Ấn Độ Giáo: phẩm trật và truyền thừa

IMàu sắc

Màu dùng cho trang này của thư viện: Nghệ saffron (bhagwa, kesari) #F28C28. Mọi mã màu là gần đúng, vì phần lớn các đạo chỉ gọi tên màu chứ không công bố mã.

Màu chủ đạo màu biểu trưng của đạo

Màu nơi thờ không gian thờ thật

Màu hành lễ theo dịp, theo mùa

Màu tang và kiêng

IIPhẩm trật

Ấn Độ Giáo không có giáo hội trung ương. Uy tín phân tán qua các dòng tu, các tu viện matha (bốn tu viện chính do Adi Shankara lập, mỗi nơi có một Shankaracharya với dòng kế vị riêng), các đền và các gia đình Brahmin. Ở Việt Nam, người Chăm Bà La Môn (Ahier) ở Ninh Thuận, Bình Thuận có tầng lớp chức sắc Basaih cha truyền con nối do Pô Adhia đứng đầu, thờ ở các tháp Pô Klong Garai, Pô Rômê, Pô Inư Nagar, Pô Dam.

1. 1
   Shankaracharya (bậc thầy theo truyền thống Shankara) शङ्कराचार्य (Śaṅkarācārya) · Shankaracharya

   Đứng đầu một trong bốn tu viện chính do Adi Shankara lập: Sringeri (Nam), Dwarka (Tây), Puri (Đông), Jyotirmath (Bắc). Kanchi Kamakoti cũng tự nhận do Shankara lập. Mỗi tu viện giữ dòng kế vị riêng, không ai có quyền trên toàn bộ tín đồ. Chức ở Jyotirmath đang tranh chấp.

2. 2
   Sannyasi, Swami (người xuất gia) संन्यासी (saṃnyāsī) · Sannyasi, renunciate

   Người từ bỏ đời sống thế tục, sống đơn sơ, không của cải, theo đuổi đời sống tâm linh. Là bậc sống chứ không phải chức vụ hành chính.

3. 3
   Pujari (người làm lễ ở đền) पुजारी (pujārī) · Temple priest

   Làm lễ puja, aarti ở đền. Phần lớn xuất thân Brahmin, là người được người quản đền (shebait) bổ nhiệm.

4. 4
   Brahmin (đẳng cấp tư tế) ब्राह्मण (brāhmaṇa) · Brahmin

   Varna truyền thống lo việc tế lễ và học Veda, là nguồn chính của pujari. Là địa vị dòng dõi, không phải một bậc được phong.

5. 1
   Pô Adhia, Cả sư (Chăm Bà La Môn) Po Adhia (Basaih Po Adhia) · Chief priest of Cham Ahier

   Chức cao nhất, quyền tối cao trong hàng Basaih, giữ kinh sách và lịch lễ.

6. 2
   Pô Tapuh, Phó Cả sư (Chăm Bà La Môn) Basaih Po Tapah · Deputy chief priest

   Bậc đã đạt độ thoát tục, dưới Pô Adhia.

7. 3
   Basaih Tahwak, Thầy cho ăn Basaih Tahwak · Basaih Tahwak

   Độc quyền làm lễ cho ăn trong tang ma.

8. 4
   Basaih Liah Basaih Liah · Basaih Liah

   Bậc sau lễ tôn chức, phải học chữ Chăm và giáo lý.

9. 5
   Basaih Ndung Akaok, Paseh mới nhập môn Basaih Ndung Akaok · Novice Basaih

   Chức sắc mới vào hàng tu sĩ.

10. 6
    Ka-ing, Kadhar, Muk Pajau (chức sắc dân gian Chăm, ngoài hàng Basaih) Ka-ing, Kadhar, Muk Pajau · Folk ritual specialists

    Kadhar tụng ca với đàn rabap. Muk Pajau là nữ, dâng lễ vật và múa. Ka-ing cùng Maduen lo lễ Raja (Rija). Cả ba cùng tham gia lễ Katê ở tháp. Không nằm trong thang bậc Basaih.

Tín đồ: Tín đồ Ấn Độ Giáo, người Hindu. Ở Việt Nam: người Chăm Bà La Môn, Chăm Ahier (Balamon Cham).. Ở Ấn Độ không có bậc tín đồ chính thức, có hệ varna theo dòng dõi. Ở Chăm, tín đồ chia với tầng lớp chức sắc Basaih cha truyền con nối.

IIIXưng hô

IVY phục theo cấp

Hình vẽ trải phẳng theo mô tả trong nguồn, không vẽ người. Màu là gần đúng.

VDòng truyền thừa

Ấn Độ Giáo không có người sáng lập và không có giáo hội chung. Truyền thừa đi theo nhiều dòng guru song song (parampara), mỗi tu viện matha giữ dòng kế vị riêng: Advaita theo các Shankaracharya, Sri Vaishnava theo Ramanuja, Dvaita theo Madhva. Tại Việt Nam, đạo Bà La Môn của người Chăm truyền qua hàng chức sắc Basaih cha truyền con nối, nay có Hội đồng chức sắc đại diện.

Veda, Adi Shankara và các matha Advaita, người đứng đầu hiện nay

1. Không có người sáng lập सनातन धर्म

   Ấn Độ Giáo không có người sáng lập hay giáo hội chung. Người theo đạo xem Veda là śruti, lời được các bậc hiền triết (ṛṣi) nghe thấy, không do người soạn.

2. khoảng 1500 tới 1200 TCNRigveda ऋग्वेद

   Tập Veda cổ nhất, mở đầu văn bản thiêng của Ấn Độ Giáo.

3. khoảng 1500 tới 500 TCNBốn Veda và các Brahmana वेद

   Rigveda, Samaveda, Yajurveda, Atharvaveda cùng các Brahmana về tế lễ, truyền khẩu trong các dòng Brahmin.

4. khoảng 800 tới 200 TCNCác Upanishad उपनिषद्

   Phần triết lý cuối Veda (Vedanta), nền của các trường Vedanta về sau.

5. theo truyền thốngVyasa (Veda Vyasa) वेदव्यास

   Bậc hiền triết được xem là người chia Veda làm bốn và soạn Mahabharata, đứng đầu nhiều dòng guru.

6. khoảng thế kỷ 6 tới 7Gaudapada गौडपाद

   Tác giả Mandukya Karika, thầy của thầy Adi Shankara trong dòng Advaita.

7. khoảng thế kỷ 7 tới 8Govinda Bhagavatpada गोविन्द भगवत्पाद

   Thầy trực tiếp của Adi Shankara.

8. khoảng thế kỷ 8 (Sringeri ghi mất năm 820)Adi Shankara (Shankaracharya) आदि शङ्कराचार्य

   Hệ thống hóa Advaita Vedanta, theo truyền thống lập bốn matha ở bốn phương, được tôn kính như hóa thân của Shiva.

9. #Đông · tại vị từ 1992Govardhan Matha, Puri: Swami Nischalananda Saraswati निश्चलानन्द सरस्वती

   Shankaracharya thứ 145 của Govardhan Matha ở Puri theo cách đếm của matha.

10. #Tây · tại vị từ 2022Dwarka Sharada Peetham: Swami Sadanand Saraswati सदानन्द सरस्वती

    Kế vị Swaroopanand Saraswati mất năm 2022.

11. #Bắc · nhận chức 2022, có tranh chấpJyotirmath: Swami Avimukteshwaranand Saraswati (đang tranh chấp) अविमुक्तेश्वरानन्द सरस्वती

    Được nêu kế vị Swaroopanand năm 2022, nhưng chức Shankaracharya Jyotirmath bị tranh chấp lâu năm, có người khác như Vasudevanand Saraswati cũng nhận.

12. #Kanchi · tại vị từ 2018Kanchi Kamakoti Peetham: Sri Vijayendra Saraswati विजयेन्द्र सरस्वती

    Vị thứ 70 theo cách đếm của Kanchi. Kanchi tự nhận do Shankara lập, bốn matha kia không công nhận là một trong bốn matha gốc.

Danh sách đầy đủ ở nguồn

Advaita: dòng Shankaracharya của Sringeri Sharada Peetham

1. #1 · mất 820 theo SringeriAdi Shankara आदि शङ्कराचार्य

   Lập Sringeri Sharada Peetham ở phương Nam, matha đầu tiên trong bốn matha.

2. #2 · 820 tới 834Sureshvaracharya सुरेश्वराचार्य

   Đệ tử của Shankara, vị Jagadguru đầu tiên của Sringeri sau thầy.

3. #10 · 1229 tới 1333Sri Vidya Tirtha विद्यातीर्थ

   Bậc thầy mà đền Vidyashankara ở Sringeri được dựng để tưởng niệm.

4. #12 · 1380 tới 1386Sri Vidyaranya विद्यारण्य

   Học giả lớn, gắn với việc lập đế quốc Vijayanagara.

5. #33 · 1879 tới 1912Sri Sacchidananda Shivabhinava Nrisimha Bharati सच्चिदानन्द शिवाभिनव नृसिंह भारती

   Phục hưng nơi sinh của Shankara ở Kalady.

6. #34 · 1912 tới 1954Sri Chandrasekhara Bharati III चन्द्रशेखर भारती

   Được tôn kính như bậc giải thoát tại thế (jivanmukta).

7. #35 · 1954 tới 1989Sri Abhinava Vidyatirtha अभिनव विद्यातीर्थ

   Mở rộng hoạt động của matha khắp Ấn Độ.

8. #36 · sinh 1951, tại vị từ 1989Sri Bharati Tirtha भारती तीर्थ

   Jagadguru Shankaracharya đương nhiệm thứ 36 của Sringeri.

9. #37 · người kế vị đã chọn từ 2015Sri Vidhushekhara Bharati विधुशेखर भारती

   Được Bharati Tirtha chọn và cho thụ sannyasa năm 2015, là người kế vị.

Vaishnava: dòng Sri Vaishnava của Ramanuja

1. khoảng 824 tới 924Nathamuni नाथमुनि

   Sưu tập thơ tụng các Alvar thành Divya Prabandham, vị acharya đầu của dòng.

2. khoảng 916 tới 1041 theo truyền thốngYamunacharya (Alavandar) यामुनाचार्य

   Cháu của Nathamuni, bậc thầy trước Ramanuja.

3. 1017 tới 1137 theo truyền thốngRamanuja रामानुज

   Hệ thống hóa Vishishtadvaita, đứng đầu dòng Sri Vaishnava, được thờ tại đền như hóa thân của Adishesha.

4. 1268 tới 1369Vedanta Desika वेदान्त देशिक

   Bậc thầy chính của nhánh Vadakalai.

5. 1370 tới 1443Manavala Mamunigal मणवाळ मामुनिगळ्

   Bậc thầy chính của nhánh Tenkalai.

6. đương nhiệmAhobila Matha, Jiyar thứ 46 (tiêu biểu hiện nay) श्री रङ्गनाथ यतीन्द्र महादेशिकन्

   Sri Vaishnava không có người đứng đầu chung. Ahobila Matha (Vadakalai) là một matha lớn, vị Jiyar thứ 46 đang tại vị. Nhánh Tenkalai có các jiyar riêng.

Vaishnava: dòng Dvaita của Madhva

1. 1238 tới 1317 (có nguồn ghi 1199 tới 1278)Madhvacharya मध्वाचार्य

   Lập trường Dvaita, dựng tượng Krishna ở Udupi và tám matha Udupi, được tôn là hóa thân của Vayu.

2. khoảng 1345 tới 1388Jayatirtha जयतीर्थ

   Nhà chú giải lớn nhất của dòng, gọi là Tikacharya.

3. 1460 tới 1539Vyasatirtha व्यासतीर्थ

   Bậc thầy thời Vijayanagara, đưa Dvaita lên cực thịnh.

4. 1595 tới 1671Raghavendra Tirtha राघवेन्द्र तीर्थ

   Được thờ tại brindavana Mantralayam.

5. tại vị từ 1996Uttaradi Matha: Sri Satyatma Tirtha सत्यात्म तीर्थ

   Đứng đầu Uttaradi Matha, một trong các matha chính của dòng Madhva.

6. giữ Paryaya từ tháng 1/2026 tới tháng 1/2028Udupi, Paryaya Shiroor Matha: Sri Vedavardhana Tirtha वेदवर्धन तीर्थ

   Tám matha Udupi luân phiên hai năm một lần (Paryaya) giữ việc thờ Krishna. Từ tháng 1/2026 tới lượt Shiroor Matha.

Việt Nam: Chăm Bà La Môn và Ấn Độ Giáo

1. cuối thế kỷ 4Bhadravarman I và Mỹ Sơn Bhadravarman

   Vua Champa dựng đền thờ Shiva Bhadreshvara ở Mỹ Sơn, dấu mốc Ấn Độ Giáo trên đất Việt Nam nay.

2. tháp dựng cuối thế kỷ 13Po Klong Garai Po Klaong Garai

   Vua Chăm được thần hóa, thờ tại tháp Po Klong Garai, nơi làm lễ Katê của người Chăm Bà La Môn (Ahier).

3. truyền đờiĐạo Bà La Môn Chăm (Ahier) và hàng chức sắc Basaih Ahier, Basaih

   Chức sắc Basaih theo dòng cha truyền con nối, lên bậc từ Ndung Akaok tới Pô Adhia. Không có danh sách kế vị chung.

4. cuối thế kỷ 19Đền Mariamman Sài Gòn

   Đền của cộng đồng người Tamil, dòng Ấn Độ Giáo thứ hai tại Việt Nam, không thuộc truyền thống Chăm.

5. được công nhận 2012Hội đồng chức sắc Chăm Bà La Môn Ninh Thuận và Bình Thuận

   Hai tổ chức đại diện đạo Bà La Môn của người Chăm được Nhà nước công nhận.

6. Chủ tịch, tái cử nhiệm kỳ 2022 tới 2027Cả sư Hán Đô

   Chủ tịch Hội đồng chức sắc Chăm Bà La Môn tỉnh Ninh Thuận, tái cử tại Đại hội lần 3 ngày 6 và 7/9/2022. Người đứng đầu hiện nay theo nguồn tìm được.

Bậc được tôn thờ: thư viện không dùng chân dung, chỉ ghi tên trong ấn tròn.

VICách thụ phong và truyền thừa

Ở Ấn Độ, người xuất gia nhận lễ sannyasa từ thầy trong một dòng, còn mỗi matha giữ dòng kế vị Shankaracharya riêng, có lúc phải nhờ tòa án phân xử. Ở người Chăm Bà La Môn, chức sắc Basaih theo nguyên tắc cha truyền con nối, lên bậc qua các lễ tôn chức từ Ndung Akaok tới Pô Adhia.

1. Chăm: vào hàng Basaih Ndung AkaokĐiều kiện: Nam giới thuộc dòng Basaih, gia đình đầm ấm, không tàn tậtNghi thức: chưa tìm được nguồn tả chi tiết lễ nhập môn
2. Chăm: lễ tôn chức, thành Basaih LiahĐiều kiện: Học chữ Chăm và giáo lýNghi thức: Lễ tôn chức, chi tiết chưa tìm được nguồn
3. Chăm: lên Tahwak, Pô Tapuh, Pô AdhiaĐiều kiện: Tu học lâu năm, Pô Tapuh là bậc đạt độ thoát tụcNghi thức: chưa tìm được nguồn
4. Ấn Độ: nhận sannyasa dikshaĐiều kiện: Từ bỏ đời thế tụcNghi thức: chưa tìm được nguồn tả chi tiết

VIIChỗ các nguồn còn vênh nhau

• Mã cũ #A8480F trong mau-sac.json là sắc gạch nung tháp Chăm, không phải saffron. Ghi chú 16/09 đã nhận điều này. Đề xuất đổi màu chủ đạo sang bhagwa và giữ sắc gạch cho mau_noi_tho.
• Nguồn đưa nhiều mã saffron khác nhau (#F4C430 cho saffron, #FF671F cho India saffron của cờ). Mã #F28C28 là ước lượng nằm giữa. Cờ Ấn Độ là biểu tượng quốc gia, không phải của đạo.
• Bhagwa Dhwaj (cờ nghệ) gắn với Shivaji và từ thập niên 1920 được các tổ chức Hindutva như RSS dùng. Nên tránh dùng hình cờ này làm biểu tượng đạo trên trang.
• Đạo Bà La Môn của người Chăm có phải là Ấn Độ Giáo hay không vẫn là vấn đề học thuật. Có tác giả (champa.one) coi Ahier là một pha của Hồi giáo Awal có thờ thần bản địa, không gọi là Hindu. Nên ghi rõ đây là tín ngưỡng Chăm chịu ảnh hưởng Bà La Môn.
• Tên và thứ tự bậc Chăm khác nhau giữa các nguồn: Pô Tapuh hay Pô Tapah, có nguồn liệt kê từ trên xuống Ndung Akaok, Liah, Pauh, Tapah dưới Pô Adhia, có nguồn kể Liah rồi Tahwak. Chữ Paseh, Basaih, Baséh là cùng một chức.
• Một nguồn nói Baséh nghĩa đen là người mặc áo vàng, trong khi các nguồn khác tả Basaih mặc áo trắng. Chưa giải được.
• Vai trò của Ka-ing: nguồn vjol xếp cùng Maduen lo lễ Raja (Rija), nguồn báo Dân tộc và Phát triển kể Ka-ing tham gia lễ Katê ở tháp. Có thể đúng cả hai.
• mau-that.json lấy màu phòng puja tại gia theo blog sơn Asian Paints (vastu). Đây không phải nguồn của cộng đồng đạo, nên coi là tham khảo trang trí, không là chuẩn.
• Năm của Adi Shankara: Sringeri ghi mất năm 820, giới học thuật thường đặt khoảng 700 tới 750, một số matha khác đặt trước Công nguyên.
• Wikipedia ghi Jagadguru thứ 33 của Sringeri tại vị 1872 tới 1912, danh sách của Sringeri ghi 1879 tới 1912. Danh sách đầy đủ theo sringeri.net.
• Chức Shankaracharya Jyotirmath đang tranh chấp tại tòa, có nhiều người cùng nhận. Kanchi tự nhận do Shankara lập, bốn matha kia không nhận.
• Mọi Shankaracharya, acharya Vaishnava và người giữ Paryaya đánh dấu bậc thiêng vì tín đồ thờ ảnh các vị trong phòng thờ và làm lễ rửa chân (pada puja). Đây là lựa chọn thận trọng theo quy tắc phân vân chọn true, nên dòng này không có ảnh.
• Năm tại vị của vị Jiyar thứ 46 Ahobila Matha chưa kiểm được.
• Đạo Bà La Môn của người Chăm có phải là Ấn Độ Giáo hay không vẫn còn bàn. Nên ghi là tín ngưỡng Chăm chịu ảnh hưởng Bà La Môn.
• Năm công nhận hai Hội đồng chức sắc (2012) theo bài VietNamNet, chưa đối chiếu văn bản gốc. Chưa tìm được danh sách các Chủ tịch đời trước. Sau sáp nhập tỉnh năm 2025, Ninh Thuận thuộc Khánh Hòa và Bình Thuận thuộc Lâm Đồng, chưa rõ tên mới của các Hội đồng và nhiệm kỳ của Cả sư Hán Đô có đổi hay không.

VIIINguồn tư liệu

?Hỏi Đáp Nhanh

›Đọc Tiếp