ITổng Quan
Shaiva là dòng thờ trong Ấn Độ Giáo lấy Shiva làm Thực Tại tối cao. Vật thờ trung tâm là linga, một biểu tượng không mang hình người, thường đặt trên bệ yoni. Dòng này gắn với khổ hạnh, thiền định và với những ngôi đền lớn nhất Nam Ấn.
Đối với người Việt, đây là dòng gần nhất trong bốn dòng lớn, vì chính Shiva giáo theo đường biển tới Champa, thành tôn giáo của nhà nước Champa, để lại Thánh địa Mỹ Sơn và các tháp Chăm. Cộng đồng Chăm Ahiér hôm nay nối tiếp dòng ấy trong dạng đã bản địa hóa, trình bày ở trang riêng.
IILịch Sử Hình Thành
Trong Veda có vị Rudra, đáng sợ và cũng là thầy thuốc. Danh hiệu Shiva, nghĩa là cát tường, dần thành tên chính. Shvetashvatara Upanishad đã nói về Rudra Shiva như Đấng tối cao. Từ đầu Công nguyên xuất hiện các dòng Shaiva có hệ thống, có kinh riêng gọi là Agama, có nghi lễ nhập môn, có thầy truyền thừa.
- quãng thế kỷ 2PashupataDòng khổ hạnh gắn với Lakulisha, một trong các dòng Shaiva sớm nhất được ghi nhận.
- quãng 380 tới 413Linga đầu tiên ở Mỹ SơnVua Champa Bhadravarman I đặt linga thờ Shiva dưới danh hiệu Bhadresvara.
- thế kỷ 6 tới 9Các NayanarSáu mươi ba vị thánh thơ vùng Tamil hát về Shiva, thơ của họ được gom trong Tirumurai.
- thế kỷ 9 tới 11Shaiva KashmirTừ Vasugupta tới Abhinavagupta, hình thành một hệ triết học bất nhị tinh tế.
- 1010Đền BrihadeeswararVua Chola Rajaraja I hoàn thành đền lớn ở Thanjavur, nay thuộc Di sản Thế giới Các đền Chola.
- thế kỷ 12Basava và LingayatPhong trào ở Karnataka đề cao thờ Shiva cá nhân, phản đối phân biệt đẳng cấp.
- thế kỷ 13MeykandarSoạn Shivajnanabodham, văn bản nền của Shaiva Siddhanta ở vùng Tamil.
IIIGiáo Lý Và Điểm Riêng
Người Shaiva tin Shiva là Đấng vừa sáng tạo, vừa duy trì, vừa hủy và mở vòng mới, vừa che giấu và ban ân điển. Linh hồn bị trói buộc sẽ được giải thoát nhờ ân điển của Shiva, qua thầy, nghi lễ nhập môn và tu tập.
Các nhánh khác nhau ở câu hỏi linh hồn và Shiva là một hay hai. Shaiva Siddhanta ở vùng Tamil dạy ba thực thể: Pati là Chúa, pashu là linh hồn, pasha là sợi trói, và phần lớn giữ quan điểm nhị nguyên. Shaiva Kashmir dạy bất nhị: mọi thứ là ý thức của Shiva, giải thoát là nhận ra điều ấy. Lingayat bác thẩm quyền của Veda và chế độ đẳng cấp, mỗi tín đồ đeo một linga nhỏ trên người.
Hiểu lầm hay gặp: Shiva chỉ là thần hủy diệt. Công thức Trimurti gán cho Shiva vai trò hủy, nhưng đó là cách tóm tắt về sau. Trong chính dòng Shaiva, Shiva làm đủ năm việc, và việc hủy được hiểu là mở đường cho vòng mới.
IVTu Tập, Nghi Lễ Và Đời Sống
Lễ thờ linga gồm dội nước, sữa, mật lên linga, dâng lá bilva và hoa. Câu chú năm âm Om Namah Shivaya được tụng rất rộng. Tín đồ vẽ tripundra, tức ba vạch ngang bằng tro thiêng vibhuti, trên trán, và đeo chuỗi hạt rudraksha.
Lễ lớn nhất là Maha Shivaratri, đêm thức canh cầu nguyện vào tháng Phalguna, khoảng tháng Hai hoặc tháng Ba dương lịch. Mười hai đền Jyotirlinga, thành Varanasi bên sông Hằng, núi Kailash ở Tây Tạng là những nơi hành hương lớn. Truyền thống tu sĩ khổ hạnh rất đậm, nhiều dòng sadhu sống lang thang, không nhà.
VTổ Chức Và Phân Bố
| Nhánh | Nét chính | Vùng mạnh |
|---|---|---|
| Shaiva Siddhanta | Theo Agama, nghi lễ đền, thơ Nayanar | Tamil Nadu, Sri Lanka |
| Shaiva Kashmir | Triết học bất nhị, nay chủ yếu là truyền thống học thuật | Kashmir, giới nghiên cứu |
| Pashupata | Khổ hạnh, nay gần như không còn dòng riêng | Trong lịch sử ở Gujarat, Rajasthan |
| Veerashaiva và Lingayat | Đeo linga cá nhân, phản đối đẳng cấp | Karnataka |
| Nath | Hatha yoga, gắn với Gorakhnath | Bắc Ấn, Nepal |
Theo World Religion Database, dẫn qua Wikipedia, năm 2020 có khoảng 385,4 triệu người Shaiva. Jones và Ryan năm 2007 lại cho Shaiva là dòng đông nhất. Năm 2018, chính quyền bang Karnataka đề nghị chính phủ trung ương công nhận Lingayat là một tôn giáo thiểu số riêng. Trong cộng đồng có người ủng hộ, có người muốn giữ Lingayat trong Ấn Độ Giáo. Trang này ghi cả hai phía.
VITại Việt Nam
Hồ sơ UNESCO về Thánh địa Mỹ Sơn, ghi danh năm 1999, nêu rằng tuy Phật Giáo Đại Thừa có vào văn hóa Chăm, Shiva giáo vẫn là tôn giáo của nhà nước. Khu di sản có tám nhóm với 71 công trình, niên đại từ thế kỷ 4 tới thế kỷ 13. Vua Bhadravarman I đặt linga dưới danh hiệu Bhadresvara, ghép tên vua với tên thần, cách làm thể hiện quan hệ giữa vương quyền và thần quyền.
Dòng Shaiva ở Việt Nam hôm nay có hai dạng. Dạng thứ nhất là đạo của người Chăm Ahiér ở Khánh Hòa và Lâm Đồng, tức Ninh Thuận và Bình Thuận cũ, một dòng Shiva giáo đã bản địa hóa sâu, có trang riêng trong thư viện. Dạng thứ hai là truyền thống Tamil ở Thành phố Hồ Chí Minh. Đền Sri Thenday Yutthapani tại 66 Tôn Thất Thiệp, được Báo Thanh Niên ghi là dựng năm 1880 do thương nhân Nattukkottai Chetty xây, thờ Murugan, vị con của Shiva trong thần thoại Tamil, theo lối Shaiva Nam Ấn. Chưa tìm được nguồn về tổ chức Shaiva nào khác hoạt động chính thức.
VIIBiểu Tượng Của Nhánh
Tripundra
त्रिपुण्ड्र Tripuṇḍra
VIIICác Nhánh Con
- Shaiva Siddhanta
- Shaiva Kashmir
- Pashupata
- Veerashaiva và Lingayat
- Nath
IXCác Nhánh Khác Của Ấn Độ Giáo
Dòng Vaishnavaवैष्णव VaiṣṇavaDòng đặt Vishnu và các avatara, nhất là Rama và Krishna, ở trung tâm.Dòng Shaivaशैव ŚaivaDòng đặt Shiva ở trung tâm, vật thờ chính là linga.
Dòng Shaktaशाक्त ŚāktaDòng lấy Nữ Thần, dưới các danh hiệu Devi, Durga, Kali, làm nguyên lý gốc, gọi là shakti tức năng lực.
Dòng Smartaस्मार्त SmārtaDòng không đặt một vị duy nhất ở trung tâm.
Chăm Ahiér (Bà La Môn Giáo)AhiérDòng Shiva giáo đã bản địa hóa của Champa, do người Chăm Ahiér giữ tới nay.
Các Phong Trào Cải Cách Và Tân Ấn Độ GiáoNeo-Hinduism, Reform HinduismCác phong trào từ thế kỷ 19 diễn giải lại truyền thống cho thời hiện đại, như Brahmo Samaj, Arya Samaj, Ramakrishna Mission.XNguồn Tham Khảo
Thư viện đối chiếu các nguồn dưới đây. Chỗ nào các nguồn vênh nhau, bài ghi rõ cả hai.
?Hỏi Đáp Nhanh
Linga là gì?
Linga là biểu tượng không mang hình người của Shiva, thường đặt trên bệ yoni, và là vật thờ trung tâm của đền Shaiva. Nhiều tín đồ hiểu linga là dấu hiệu của cái vô hình tướng, và cách hiểu khác nhau theo từng nhánh.
Chăm Ahiér có phải là dòng Shaiva không?
Chăm Ahiér nối tiếp Shiva giáo của Champa, nhưng đã bản địa hóa sâu: thờ các vua Chăm được thần hóa, dùng lịch Chăm, lễ lớn là Katê. Thư viện trình bày thành một nhánh riêng.
Maha Shivaratri là lễ gì?
Đêm lớn nhất trong năm của người Shaiva, rơi vào tháng Phalguna, khoảng tháng Hai hoặc tháng Ba dương lịch. Tín đồ ăn chay, thức canh, tụng kinh và dâng lễ lên linga suốt đêm.