ITổng Quan
Đây không phải một dòng thờ như Vaishnava hay Shaiva, mà là một nhóm phong trào ra đời từ thế kỷ 19, chủ yếu ở Bengal và Punjab, dưới thời Anh cai trị. Điểm chung của chúng là muốn diễn giải lại Ấn Độ Giáo cho thời hiện đại, đề cao Upanishad và Vedanta, và gắn đạo với cải cách xã hội.
Tên gọi Tân Ấn Độ Giáo, hay Neo-Hinduism, là nhãn do giới nghiên cứu đặt ra. Nhiều người trong các phong trào này không nhận nhãn ấy, vì họ coi việc mình làm là trở về với cốt lõi của truyền thống chứ không phải lập ra cái mới. Trang này dùng tên gọi như một cách phân loại, không hàm ý đánh giá.
IILịch Sử Hình Thành
Bối cảnh là Kolkata và các thành phố lớn dưới thời thuộc địa, nơi tầng lớp trí thức Ấn Độ tiếp xúc với giáo dục Anh, với các hội truyền giáo Kitô và với tư tưởng khai sáng châu Âu. Có người muốn tinh lọc đạo theo hướng duy lý, có người muốn trở về Veda, có người tìm ở kinh nghiệm tâm linh của một vị thầy lời đáp cho cả thế giới.
- 1828Brahmo SabhaRam Mohan Roy lập ở Kolkata, về sau thành Brahmo Samaj, thờ một Thượng Đế duy nhất không hình tướng, phản đối thờ tượng.
- 1829Cấm tục satiChính quyền Bengal cấm tục hỏa thiêu góa phụ, sau nhiều năm Ram Mohan Roy vận động.
- 1875Arya SamajDayananda Saraswati lập ở Bombay, kêu gọi trở về Veda, phản đối thờ tượng và việc lấy dòng dõi lúc sinh làm căn cứ xếp varna.
- 1893Vivekananda ở ChicagoVivekananda, môn đệ của Ramakrishna, phát biểu tại Nghị viện Tôn giáo Thế giới, đưa Vedanta tới công chúng phương Tây.
- 1894Hội Vedanta New YorkVivekananda lập Hội Vedanta đầu tiên ở phương Tây.
- 1897Ramakrishna MissionVivekananda lập tổ chức ngày 1 tháng Năm năm 1897, kết hợp đời tu với phụng sự xã hội.
IIIGiáo Lý Và Điểm Riêng
| Phong trào | Chủ trương chính | Quan hệ với truyền thống |
|---|---|---|
| Brahmo Samaj | Một Thượng Đế không hình tướng, lý trí, cải cách xã hội, bình đẳng nam nữ | Bác thờ tượng, không nhận Veda là không thể sai. Nhiều người coi đây là một đạo riêng |
| Arya Samaj | Veda là thẩm quyền duy nhất, bác thờ tượng và các Purana, cải cách đẳng cấp | Tự coi là trở về Ấn Độ Giáo nguyên thủy |
| Ramakrishna Mission | Vedanta, mọi tôn giáo là những con đường tới cùng một Thực Tại, phụng sự con người như phụng sự Thượng Đế | Vẫn giữ thờ cúng và lễ hội truyền thống |
Hiểu lầm hay gặp: câu mọi tôn giáo đều đúng là giáo lý chung của Ấn Độ Giáo. Thực ra đây là chủ trương nổi bật của Ramakrishna và Vivekananda, được nhiều người Hindu hiện đại chia sẻ, nhưng không phải mọi dòng truyền thống đều dạy như vậy, và Arya Samaj có lập trường khác.
IVTu Tập, Nghi Lễ Và Đời Sống
Mỗi phong trào có lối thực hành riêng. Người Brahmo họp nhau cầu nguyện, hát thánh ca, nghe giảng, không có tượng. Người Arya Samaj làm lễ lửa havan, tụng Veda, và mở rộng mạng lưới trường học, trường đầu tiên thuộc hệ DAV lập ở Lahore năm 1886. Ramakrishna Mission có hai nhánh gắn với nhau: Ramakrishna Math là dòng tu sĩ, Ramakrishna Mission lo bệnh viện, trường học và cứu trợ thiên tai. Tu viện Belur Math bên sông Hooghly gần Kolkata là trụ sở và là nơi hành hương.
VTổ Chức Và Phân Bố
Khác bốn dòng thờ lớn, các phong trào này có tổ chức rõ ràng, có trụ sở và điều lệ. Brahmo Samaj đã chia thành nhiều nhánh từ thế kỷ 19, nay nhỏ. Arya Samaj mạnh ở bắc Ấn và trong các cộng đồng gốc Ấn ở Fiji, Mauritius, Guyana, Trinidad, Nam Phi. Ramakrishna Mission có trung tâm ở nhiều nước, các Hội Vedanta ở Hoa Kỳ và châu Âu gắn với dòng này.
Theo World Religion Database năm 2020, dẫn qua Wikipedia, nhóm Neo-Hinduism có khoảng 20,3 triệu người và Reform Hinduism khoảng 5,2 triệu. Con số phụ thuộc nhiều vào cách định nghĩa, nên cần đọc như ước lượng thô.
VITại Việt Nam
Chưa có cộng đồng đáng kể của các phong trào này tại Việt Nam, và chưa tìm được nguồn về một trung tâm Ramakrishna Mission, Arya Samaj hay Brahmo Samaj hoạt động chính thức ở đây. Các đền Hindu ở Thành phố Hồ Chí Minh thuộc truyền thống Tamil. Tuy vậy, ảnh hưởng gián tiếp thì có: tên Vivekananda và các khái niệm Vedanta, yoga theo lối hiện đại tới người đọc Việt qua sách dịch và qua các lớp yoga, dù phần lớn người tập không gắn việc ấy với một tổ chức tôn giáo nào.
VIIBiểu Tượng Của Nhánh
Huy hiệu Ramakrishna Mission
Ramakrishna Math and Mission emblem
VIIICác Nhánh Con
- Brahmo Samaj
- Arya Samaj
- Ramakrishna Math và Ramakrishna Mission
IXCác Nhánh Khác Của Ấn Độ Giáo
Dòng Vaishnavaवैष्णव VaiṣṇavaDòng đặt Vishnu và các avatara, nhất là Rama và Krishna, ở trung tâm.
Dòng Shaivaशैव ŚaivaDòng đặt Shiva ở trung tâm, vật thờ chính là linga.
Dòng Shaktaशाक्त ŚāktaDòng lấy Nữ Thần, dưới các danh hiệu Devi, Durga, Kali, làm nguyên lý gốc, gọi là shakti tức năng lực.
Dòng Smartaस्मार्त SmārtaDòng không đặt một vị duy nhất ở trung tâm.
Chăm Ahiér (Bà La Môn Giáo)AhiérDòng Shiva giáo đã bản địa hóa của Champa, do người Chăm Ahiér giữ tới nay.Các Phong Trào Cải Cách Và Tân Ấn Độ GiáoNeo-Hinduism, Reform HinduismCác phong trào từ thế kỷ 19 diễn giải lại truyền thống cho thời hiện đại, như Brahmo Samaj, Arya Samaj, Ramakrishna Mission.XNguồn Tham Khảo
Thư viện đối chiếu các nguồn dưới đây. Chỗ nào các nguồn vênh nhau, bài ghi rõ cả hai.
?Hỏi Đáp Nhanh
Tân Ấn Độ Giáo có phải một tôn giáo mới không?
Không hẳn. Đây là nhãn giới nghiên cứu dùng cho các phong trào diễn giải lại Ấn Độ Giáo từ thế kỷ 19. Phần lớn người trong các phong trào ấy coi mình là người Hindu và không dùng nhãn này.
Vivekananda là ai?
Môn đệ của Ramakrishna, người đưa Vedanta ra phương Tây sau bài phát biểu tại Nghị viện Tôn giáo Thế giới ở Chicago năm 1893, và lập Ramakrishna Mission năm 1897.
Arya Samaj khác Brahmo Samaj thế nào?
Cả hai phản đối thờ tượng, nhưng Arya Samaj lấy Veda làm thẩm quyền duy nhất, còn Brahmo Samaj không nhận Veda là không thể sai và dựa nhiều hơn vào lý trí.