Yungdrung Bön: lịch sử, giáo lý, tu viện Menri

ITổng Quan

Yungdrung Bön, nghĩa là Bön vĩnh cửu, là tên mà dòng chính của đạo Bön tự gọi mình. Chữ yungdrung nghĩa là bất hoại, không sinh không diệt. Người theo dòng này quy y Tonpa Shenrab Miwoche, vị Phật mà họ tin đã giảng giáo pháp ở xứ Olmo Lungring từ rất xa xưa, và coi đạo mình là giáo pháp được truyền không đứt qua xứ Zhangzhung ở miền tây cao nguyên.

Khi người ta nói về đạo Bön ngày nay, hầu như luôn là nói về dòng này: có kinh điển chừng ba trăm tập, có tu viện và tăng sĩ thọ giới, có chương trình học lấy học vị geshe, có hệ thiền Dzogchen. Các dòng khẩu truyền Dzogchen và các trung tâm Bön ở phương Tây đều nằm trong Yungdrung Bön. Thư viện ghi song song lời kể của truyền thống và điều sử học khảo được.

IILịch Sử Hình Thành

Theo giáo nghĩa

Theo truyền thống Bön, Tonpa Shenrab sinh năm 16017 trước Công nguyên theo lối tính chuẩn của đạo. Giáo pháp được giữ ở Zhangzhung, truyền vào miền trung Tây Tạng, rồi suy vi khi Phật Giáo được triều đình bảo trợ vào thế kỷ 8. Nhiều văn bản được chôn giấu để giữ cho đời sau, và được khai quật lại từ thế kỷ 10.

Theo sử liệu

Sử học chưa có tài liệu độc lập về Tonpa Shenrab. Truyền thống Yungdrung Bön với kinh điển, dòng tộc và tu viện hiện rõ trong sử liệu từ thế kỷ 10 và 11. Giới học giả còn bàn về quan hệ giữa dòng này với tôn giáo cao nguyên thời trước Phật Giáo và với Phật Giáo Tây Tạng, như bài chính về đạo Bön đã ghi.

Khoảng 1017Shenchen Luga khai quật văn bản
Mốc được coi là mở đầu thời Bön phục hưng. Các dòng tộc giữ đạo về sau truyền nối từ ông.
1072Tu viện Yeru Wensakha
Lập ở vùng Tsang, do dòng tộc Dru điều hành, trung tâm học thuật hơn ba thế kỷ.
1405Tu viện Menri
Nyame Sherab Gyaltsen lập Menri sau khi Yeru Wensakha bị lũ phá năm 1386.
1967Menri lập lại ở Dolanji
Do Lungtok Tenpai Nyima, vị Menri Trizin thứ 33, và Lopön Tenzin Namdak dựng ở bang Himachal Pradesh, Ấn Độ.
1979Có đại diện ở Dharamsala
Theo Wikipedia, Đức Đạt Lai Lạt Ma khuyên chính quyền Tây Tạng lưu vong nhận đại diện Bön, về sau coi Bön là truyền thống tôn giáo thứ năm của Tây Tạng.
1987Tu viện Triten Norbutse
Lopön Tenzin Namdak lập ở rìa tây thung lũng Kathmandu.
2018Menri Trizin thứ 34
Sau khi vị thứ 33 mất ngày 14 tháng 9 năm 2017, Dawa Dhargye Rinpoche được chọn và tấn phong, theo Tibetan Review ngày 10 tháng 9 năm 2018.

IIIGiáo Lý Và Điểm Riêng

Khung giáo lý của Yungdrung Bön gần với Phật Giáo Tây Tạng ở nhiều điểm: luân hồi, nghiệp, giác ngộ, lòng từ bi, tánh không. Chỗ riêng nằm ở vị tổ, ở bộ từ ngữ và ở cách sắp xếp giáo pháp. Bön xếp toàn bộ giáo pháp thành Chín Thừa, bốn thừa đầu lo bói toán, cầu an, hóa giải và tang lễ, năm thừa sau đi từ giới cư sĩ, giới xuất gia, hai tầng mật pháp tới Dzogchen ở đỉnh. Một cách chia khác là Bốn Cửa và Kho Thứ Năm.

Theo giáo nghĩa

Ở tầng cao nhất, Bön dạy về kunzhi, cái nền của tất cả, vốn trong sạch từ đầu. Cái biết nhận ra chính mình trong cái nền ấy gọi là rigpa. Giải thoát, theo lời các thầy Bön, không phải đi tới một nơi khác mà là nhận ra cái vốn có. Kuntu Zangpo là biểu tượng của pháp thân, tức cái nền giác ngộ không hình tướng.

Chỗ hay hiểu lầm

Yungdrung Bön không phải một phái của Phật Giáo Tây Tạng, theo cách người Bön tự hiểu. Họ quy y một vị Phật khác, giữ kinh điển riêng, đi nhiễu ngược chiều kim đồng hồ. Một số học giả coi Bön là một dạng Phật Giáo không chính thống, số khác coi là truyền thống riêng. Thư viện dùng cách người Bön tự gọi mình.

IVTu Tập, Nghi Lễ Và Đời Sống

Người Bön tại gia lễ lạy, đi nhiễu quanh tháp và núi thiêng theo chiều ngược kim đồng hồ, trì câu chú Matri gồm tám âm tiết, cúng khói thơm, treo cờ gió, và mời thầy làm lễ cầu an, lễ tang theo các thừa đầu. Tăng sĩ ở tu viện tụng kinh sáng tối, học luận lý, tranh biện và nhập thất. Chương trình học geshe kéo dài nhiều năm, gồm luận lý, giới luật, tánh không, mật pháp, Dzogchen, cùng y học và lịch pháp. Lịch lễ theo lịch Tạng, có Losar và các ngày kỷ niệm đời Tonpa Shenrab.

Bên cạnh tăng sĩ, Bön giữ truyền thống những hành giả mật tông tại gia truyền nghề trong dòng họ. Lịch sử của dòng sau thế kỷ 11 được nối nhiều qua các dòng tộc như Dru, Zhu, Pa và Meu.

VTổ Chức Và Phân Bố

Yungdrung Bön không có giáo hội trung ương theo nghĩa có quyền quyết định tín lý. Vị viện chủ tu viện Menri, gọi là Menri Trizin, được người Bön rộng rãi coi là người đứng đầu tinh thần. Hai nơi đào tạo geshe chính ở ngoài cao nguyên là Menri ở Dolanji và Triten Norbutse ở Kathmandu. Lopön Tenzin Namdak, người lập Triten Norbutse và là một trong những bậc thầy lớn nhất của dòng, mất ngày 12 tháng 6 năm 2025 tại Kathmandu, thọ gần một trăm tuổi, theo thông báo của tu viện.

Trên cao nguyên, nhiều tu viện Bön vẫn sinh hoạt, đông nhất ở miền đông. Ở Nepal có những làng theo Bön lâu đời ở Dolpo và Mustang. Không có phép đếm tín đồ. Ước tính dẫn nhiều nhất là tới khoảng 400.000 người trên cao nguyên, theo ước tính của học giả năm 2019 do Wikipedia dẫn, và đó là con số cho toàn bộ Bön.

VITại Việt Nam

Thư viện không tìm thấy tổ chức hay cơ sở thờ tự nào của Yungdrung Bön tại Việt Nam. Theo Ban Tôn giáo Chính phủ, danh sách 16 tôn giáo được công nhận tại Việt Nam không có Bön. Người Việt biết tới dòng này chủ yếu qua sách về Phật Giáo Tây Tạng, qua các chuyến hành hương núi Kailash, và qua sách dịch về thiền Dzogchen của các thầy Bön.

VIIBiểu Tượng Của Nhánh

Núi Yungdrung Gutseg

གཡུང་དྲུང་དགུ་བརྩེགས་

VIIICác Nhánh Con

Tu viện Menri, lập năm 1405, lập lại ở Dolanji năm 1967
Tu viện Triten Norbutse, Kathmandu, lập năm 1987
Các tu viện Bön trên cao nguyên như Yungdrung Ling và Kharna

IXCác Nhánh Khác Của Đạo Bön Tây Tạng

Yungdrung Bönགཡུང་དྲུང་བོན་ g.yung drung bonDòng chính hiện nay, nhận giáo pháp truyền không đứt từ Tonpa Shenrab qua Zhangzhung.

Dòng Khẩu Truyền Zhangzhungཞང་ཞུང་སྙན་རྒྱུད་ zhang zhung snyan rgyudMột trong ba dòng Dzogchen của Bön, được coi là truyền miệng liên tục từ Kuntu Zangpo qua các bậc thầy Zhangzhung, trong đó có Tapihritsa.Dùng biểu tượng chung của đạo

Hệ A-triཨ་ཁྲིད་ a khridMột trong ba dòng Dzogchen của Bön, tên nghĩa là chỉ dẫn về chữ A.

Dòng Dzogchen Yangtse Longchenརྫོགས་ཆེན་ཡང་རྩེ་ཀློང་ཆེན་ rdzogs chen yang rtse klong chenDòng Dzogchen thứ ba của Bön, dựa trên văn bản khai quật (terma) được ghi là tìm thấy năm 1080.Dùng biểu tượng chung của đạo

Bön Mớiབོན་གསར་ bon gsarPhong trào bắt đầu từ thế kỷ 14, xoay quanh Drenpa Namkha, Tsewang Rigdzin và Padmasambhava, pha trộn Yungdrung Bön với nhiều yếu tố Phật Giáo Tây Tạng.Dùng biểu tượng chung của đạo

Bön Cổབོན་རྙིང་ bon rnying, còn gọi གདོད་མའི་བོན་ gdod ma'i bonLối tôn giáo có trên cao nguyên từ trước khi Phật Giáo vào, gắn với các vua Tây Tạng cổ và những người hành lễ lo tang lễ, cúng tế.Dùng biểu tượng chung của đạo

Các Trung Tâm Bön Ở Phương TâyKhông có tên gốc chung. Tên các trung tâm: Ligmincha, Shenten Dargye LingTừ cuối thế kỷ 20, các thầy Bön lập trung tâm tu học ở châu Âu và châu Mỹ, chủ yếu dạy thiền Dzogchen và pháp thực hành cho người tại gia.Dùng biểu tượng chung của đạo

XNguồn Tham Khảo

Thư viện đối chiếu các nguồn dưới đây. Chỗ nào các nguồn vênh nhau, bài ghi rõ cả hai.

?Hỏi Đáp Nhanh

Yungdrung Bön khác Bön cổ thế nào?

Bön cổ là tôn giáo cao nguyên thời trước Phật Giáo, sử học biết rất ít và nay không còn cộng đồng tự nhận. Yungdrung Bön là truyền thống có kinh điển, tu viện và tăng sĩ, hiện rõ từ thế kỷ 10 và 11. Người Bön thì hiểu hai lớp ấy là một mạch liền.

Menri Trizin là ai?

Là viện chủ tu viện Menri, được coi là người đứng đầu tinh thần của Yungdrung Bön. Vị thứ 34 là Dawa Dhargye Rinpoche, được tấn phong năm 2018.

Người Bön đi nhiễu chiều nào?

Ngược chiều kim đồng hồ, tức ngược với người Phật Giáo Tây Tạng. Cối kinh xoay tay của người Bön cũng quay theo chiều ngược lại.

›Đọc Tiếp

Trang chính về Đạo Bön Tây TạngLịch sử, giáo nghĩa, kinh điển và các nhánh Phẩm trật, màu sắc và truyền thừaXưng hô, y phục theo cấp và dòng truyền thừa