ITổng Quan
Bön cổ là tên giới nghiên cứu dùng cho lớp tôn giáo có trên cao nguyên Tây Tạng trước khi Phật Giáo được truyền vào ở thế kỷ 7 và 8. Nhà Tạng học Per Kværne tách chữ Bön ra làm ba nghĩa, và Bön cổ là nghĩa thứ nhất. Nghĩa thứ hai là Yungdrung Bön, truyền thống có kinh điển và tu viện hiện nay. Nghĩa thứ ba là lớp tín ngưỡng dân gian chung của người Tây Tạng.
Không còn cộng đồng nào tự nhận là Bön cổ. Đây là một đối tượng của sử học, không phải một nhánh đang sống. Người theo Yungdrung Bön thì không tách hai lớp: họ coi đạo mình là chính đạo cổ ấy, bị suy vi rồi được khôi phục.
IINhững Gì Sử Liệu Cho Biết
Nguồn chính về Bön cổ là một số văn thư tiếng Tạng tìm được ở hang Đôn Hoàng, có niên đại quãng thế kỷ 8 tới 10. Các văn thư ấy nhắc tới những người hành lễ gọi là bon po và gshen, lo việc tang lễ và cúng tế cho triều đình và giới quyền quý. Một văn bản thường được dẫn, mang số hiệu Pelliot tibétain 1042 ở Thư viện Quốc gia Pháp, mô tả nghi lễ tang của các vua, và được nhà nghiên cứu Marcelle Lalou công bố năm 1953.
Theo Jean-Luc Achard, những người hành lễ ở thời ấy có một hạng gọi là sku gshen, tức shen của thân, lo nghi lễ cho chính nhà vua. Wikipedia tóm các nghiên cứu rằng nghi lễ của họ nhằm làm yên các thế lực nơi chốn và dẫn người chết qua các chặng để có đời sau tốt đẹp, có thể gồm cả việc hiến tế động vật và các nghi thức phức tạp ở lăng mộ hoàng gia.
- Trước thế kỷ 7Người hành lễ của các vua YarlungCác bon po và gshen lo tang lễ, cúng tế cho triều đình.
- Theo truyền thốngVua Drigum TsenpoCác nguồn Bön kể về lần đàn áp thứ nhất dưới thời vị vua này.
- Thế kỷ 8Vua Trisong DetsenPhật Giáo được bảo trợ mạnh. Các nguồn Bön kể về lần đàn áp thứ hai và việc chôn giấu văn bản.
- Thế kỷ 8 tới 10Văn thư Đôn HoàngNhững bản ghi còn lại về nghi lễ của các bon po và gshen.
- 1953Marcelle Lalou công bố Pelliot tibétain 1042Mở đầu việc nghiên cứu văn bản về tang lễ hoàng gia thời cổ.
IIIThế Giới Quan
Từ ít văn thư còn lại, các nhà nghiên cứu hình dung một thế giới đầy thế lực có chủ: thần núi, thần đất, thần nước, và các vị gắn với dòng dõi nhà vua. Nhà vua được hình dung có quan hệ đặc biệt với cõi trời. Một phần lớn nghi lễ xoay quanh cái chết, vì người chết được hiểu là cần được dẫn đường và được cung cấp cho hành trình sau khi mất. Những nét ấy về sau còn thấy trong lớp tín ngưỡng dân gian và trong các thừa đầu của Yungdrung Bön.
Nhiều sách phổ thông mô tả Bön nói chung là tôn giáo shaman chuyên hiến tế. Mô tả ấy trộn Bön cổ với Yungdrung Bön ngày nay. Những nghi lễ hiến tế mà văn thư cổ ghi lại thuộc về lớp tôn giáo thời trước Phật Giáo. Yungdrung Bön, qua chính lời kể về Tonpa Shenrab, thay vật hiến sống bằng hình nặn từ bột, và giới luật Bön cấm sát sinh.
IVSuy Tàn Và Dấu Vết
Từ thế kỷ 8 và 9, khi Phật Giáo được triều đình bảo trợ, lớp tôn giáo cổ dần mất vai trò ở trung tâm. Sau khi đế chế Tây Tạng tan rã giữa thế kỷ 9, những gì còn lại của nó hòa vào lớp tín ngưỡng dân gian, và một phần được Yungdrung Bön thu nhận lại trong khung giáo pháp của mình. Một số nhà nghiên cứu cho rằng vài nghi lễ ở những vùng Himalaya xa xôi còn giữ dấu vết của lớp cổ này, nhưng việc nối những nghi lễ ấy với Bön cổ vẫn là giả thuyết.
Giới học giả vẫn bàn chữ bon po trong văn thư cổ chỉ một tôn giáo có hệ thống hay chỉ một hạng người hành lễ. Helmut Hoffmann giữa thế kỷ 20 đọc Bön cổ như một tôn giáo linh hồn. Các nhà nghiên cứu về sau thận trọng hơn, vì chứng cứ quá ít và phần nhiều đến từ các văn bản Phật Giáo phê phán nó.
VTại Việt Nam
Không áp dụng. Bön cổ là một lớp tôn giáo đã mất của cao nguyên Tây Tạng, không có cộng đồng hay dấu vết nào tại Việt Nam.
VIBiểu Tượng Của Nhánh
Nhánh này chưa có biểu tượng riêng được ghi nhận có nguồn, nên thư viện dùng biểu tượng chung của đạo.
VIICác Nhánh Khác Của Đạo Bön Tây Tạng
Yungdrung Bönགཡུང་དྲུང་བོན་ g.yung drung bonDòng chính hiện nay, nhận giáo pháp truyền không đứt từ Tonpa Shenrab qua Zhangzhung.Dòng Khẩu Truyền Zhangzhungཞང་ཞུང་སྙན་རྒྱུད་ zhang zhung snyan rgyudMột trong ba dòng Dzogchen của Bön, được coi là truyền miệng liên tục từ Kuntu Zangpo qua các bậc thầy Zhangzhung, trong đó có Tapihritsa.Dùng biểu tượng chung của đạo
Hệ A-triཨ་ཁྲིད་ a khridMột trong ba dòng Dzogchen của Bön, tên nghĩa là chỉ dẫn về chữ A.Dòng Dzogchen Yangtse Longchenརྫོགས་ཆེན་ཡང་རྩེ་ཀློང་ཆེན་ rdzogs chen yang rtse klong chenDòng Dzogchen thứ ba của Bön, dựa trên văn bản khai quật (terma) được ghi là tìm thấy năm 1080.Dùng biểu tượng chung của đạoBön Mớiབོན་གསར་ bon gsarPhong trào bắt đầu từ thế kỷ 14, xoay quanh Drenpa Namkha, Tsewang Rigdzin và Padmasambhava, pha trộn Yungdrung Bön với nhiều yếu tố Phật Giáo Tây Tạng.Dùng biểu tượng chung của đạoBön Cổབོན་རྙིང་ bon rnying, còn gọi གདོད་མའི་བོན་ gdod ma'i bonLối tôn giáo có trên cao nguyên từ trước khi Phật Giáo vào, gắn với các vua Tây Tạng cổ và những người hành lễ lo tang lễ, cúng tế.Dùng biểu tượng chung của đạoCác Trung Tâm Bön Ở Phương TâyKhông có tên gốc chung. Tên các trung tâm: Ligmincha, Shenten Dargye LingTừ cuối thế kỷ 20, các thầy Bön lập trung tâm tu học ở châu Âu và châu Mỹ, chủ yếu dạy thiền Dzogchen và pháp thực hành cho người tại gia.Dùng biểu tượng chung của đạoVIIINguồn Tham Khảo
Thư viện đối chiếu các nguồn dưới đây. Chỗ nào các nguồn vênh nhau, bài ghi rõ cả hai.
?Hỏi Đáp Nhanh
Bön cổ còn tồn tại không?
Không còn cộng đồng nào tự nhận là Bön cổ. Một số nghi lễ ở vùng Himalaya xa được cho là còn dấu vết của nó, nhưng đó là giả thuyết.
Bön cổ khác Yungdrung Bön thế nào?
Bön cổ là lớp tôn giáo trước Phật Giáo mà sử học chỉ biết qua ít văn thư. Yungdrung Bön là truyền thống có kinh điển, tu viện, hiện rõ từ thế kỷ 10 và 11. Người theo Yungdrung Bön coi hai lớp là một mạch liền.
Ta biết về Bön cổ từ đâu?
Chủ yếu từ các văn thư tiếng Tạng tìm được ở Đôn Hoàng, có niên đại quãng thế kỷ 8 tới 10, và từ những ghi chép về sau của cả người Phật Giáo lẫn người Bön.