ITổng Quan
Vaishnava là dòng thờ trong Ấn Độ Giáo đặt Vishnu ở vị trí cao nhất, cùng các avatara của ngài, nhất là Rama và Krishna. Nét nhận ra rõ nhất là bhakti, tức lòng sùng mộ đối với một vị có thể gọi tên và yêu mến.
Dòng này không phải một tổ chức. Nó gồm nhiều sampradaya, tức dòng truyền thừa thầy trò, mỗi dòng có vị tổ, kinh văn ưu tiên và cách hiểu riêng về quan hệ giữa con người với Vishnu. Người Vaishnava vẫn khấn Ganesha trước khi khởi sự và vẫn dự lễ Shiva ở làng, vì các dòng trong Ấn Độ Giáo không loại trừ nhau.
IILịch Sử Hình Thành
Trong Rigveda, Vishnu là một vị có vai trò khiêm tốn. Vị thế của ngài lớn dần khi Vishnu được hợp nhất với các hình tượng khác như Vasudeva Krishna và Narayana. Bhagavad Gita, một phần của sử thi Mahabharata, đặt nền cho con đường bhakti. Từ thời Purana, hệ avatara và các đền lớn định hình rõ. Rồi từ Nam Ấn, phong trào bhakti lan ra khắp tiểu lục địa bằng tiếng địa phương.
- quãng 113 TCNTrụ HeliodorusSứ thần gốc Hy Lạp Heliodorus dựng trụ Garuda ở Besnagar, tự nhận là một bhagavata, người thờ Vasudeva. Đây là một bằng chứng khảo cổ sớm của dòng thờ này.
- thế kỷ 6 tới 9Các AlvarMười hai nhà thơ thánh vùng Tamil hát về Vishnu, thơ của họ về sau gom thành Divya Prabandham.
- thế kỷ 11 tới 12RamanujaHệ thống hóa Vishishtadvaita, nền triết học của Sri Vaishnava.
- thế kỷ 13 tới 14MadhvaLập thuyết Dvaita, nhấn mạnh Thượng Đế và linh hồn khác nhau thật sự.
- 1486 tới 1534ChaitanyaVị tổ của Gaudiya Vaishnava ở Bengal, đề cao việc tụng danh hiệu Krishna tập thể.
- thế kỷ 16Tulsidas và VallabhaTulsidas soạn Ramcharitmanas bằng tiếng Awadhi. Vallabha lập Pushtimarg.
- 1966ISKCONA. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada lập Hội Quốc tế Ý thức Krishna ở New York, đưa truyền thống Gaudiya ra phương Tây.
IIIGiáo Lý Và Điểm Riêng
Người Vaishnava tin Vishnu, hay Krishna theo một số dòng, là Thực Tại tối cao có thuộc tính và có lòng thương. Khi dharma suy, ngài hiện xuống thế gian làm avatara để dựng lại trật tự. Giải thoát đến chủ yếu nhờ bhakti và ân điển, không chỉ nhờ tri thức hay nghi lễ. Một số dòng dạy prapatti, tức phó thác trọn vẹn.
Về triết học, các dòng Vaishnava phần lớn không theo Advaita của Shankara. Ramanuja cho rằng thế giới và linh hồn là thân của Thượng Đế, thật chứ không ảo. Madhva cho rằng ba thứ Thượng Đế, linh hồn, vật chất khác nhau vĩnh viễn. Gaudiya dạy thuyết vừa một vừa khác không thể nghĩ bàn. Kinh văn ưu tiên gồm Bhagavad Gita, Bhagavata Purana, Ramayana, cùng các tập thơ bằng tiếng địa phương.
Hiểu lầm hay gặp ở phương Tây và cả ở Việt Nam: phong trào Hare Krishna là toàn bộ Ấn Độ Giáo. Thực ra ISKCON chỉ là một tổ chức thuộc nhánh Gaudiya, một trong nhiều sampradaya của dòng Vaishnava.
IVTu Tập, Nghi Lễ Và Đời Sống
Thực hành hằng ngày gồm puja trước murti trong nhà và ở đền, kirtan tức hát tụng tập thể, và japa, niệm danh hiệu bằng chuỗi hạt gỗ tulasi. Nhiều dòng ăn chay chặt, tránh cả hành tỏi. Người theo đạo thường vẽ tilaka dọc trên trán, kiểu vạch khác nhau theo từng dòng.
Lễ lớn gồm Krishna Janmashtami mừng ngày Krishna giáng sinh, Rama Navami, và Diwali, ở nhiều vùng gắn với việc Rama trở về Ayodhya. Các nơi hành hương nổi tiếng là Tirupati và Srirangam ở Nam Ấn, Vrindavan và Mathura ở Bắc Ấn, đền Jagannath ở Puri với lễ rước xe Rath Yatra, và Pandharpur ở Maharashtra.
VTổ Chức Và Phân Bố
| Sampradaya | Vị tổ hoặc người hệ thống hóa | Vùng mạnh |
|---|---|---|
| Sri Vaishnava | Ramanuja | Tamil Nadu, Karnataka |
| Madhva | Madhva | Karnataka |
| Ramanandi | Ramananda | Bắc Ấn, đông đảo tu sĩ |
| Gaudiya, gồm ISKCON | Chaitanya | Bengal, Odisha, Vrindavan, hải ngoại |
| Nimbarka | Nimbarka | Vrindavan, Rajasthan |
| Pushtimarg | Vallabha | Gujarat, Rajasthan |
| Warkari | Các thánh Jnaneshwar, Namdev, Tukaram | Maharashtra |
| Swaminarayan | Sahajanand Swami | Gujarat, cộng đồng hải ngoại |
Về số người, không có điều tra dân số nào hỏi dòng thờ. World Religion Database ước tính năm 2020 khoảng 399,5 triệu người Vaishnava, dẫn qua Wikipedia, xếp dòng này đông nhất. Jones và Ryan năm 2007 lại cho Shaiva đông hơn. Hai nguồn dùng phép ước khác nhau, trang này ghi cả hai.
VITại Việt Nam
Ở Champa, Shiva giáo là dòng chủ đạo, nhưng Vishnu cũng có mặt. Theo Wikipedia về nghệ thuật Champa, một trán tường sa thạch phong cách Mỹ Sơn E1, thế kỷ 7, chạm tích Vishnu an nghỉ trên biển vũ trụ, từ đó Brahma xuất hiện để tái tạo thế giới. Bệ Trà Kiệu, thế kỷ 10, có phù điêu chép các tích về Krishna. Garuda, vật cưỡi của Vishnu trong thần thoại, là đề tài quen thuộc của điêu khắc Chăm. Các hiện vật này nay trưng bày tại Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng.
Ngày nay chưa tìm được nguồn về tổ chức Vaishnava hoạt động chính thức tại Việt Nam, kể cả ISKCON. Ba ngôi đền Hindu ở Thành phố Hồ Chí Minh thuộc truyền thống Tamil, thờ Murugan và Mariamman, không phải đền Vaishnava. Cộng đồng Chăm Ahiér nối dòng Shaiva chứ không phải Vaishnava.
VIIBiểu Tượng Của Nhánh
Tilaka dọc
ऊर्ध्वपुण्ड्र Ūrdhva Puṇḍra
VIIICác Nhánh Con
- Sri Vaishnava (Vadakalai, Tenkalai)
- Ramanandi
- Gaudiya Vaishnava, trong đó có ISKCON
- Nimbarka
- Rudra (Pushtimarg)
- Warkari
- Swaminarayan
IXCác Nhánh Khác Của Ấn Độ Giáo
Dòng Vaishnavaवैष्णव VaiṣṇavaDòng đặt Vishnu và các avatara, nhất là Rama và Krishna, ở trung tâm.
Dòng Shaivaशैव ŚaivaDòng đặt Shiva ở trung tâm, vật thờ chính là linga.
Dòng Shaktaशाक्त ŚāktaDòng lấy Nữ Thần, dưới các danh hiệu Devi, Durga, Kali, làm nguyên lý gốc, gọi là shakti tức năng lực.
Dòng Smartaस्मार्त SmārtaDòng không đặt một vị duy nhất ở trung tâm.
Chăm Ahiér (Bà La Môn Giáo)AhiérDòng Shiva giáo đã bản địa hóa của Champa, do người Chăm Ahiér giữ tới nay.
Các Phong Trào Cải Cách Và Tân Ấn Độ GiáoNeo-Hinduism, Reform HinduismCác phong trào từ thế kỷ 19 diễn giải lại truyền thống cho thời hiện đại, như Brahmo Samaj, Arya Samaj, Ramakrishna Mission.XNguồn Tham Khảo
Thư viện đối chiếu các nguồn dưới đây. Chỗ nào các nguồn vênh nhau, bài ghi rõ cả hai.
?Hỏi Đáp Nhanh
Vaishnava và Hare Krishna có phải là một không?
Không hẳn. Hare Krishna, tức ISKCON, là một tổ chức lập năm 1966 thuộc nhánh Gaudiya. Dòng Vaishnava rộng hơn nhiều, gồm Sri Vaishnava, Madhva, Ramanandi, Pushtimarg, Warkari, Swaminarayan và nhiều nhánh khác.
Người Vaishnava có ăn chay không?
Nhiều dòng ăn chay chặt, tránh thịt, cá, trứng, và có dòng tránh cả hành tỏi. Mức độ khác nhau theo dòng, theo vùng và theo từng gia đình.
Avatara là gì?
Chữ Phạn nghĩa đen là bước xuống. Trong dòng Vaishnava, avatara chỉ việc Vishnu hiện xuống thế gian khi dharma suy để dựng lại trật tự. Danh sách phổ biến có mười vị, trong đó Rama và Krishna được thờ rộng nhất.
Ở Việt Nam có đền Vaishnava không?
Chưa tìm được nguồn về đền Vaishnava đang hoạt động. Dấu vết của dòng này nằm trong các tác phẩm điêu khắc Champa, như trán tường chạm tích Vishnu an nghỉ trên biển vũ trụ, phong cách Mỹ Sơn E1 và bệ Trà Kiệu.