ITổng Quan
Zhangzhung Nyengyud nghĩa là dòng khẩu truyền của Zhangzhung. Đây là một trong ba dòng Dzogchen, tức đại toàn thiện, mà Yungdrung Bön gìn giữ, cùng với A-tri và Dzogchen Yangtse Longchen. Nó không phải một tông phái tách riêng, mà là một dòng giáo pháp mà tăng sĩ và cư sĩ Bön thọ nhận bên trong truyền thống chung.
Điểm người Bön nhấn mạnh nhất ở dòng này là nó không phải terma, tức văn bản chôn giấu rồi khai quật. Theo truyền thống, giáo pháp đi từ thầy sang trò không đứt đoạn. Nhà nghiên cứu John Myrdhin Reynolds ghi rằng chính vì thế dòng này có giá trị đặc biệt cho việc tìm hiểu nguồn gốc lịch sử của Dzogchen.
IIDòng Truyền
Theo lời kể của dòng, giáo pháp khởi từ Kuntu Zangpo, bậc toàn thiện, đi qua chín bậc tâm truyền, rồi qua hai mươi bốn bậc thầy ở Tagzig và Zhangzhung, mỗi vị chỉ truyền cho một đệ tử. Vị cuối trong hai mươi bốn vị là Tapihritsa, được kể là đã đạt thân cầu vồng. Tapihritsa hiện ra với Gyerpung Nangzher Lödpo, bậc thầy của vua Ligmincha xứ Zhangzhung, và cho phép ông ghi giáo pháp thành văn.
Các bách khoa đặt Tapihritsa vào quãng thế kỷ 7 hoặc 8, và coi Gyerpung Nangzher Lödpo là người cùng thời vua Trisong Detsen, sống từ 742 tới 797. Theo các tài liệu dẫn công trình của Reynolds, Gyerpungpa gần như chắc chắn là nhân vật lịch sử, và giáo pháp được dịch từ tiếng Zhangzhung sang tiếng Tạng quãng thế kỷ 9 hoặc 10. Sau đó dòng truyền chia hai nhánh, gọi là dòng trên và dòng dưới, rồi hợp lại trong các tu viện Bön.
- Thế kỷ 7 hoặc 8TapihritsaBậc thứ hai mươi bốn và cuối cùng trong hàng thầy của dòng, theo truyền thống.
- Thế kỷ 8Gyerpung Nangzher LödpoĐược phép ghi giáo pháp thành văn bằng tiếng Zhangzhung.
- Thế kỷ 13Dru Gyalwa YungdrungBậc thầy dòng Dru, soạn các bản hướng dẫn thực hành được dùng tới nay.
IIIGiáo Lý Và Văn Bản
Khối văn bản của dòng gồm Bốn Chu Kỳ Khẩu Truyền, xếp theo bốn tầng ngoài, trong, bí mật và rất bí mật, cùng một khối gọi là dòng truyền kinh nghiệm, ghi lời chỉ dẫn thực hành của các bậc thầy. Hai văn bản được dịch và giảng nhiều ở phương Tây là Hai Mươi Mốt Chiếc Đinh và Sáu Ngọn Đèn.
Theo lời dạy của dòng, bản tính của tâm là kunzhi, cái nền trong sạch từ đầu, và rigpa, tánh giác tự sáng. Người tu không tạo ra giác ngộ mà nhận ra nó. Năm ánh sáng thuần tịnh, gắn với năm yếu tố, được giảng như sự hiển lộ tự nhiên của cái nền ấy.
IVTu Tập
Người học thường bắt đầu bằng các pháp chuẩn bị, trong đó có quy y, phát tâm, lễ lạy và pháp tương ưng với thầy, hướng tới Tapihritsa như biểu tượng của tâm giác ngộ. Sau đó là thiền an trú, rồi được thầy chỉ thẳng vào tánh giác. Các pháp cao hơn gồm những thực hành về ánh sáng và nhập thất trong bóng tối, chỉ truyền cho người đã đủ chuẩn bị. Theo nếp của dòng, những giáo pháp ấy chỉ được học trực tiếp từ một vị thầy có truyền thừa.
VNơi Được Dạy Ngày Nay
Dòng này được dạy trong chương trình học của tu viện Menri ở Dolanji và Triten Norbutse ở Kathmandu. Lopön Tenzin Namdak, mất năm 2025, là người đưa nhiều giáo pháp của dòng tới học trò phương Tây. Tenzin Wangyal Rinpoche, người lập Ligmincha năm 1992, xuất bản cuốn Wonders of the Natural Mind năm 1993, giới thiệu dòng này bằng tiếng Anh. Hai tu viện Menri và Triten Norbutse, cùng các trung tâm Ligmincha và Shenten Dargye Ling, vẫn tổ chức các khóa nhập thất theo chương trình của dòng.
VITại Việt Nam
Thư viện không tìm thấy nhóm tu học nào của dòng này tại Việt Nam. Một số sách của các thầy Bön về Dzogchen đã được người Việt đọc qua bản tiếng Anh, nhưng chưa có nguồn về bản dịch tiếng Việt chính thức.
VIIBiểu Tượng Của Nhánh
Nhánh này chưa có biểu tượng riêng được ghi nhận có nguồn, nên thư viện dùng biểu tượng chung của đạo.
VIIICác Nhánh Khác Của Đạo Bön Tây Tạng
Yungdrung Bönགཡུང་དྲུང་བོན་ g.yung drung bonDòng chính hiện nay, nhận giáo pháp truyền không đứt từ Tonpa Shenrab qua Zhangzhung.Dòng Khẩu Truyền Zhangzhungཞང་ཞུང་སྙན་རྒྱུད་ zhang zhung snyan rgyudMột trong ba dòng Dzogchen của Bön, được coi là truyền miệng liên tục từ Kuntu Zangpo qua các bậc thầy Zhangzhung, trong đó có Tapihritsa.Dùng biểu tượng chung của đạo
Hệ A-triཨ་ཁྲིད་ a khridMột trong ba dòng Dzogchen của Bön, tên nghĩa là chỉ dẫn về chữ A.Dòng Dzogchen Yangtse Longchenརྫོགས་ཆེན་ཡང་རྩེ་ཀློང་ཆེན་ rdzogs chen yang rtse klong chenDòng Dzogchen thứ ba của Bön, dựa trên văn bản khai quật (terma) được ghi là tìm thấy năm 1080.Dùng biểu tượng chung của đạoBön Mớiབོན་གསར་ bon gsarPhong trào bắt đầu từ thế kỷ 14, xoay quanh Drenpa Namkha, Tsewang Rigdzin và Padmasambhava, pha trộn Yungdrung Bön với nhiều yếu tố Phật Giáo Tây Tạng.Dùng biểu tượng chung của đạoBön Cổབོན་རྙིང་ bon rnying, còn gọi གདོད་མའི་བོན་ gdod ma'i bonLối tôn giáo có trên cao nguyên từ trước khi Phật Giáo vào, gắn với các vua Tây Tạng cổ và những người hành lễ lo tang lễ, cúng tế.Dùng biểu tượng chung của đạoCác Trung Tâm Bön Ở Phương TâyKhông có tên gốc chung. Tên các trung tâm: Ligmincha, Shenten Dargye LingTừ cuối thế kỷ 20, các thầy Bön lập trung tâm tu học ở châu Âu và châu Mỹ, chủ yếu dạy thiền Dzogchen và pháp thực hành cho người tại gia.Dùng biểu tượng chung của đạoIXNguồn Tham Khảo
Thư viện đối chiếu các nguồn dưới đây. Chỗ nào các nguồn vênh nhau, bài ghi rõ cả hai.
?Hỏi Đáp Nhanh
Zhangzhung Nyengyud có phải một tông phái riêng không?
Không. Đây là một dòng giáo pháp Dzogchen nằm trong Yungdrung Bön. Tăng sĩ và cư sĩ Bön thọ nhận nó bên trong truyền thống chung.
Tapihritsa là ai?
Theo truyền thống, là bậc thầy thứ hai mươi bốn và cuối cùng của dòng ở xứ Zhangzhung, sống quãng thế kỷ 7 hoặc 8, được kể là đã đạt thân cầu vồng. Sử học chưa có tài liệu độc lập về ông.
Vì sao dòng này được quý?
Vì người Bön coi nó là dòng truyền miệng không đứt đoạn, không phải văn bản khai quật. Giới nghiên cứu cũng coi đó là nguồn quan trọng để tìm hiểu lịch sử Dzogchen.