ITổng Quan
Bön mới, tiếng Tạng bon gsar, còn gọi Bön sarma, là tên chỉ một phong trào trong thế giới Bön bắt đầu ở miền đông Tây Tạng từ thế kỷ 14. Phong trào này xoay quanh ba nhân vật được coi là sống ở thế kỷ 8: Drenpa Namkha, Tsewang Rigdzin và Padmasambhava, và kết hợp văn bản Bön với nhiều yếu tố vốn gắn với phái Nyingma của Phật Giáo Tây Tạng.
Nhà nghiên cứu Jean-Luc Achard, viết cho Treasury of Lives năm 2010, xếp Bön mới làm một trong ba loại Bön, bên cạnh Bön cổ và Yungdrung Bön. Nhưng những người trong phong trào không coi giáo pháp của mình là mới, mà là sự tiếp nối của Yungdrung Bön. Thư viện ghi cả hai cách nhìn.
IILịch Sử Hình Thành
Theo truyền thống Bön, Drenpa Namkha là một bậc thầy Bön thế kỷ 8, sống trong thời đạo bị đàn áp, đã tự thọ giới để giữ đạo và chôn giấu nhiều văn bản cho đời sau. Trong các văn bản của Bön mới, ông được gắn với Tsewang Rigdzin, bậc thầy của pháp trường thọ, và với Padmasambhava, người mà Phật Giáo Tây Tạng tôn là Guru Rinpoche. Ba vị được coi là những người truyền giáo pháp của Tonpa Shenrab vào thế kỷ 8.
Theo Treasury of Lives và Wikipedia, phong trào bắt đầu với các văn bản khai quật của Tulku Loden Nyingpo, sống từ 1360 tới 1385, trong đó có bộ Zijid, bộ tiểu sử đồ sộ của Tonpa Shenrab. Các nhà khai quật về sau tiếp tục phát hiện văn bản mới tới tận thế kỷ 18, tiêu biểu là Tulku Sangye Lingpa, sinh năm 1705, và Kundrol Drakpa đời thứ nhất, sinh năm 1700.
- Thế kỷ 8Drenpa Namkha, theo truyền thốngBậc thầy mà phong trào coi là nguồn của nhiều văn bản khai quật.
- 1360 tới 1385Tulku Loden NyingpoNhà khai quật, người gắn với bộ Zijid và được coi là mở đầu các dòng Bön mới.
- Sinh 1700Kundrol Drakpa đời thứ nhấtMột trong những nhà khai quật có ảnh hưởng lớn của thế kỷ 18.
- Sinh 1705Tulku Sangye LingpaNhà khai quật thế kỷ 18, được coi là tổ của một dòng lớn.
- 1859 tới 1934Shardza Tashi GyaltsenBậc thầy Bön ở miền đông, theo Treasury of Lives đã bênh vực giáo pháp Bön mới.
IIIGiáo Lý Và Tranh Luận
Về khung giáo lý, Bön mới giữ những khái niệm chung của Bön: Tonpa Shenrab, chín thừa, Dzogchen, kunzhi và rigpa. Chỗ riêng nằm ở các nhân vật trung tâm, ở nhiều nghi quỹ mật tông gần với phái Nyingma, và ở việc coi Padmasambhava là một bậc thầy của chính truyền thống mình.
Theo Treasury of Lives, một số người theo các dòng Yungdrung Bön giữ nếp chặt hơn, như truyền thống Menri, đã coi các văn bản khai quật này là chịu ảnh hưởng của Phật Giáo. Bài chính của thư viện về đạo Bön cũng ghi rằng dòng Yungdrung Bön không phải lúc nào cũng nhận Bön mới là của mình. Phía Bön mới thì coi giáo pháp của mình là liền mạch với Yungdrung Bön. Thư viện không phân xử.
Chữ mới trong tên Bön mới không có nghĩa là một đạo mới lập hay một sự tách ra có tổ chức. Đây là tên mà giới nghiên cứu và một phần người Bön dùng để chỉ một khối văn bản và dòng truyền xuất hiện muộn hơn, và nhiều người trong đạo không coi đây là một nhánh riêng.
IVTu Tập Và Đời Sống
Các thực hành gắn với Bön mới gồm pháp tương ưng với Drenpa Namkha, pháp trường thọ của Tsewang Rigdzin và các nghi quỹ trong những bộ khai quật của Loden Nyingpo, Sangye Lingpa và Kundrol Drakpa. Ở miền đông cao nguyên, nhiều hành giả mật tông tại gia giữ các dòng này trong gia đình, bên cạnh các tu viện. Nhiều thực hành của Bön mới cũng được thọ nhận trong các tu viện Yungdrung Bön, nên ranh giới trong đời sống thực tế không rõ như trên giấy.
VPhân Bố
Bön mới tập trung ở miền đông Tây Tạng, nhất là vùng Khyungpo và Kham. Không có tổ chức chung, và thư viện chưa tìm được nguồn nào ước tính số người theo riêng phong trào này. Vì người trong đạo không thống nhất về việc có coi Bön mới là một nhánh riêng hay không, một con số riêng có lẽ cũng khó đếm.
VITại Việt Nam
Thư viện không tìm thấy dấu vết nào của Bön mới tại Việt Nam.
VIIBiểu Tượng Của Nhánh
Nhánh này chưa có biểu tượng riêng được ghi nhận có nguồn, nên thư viện dùng biểu tượng chung của đạo.
VIIICác Nhánh Khác Của Đạo Bön Tây Tạng
Yungdrung Bönགཡུང་དྲུང་བོན་ g.yung drung bonDòng chính hiện nay, nhận giáo pháp truyền không đứt từ Tonpa Shenrab qua Zhangzhung.Dòng Khẩu Truyền Zhangzhungཞང་ཞུང་སྙན་རྒྱུད་ zhang zhung snyan rgyudMột trong ba dòng Dzogchen của Bön, được coi là truyền miệng liên tục từ Kuntu Zangpo qua các bậc thầy Zhangzhung, trong đó có Tapihritsa.Dùng biểu tượng chung của đạo
Hệ A-triཨ་ཁྲིད་ a khridMột trong ba dòng Dzogchen của Bön, tên nghĩa là chỉ dẫn về chữ A.Dòng Dzogchen Yangtse Longchenརྫོགས་ཆེན་ཡང་རྩེ་ཀློང་ཆེན་ rdzogs chen yang rtse klong chenDòng Dzogchen thứ ba của Bön, dựa trên văn bản khai quật (terma) được ghi là tìm thấy năm 1080.Dùng biểu tượng chung của đạoBön Mớiབོན་གསར་ bon gsarPhong trào bắt đầu từ thế kỷ 14, xoay quanh Drenpa Namkha, Tsewang Rigdzin và Padmasambhava, pha trộn Yungdrung Bön với nhiều yếu tố Phật Giáo Tây Tạng.Dùng biểu tượng chung của đạoBön Cổབོན་རྙིང་ bon rnying, còn gọi གདོད་མའི་བོན་ gdod ma'i bonLối tôn giáo có trên cao nguyên từ trước khi Phật Giáo vào, gắn với các vua Tây Tạng cổ và những người hành lễ lo tang lễ, cúng tế.Dùng biểu tượng chung của đạoCác Trung Tâm Bön Ở Phương TâyKhông có tên gốc chung. Tên các trung tâm: Ligmincha, Shenten Dargye LingTừ cuối thế kỷ 20, các thầy Bön lập trung tâm tu học ở châu Âu và châu Mỹ, chủ yếu dạy thiền Dzogchen và pháp thực hành cho người tại gia.Dùng biểu tượng chung của đạoIXNguồn Tham Khảo
Thư viện đối chiếu các nguồn dưới đây. Chỗ nào các nguồn vênh nhau, bài ghi rõ cả hai.
?Hỏi Đáp Nhanh
Bön mới có phải một tôn giáo khác với Yungdrung Bön không?
Không. Đây là một phong trào và một khối văn bản trong thế giới Bön. Những người theo nó coi mình là tiếp nối Yungdrung Bön, còn một số người trong các dòng Yungdrung Bön giữ nếp chặt hơn thì thấy nó chịu ảnh hưởng Phật Giáo.
Vì sao Padmasambhava xuất hiện trong Bön mới?
Vì phong trào này coi Padmasambhava cùng Drenpa Namkha và Tsewang Rigdzin là những người truyền giáo pháp của Tonpa Shenrab vào thế kỷ 8. Đây là một trong những chỗ Bön mới gần với phái Nyingma.
Bön mới bắt đầu khi nào?
Theo Treasury of Lives, từ thế kỷ 14 ở miền đông Tây Tạng, với các văn bản khai quật của Tulku Loden Nyingpo, sống từ 1360 tới 1385.