ahiér (Bà La Môn Giáo)AhiérDòng Shiva giáo đã bản địa hóa của Champa, do người Chăm Ahiér giữ tới nay.
Các Phong Trào Cải Cách Và Tân Ấn Độ GiáoNeo-Hinduism, Reform HinduismCác phong trào từ thế kỷ 19 diễn giải lại truyền thống cho thời hiện đại, như Brahmo Samaj, Arya Samaj, Ramakrishna Mission.XNguồn Tham Khảo
Thư viện đối chiếu các nguồn dưới đây. Chỗ nào các nguồn vênh nhau, bài ghi rõ cả hai.
?Hỏi Đáp Nhanh
Panchayatana là gì?
Là lối thờ năm vị ngang nhau: Shiva, Vishnu, Devi, Ganesha và Surya, thường được đại diện bằng năm viên đá tự nhiên. Vị mà gia đình chọn làm chính đặt ở giữa, bốn vị kia ở bốn góc.
Adi Shankara là ai?
Nhà triết học Ấn Độ quãng thế kỷ 8, người định hình Advaita Vedanta. Truyền thống gán cho ông việc lập bốn tự viện và hệ thống hóa lối thờ năm vị, một số điểm còn được giới nghiên cứu bàn thêm.
Người Smarta có thờ Shiva nhiều hơn Vishnu không?
Về nguyên tắc năm vị ngang nhau. Trên thực tế, nhiều gia đình Smarta ở Nam Ấn gần gũi với Shiva, nhưng không coi Vishnu thấp hơn.