ITổng Quan
Armenia là một trong những nước đầu tiên nhận Kitô Giáo làm quốc giáo, truyền thống ghi năm 301. Phần lớn người Armenia thuộc Giáo hội Tông truyền Armenia. Giáo hội Công Giáo Armenia là một nhóm nhỏ hơn, giữ cùng nghi lễ nhưng hiệp thông với Giám mục Rôma.
Người đứng đầu mang tước Thượng phụ Cilicia của người Armenia Công Giáo, tòa đặt ở Beirut, Liban. Theo truyền thống, mỗi vị Thượng phụ khi nhận chức đều thêm tên Bedros, tức Phêrô, để nói lên mối hiệp thông với Rôma. Phụng vụ dùng tiếng Armenia cổ, gọi là Grabar, viết bằng bảng chữ cái Armenia.
IILịch Sử Hình Thành
Từ thời vương quốc Armenia ở Cilicia, nay thuộc đông nam Thổ Nhĩ Kỳ, người Armenia đã có nhiều tiếp xúc với phương Tây qua các cuộc Thập tự chinh, và từng có những cuộc hiệp nhất với Rôma không bền. Tới thế kỷ 17 và 18, các thừa sai Latinh lập được những cộng đoàn Armenia Công Giáo ở Constantinôpôli, Aleppo và nhiều thành phố của đế quốc Ottoman. Năm 1742, Rôma xác lập một tòa thượng phụ riêng cho các cộng đoàn này.
- 301Armenia nhận Kitô GiáoMốc chung của mọi truyền thống Kitô Giáo Armenia.
- 1198 và 1439Những cuộc hiệp nhất sớmVương quốc Cilicia hiệp nhất với Rôma thời Thập tự chinh. Công đồng Florence năm 1439 lập lại hiệp nhất. Cả hai không bền lâu.
- 1717Dòng Mekhitar ở VeniceĐan viện do Mekhitar xứ Sebaste lập, đặt trên đảo San Lazzaro, thành trung tâm học thuật Armenia lớn ở châu Âu.
- 1742Tòa Thượng phụAbraham Petros I Ardzivian được Rôma xác nhận làm Thượng phụ. Tu viện Bzommar ở Liban lập năm 1749.
- 1830 và 1831Ottoman công nhậnNgười Armenia Công Giáo được đế quốc Ottoman công nhận là một cộng đồng riêng.
- 1915Thảm họa và phân tánCác cuộc thảm sát và trục xuất người Armenia, mà nhiều quốc gia và học giả gọi là diệt chủng, làm cộng đoàn tan tác sang Liban, Syria và hải ngoại.
- 1991 và 2021Armenia và Thượng phụ mớiNăm 1991 lập Hạt thường quyền Đông Âu đặt ở Gyumri, Armenia. Năm 2021 Đức Raphaël Bedros XXI Minassian được bầu làm Thượng phụ.
IIIGiáo Lý Và Điểm Riêng
Về tín lý, giáo hội tin như toàn thể Công Giáo, kể cả các định tín của Công đồng Canxêđônia năm 451 mà Giáo hội Tông truyền Armenia không nhận. Đây là điểm khác chính giữa hai giáo hội cùng một dân tộc. Về phụng vụ, hai bên gần như chung một kho: Phụng vụ Thánh Armenia, thánh ca sharakan, lịch lễ riêng với lễ Giáng Sinh và Hiển Linh mừng chung ngày 6 tháng Giêng.
Hiểu lầm hay gặp: người Armenia Công Giáo là người Armenia đã bỏ truyền thống dân tộc. Thực tế họ giữ nguyên ngôn ngữ, chữ viết, thánh ca và phần lớn phụng vụ Armenia. Khác biệt nằm ở hiệp thông giáo hội và một số điểm tín lý, không ở bản sắc dân tộc.
IVTu Tập, Nghi Lễ Và Đời Sống
Phụng vụ Thánh Armenia dùng bánh không men và rượu không pha nước, khác phần lớn các nghi lễ Đông Phương. Linh mục giáo phận có thể là người đã lập gia đình, còn giám mục chọn trong hàng độc thân. Đan sĩ dòng Mekhitar ở Venice và Vienna có công lớn trong việc in sách, dịch thuật và giữ gìn văn học Armenia từ thế kỷ 18 tới nay, phục vụ cả cộng đồng Armenia không phân biệt giáo hội.
Một nét dễ nhận của nghi lễ Armenia là tấm màn lớn trước cung thánh. Màn được kéo lại vào một số lúc trong Thánh Lễ, và suốt Mùa Chay thì đóng kín, như một hình thức chay tịnh của cả cộng đoàn. Thánh ca được hát theo lối riêng của Armenia, nhiều bài có từ thời trung đại.
Vị thánh được biết nhiều nhất là thánh Ignatius Maloyan, Tổng giám mục Mardin, bị giết năm 1915, được phong chân phước năm 2001 và được Đức Giáo hoàng Lêô XIV tuyên thánh ngày 19 tháng Mười năm 2025.
VTổ Chức Và Phân Bố
Thượng hội đồng bầu Thượng phụ, rồi xin Giáo hoàng hiệp thông giáo hội. Theo Niên giám Tòa Thánh 2023, giáo hội có 753.945 tín hữu. Wikipedia dẫn số liệu năm 2017 cho thấy phần lớn tín hữu thuộc Hạt thường quyền Đông Âu đặt ở Gyumri, bao gồm Armenia, Georgia và các nước lân cận. Ngoài ra có các giáo phận ở Liban, Syria, Iraq, Iran, Ai Cập, Thổ Nhĩ Kỳ, cùng các giáo phận hay hạt ở Pháp, Argentina, Hoa Kỳ và Canada, và các cộng đoàn nhỏ ở nhiều nước khác.
VITại Việt Nam
Chưa có cộng đồng Armenia Công Giáo đáng kể tại Việt Nam, và chưa tìm được nguồn về giáo xứ hay linh mục của giáo hội này ở đây. Theo giáo luật Đông Phương, tín hữu sống ở nơi không có giáo phận của giáo hội mình thì thuộc quyền giám mục sở tại, nên người Armenia Công Giáo ở Việt Nam, nếu có, thường tham dự Thánh Lễ tại giáo xứ Latinh.
VIIBiểu Tượng Của Nhánh
Nhánh này chưa có biểu tượng riêng được ghi nhận có nguồn, nên thư viện dùng biểu tượng chung của đạo.
VIIICác Nhánh Khác Của Công Giáo
Giáo Hội LatinhEcclesia LatinaGiáo hội tự trị lớn nhất trong 24 giáo hội hợp thành Giáo hội Công Giáo, do chính Giám mục Rôma coi sóc trực tiếp.
Giáo Hội Công Giáo Syro MalabarSyro-Malabar SabhaGiáo hội Công Giáo Đông Phương đông nhất, gốc từ cộng đoàn Kitô hữu Thánh Tôma ở Kerala, Ấn Độ.
Giáo Hội Công Giáo Hy Lạp UkrainaУкраїнська греко-католицька церкваGiáo hội Công Giáo Đông Phương lớn nhất theo nghi lễ Byzantine.
Giáo Hội Maroniteالكنيسة المارونيةGiáo hội gốc Syria theo nghi lễ Syria Tây, mang tên thánh ẩn tu Maron.Giáo Hội Công Giáo Hy Lạp Melkiteكنيسة الروم الملكيين الكاثوليكGiáo hội theo nghi lễ Byzantine, phụng vụ bằng tiếng Ả Rập và Hy Lạp, gốc từ Tòa Antiochia.Dùng biểu tượng chung của đạoGiáo Hội Công Giáo ArmeniaՀայ Կաթողիկե ԵկեղեցիGiáo hội theo nghi lễ Armenia, hiệp thông với Rôma, do Thượng phụ Cilicia của người Armenia Công Giáo đứng đầu, đặt tòa ở Beirut.Dùng biểu tượng chung của đạoGiáo Hội Công Giáo Chaldeaܥܕܬܐ ܟܠܕܝܬܐ ܩܬܘܠܝܩܝܬܐGiáo hội theo nghi lễ Syria Đông, phụng vụ bằng tiếng Syriac và Ả Rập, do Thượng phụ Babylon của người Chaldea đứng đầu, đặt tòa ở Baghdad.Dùng biểu tượng chung của đạo
Giáo Hội Công Giáo Syro MalankaraMalankara Suriyani Katholika SabhaGiáo hội gốc Kitô hữu Thánh Tôma ở Kerala, theo nghi lễ Syria Tây, hiệp thông với Rôma từ năm 1930.IXNguồn Tham Khảo
Thư viện đối chiếu các nguồn dưới đây. Chỗ nào các nguồn vênh nhau, bài ghi rõ cả hai.
?Hỏi Đáp Nhanh
Công Giáo Armenia khác Tông truyền Armenia thế nào?
Hai giáo hội chung nghi lễ, ngôn ngữ và phần lớn truyền thống. Công Giáo Armenia hiệp thông với Rôma và nhận Công đồng Canxêđônia, còn Giáo hội Tông truyền Armenia thuộc khối Chính Thống Đông Phương, đứng đầu là Đức Catholicos ở Etchmiadzin.
Vì sao các Thượng phụ Armenia Công Giáo đều mang tên Bedros?
Bedros là dạng tiếng Armenia của tên Phêrô. Mỗi Thượng phụ khi nhận chức thêm tên này để nói lên mối hiệp thông với Tòa Phêrô ở Rôma.
Tòa Thượng phụ đặt ở đâu?
Ở Beirut, Liban. Tu viện Bzommar trên núi Liban, lập năm 1749, là nơi gắn bó lâu đời với tòa thượng phụ.