ITổng Quan
Nhiều người nghĩ Giáo hội Công Giáo là một khối liền. Thật ra đó là một hiệp thông gồm hai mươi bốn giáo hội tự trị, tiếng Latinh gọi là sui iuris. Hai mươi ba giáo hội mang truyền thống Đông Phương. Giáo hội còn lại, lớn hơn tất cả các giáo hội kia cộng lại, là Giáo hội Latinh.
Giáo hội Latinh do chính Giám mục Rôma coi sóc trực tiếp, không qua một thượng phụ hay tổng giám mục trưởng nào. Tên gọi đến từ tiếng Latinh, ngôn ngữ phụng vụ và học thuật của Tây Âu suốt hơn một nghìn năm. Nghi lễ chính là nghi lễ Rôma. Khi người Việt nói Công Giáo, hầu như bao giờ cũng là nói tới giáo hội này, vì cả 27 giáo phận ở Việt Nam đều thuộc về nó.
IILịch Sử Hình Thành
Giáo hội Latinh không có ngày lập riêng. Nó là phần phía tây của Kitô Giáo thời đầu, lớn lên quanh Tòa Rôma. Từ thế kỷ 4, tiếng Latinh dần thay tiếng Hy Lạp trong phụng vụ ở Rôma. Sau cuộc ly giáo năm 1054, phương Tây và phương Đông đi hai đường. Khi một số cộng đoàn Đông Phương hiệp thông lại với Rôma, người ta cần gọi riêng phần Latinh cho khỏi lẫn.
- 306 và 1139Luật độc thânCông đồng Elvira năm 306 đã đòi hỏi giáo sĩ tiết dục. Công đồng Latêranô II năm 1139 tuyên bố hôn phối của linh mục là vô hiệu.
- 1054Ly giáo Đông TâyRôma và Constantinôpôli dứt phép thông công lẫn nhau.
- 1570Sách lễ Rôma sau TrentôĐức Giáo hoàng Piô V ban hành Sách lễ Rôma thống nhất, dùng gần bốn trăm năm.
- 1969 và 1970Sách lễ mớiSau Công đồng Vaticanô II, Đức Giáo hoàng Phaolô VI ban hành Sách lễ mới, cho phép dùng tiếng bản địa.
- 1983Bộ Giáo luậtBộ Giáo luật hiện hành cho Giáo hội Latinh. Các giáo hội Đông Phương có bộ luật riêng từ năm 1990.
- 2006 và 2024Tước Thượng phụ Tây PhươngĐức Bênêđictô XVI bỏ tước này năm 2006. Niên giám Tòa Thánh năm 2024 đưa tước này trở lại danh sách tước hiệu của Giáo hoàng.
IIIGiáo Lý Và Điểm Riêng
Về đức tin, Giáo hội Latinh và các giáo hội Công Giáo Đông Phương tin cùng một giáo lý, cùng nhận bảy bí tích và quyền tối thượng của Giám mục Rôma. Điều khác nằm ở truyền thống phụng vụ, thần học, kỷ luật và giáo luật. Những nét riêng thường được nêu:
- Linh mục giữ luật độc thân, trừ một số ngoại lệ như mục sư gốc Anh giáo đã lập gia đình rồi mới gia nhập.
- Bí tích Thêm Sức thường tách khỏi Rửa Tội, ban khi trẻ đã lớn, và người trẻ Rước Lễ lần đầu trước đó.
- Thánh Lễ dùng bánh không men.
- Kinh Tin Kính có cụm từ và bởi Chúa Con, tiếng Latinh là Filioque.
Hiểu lầm hay gặp: Công Giáo tức là Giáo hội Latinh, còn các giáo hội theo nghi lễ Đông Phương là chưa trọn Công Giáo. Theo Công đồng Vaticanô II, văn kiện Orientalium Ecclesiarum năm 1964, các giáo hội ấy ngang phẩm giá với Giáo hội Latinh, không giáo hội nào đứng trên giáo hội nào vì lý do nghi lễ.
IVTu Tập, Nghi Lễ Và Đời Sống
Đời sống đạo xoay quanh Thánh Lễ ngày Chúa Nhật và năm phụng vụ: Mùa Vọng, Giáng Sinh, Mùa Chay, Phục Sinh và Mùa Thường Niên. Việc đạo đức bình dân rất phong phú, như lần hạt Mân Côi, Đàng Thánh Giá, chầu Thánh Thể, tôn kính Đức Mẹ và các thánh. Các dòng tu lớn của phương Tây như Biển Đức, Phanxicô, Đaminh, dòng Tên đều ra đời trong giáo hội này.
| Nghi lễ | Nơi dùng | Ghi chú |
|---|---|---|
| Rôma, thể thức thông thường | Khắp thế giới | Sách lễ Phaolô VI, cử hành bằng tiếng bản địa |
| Rôma, Sách lễ năm 1962 | Một số cộng đoàn | Tự sắc Summorum Pontificum năm 2007 nới rộng, tự sắc Traditionis Custodes năm 2021 thu hẹp lại |
| Ambrôsiô | Tổng giáo phận Milano, Ý | Mang tên thánh Ambrôsiô, giám mục Milano thế kỷ 4 |
| Mozarabe | Toledo, Tây Ban Nha | Hiện chỉ cử hành ở một số nơi |
| Divine Worship | Các Giáo hạt tòng nhân | Dành cho cộng đoàn gốc Anh giáo, lập theo tông hiến Anglicanorum Coetibus năm 2009 |
VTổ Chức Và Phân Bố
Đơn vị nền tảng là giáo phận do một giám mục coi sóc. Nhiều giáo phận hợp thành giáo tỉnh, và các giám mục một nước họp thành hội đồng giám mục. Khác với các giáo hội Đông Phương có thượng hội đồng tự bầu người đứng đầu, Giáo hội Latinh không có cấp trung gian giữa giám mục và Giáo hoàng, người bổ nhiệm mọi giám mục Latinh.
Chưa có nguồn đếm riêng số tín hữu Latinh. Lấy tổng số Công Giáo khoảng 1,422 tỷ năm 2024 trừ khoảng 18 triệu tín hữu Đông Phương năm 2023, đều theo Niên giám Tòa Thánh, thì còn khoảng 1,4 tỷ. Đông nhất là Mỹ Latinh, rồi châu Âu, châu Phi, Bắc Mỹ và Philippines.
VITại Việt Nam
Mọi cộng đoàn Công Giáo có tổ chức ở Việt Nam đều thuộc Giáo hội Latinh, theo nghi lễ Rôma. Các thừa sai đầu tiên là người Bồ Đào Nha, Tây Ban Nha, Ý, Pháp, đều thuộc truyền thống Latinh. Năm 1659 Tòa Thánh lập hai giáo phận tông tòa đầu tiên cho Đàng Trong và Đàng Ngoài. Năm 1960 Đức Giáo hoàng Gioan XXIII thiết lập hàng giáo phẩm Việt Nam với ba giáo tỉnh Hà Nội, Huế, Sài Gòn. Giáo phận thứ hai mươi bảy là Hà Tĩnh, lập năm 2018.
Theo thống kê của Hội đồng Giám mục Việt Nam, tính tới ngày 31 tháng Mười Hai năm 2025 cả nước có khoảng 7,57 triệu người Công Giáo, chừng 7,4 phần trăm dân số, với 8.307 linh mục và 28.493 tu sĩ nam nữ. Công Giáo có tên trong danh mục mười sáu tôn giáo được Nhà nước công nhận hoặc cấp đăng ký hoạt động. Vùng tập trung đông là đồng bằng sông Hồng, nhất là vùng Nam Định và Phát Diệm cũ, nay thuộc tỉnh Ninh Bình, cùng Thành phố Hồ Chí Minh, Đồng Nai và Tây Nguyên.
Trước Công đồng Vaticanô II, Thánh Lễ ở Việt Nam đọc bằng tiếng Latinh, giáo dân đọc kinh tiếng Việt song song. Sau công đồng, Thánh Lễ cử hành bằng tiếng Việt. Về thờ kính tổ tiên, huấn thị Plane Compertum Est năm 1939 của Tòa Thánh và thông cáo ngày 14 tháng Sáu năm 1965 của các giám mục Việt Nam cho phép đặt bàn thờ gia tiên, thắp hương, làm giỗ.
VIIBiểu Tượng Của Nhánh
Huy hiệu Tòa Thánh: hai chìa khóa và mũ ba tầng
Stemma Sanctae Sedis
VIIICác Nhánh Con
- Nghi lễ Rôma (thể thức thông thường)
- Nghi lễ Ambrôsiô ở Milano
- Nghi lễ Mozarabe ở Toledo
- Các Giáo hạt tòng nhân dành cho người gốc Anh giáo
IXCác Nhánh Khác Của Công Giáo
Giáo Hội LatinhEcclesia LatinaGiáo hội tự trị lớn nhất trong 24 giáo hội hợp thành Giáo hội Công Giáo, do chính Giám mục Rôma coi sóc trực tiếp.
Giáo Hội Công Giáo Syro MalabarSyro-Malabar SabhaGiáo hội Công Giáo Đông Phương đông nhất, gốc từ cộng đoàn Kitô hữu Thánh Tôma ở Kerala, Ấn Độ.
Giáo Hội Công Giáo Hy Lạp UkrainaУкраїнська греко-католицька церкваGiáo hội Công Giáo Đông Phương lớn nhất theo nghi lễ Byzantine.
Giáo Hội Maroniteالكنيسة المارونيةGiáo hội gốc Syria theo nghi lễ Syria Tây, mang tên thánh ẩn tu Maron.
Giáo Hội Công Giáo Hy Lạp Melkiteكنيسة الروم الملكيين الكاثوليكGiáo hội theo nghi lễ Byzantine, phụng vụ bằng tiếng Ả Rập và Hy Lạp, gốc từ Tòa Antiochia.Dùng biểu tượng chung của đạoGiáo Hội Công Giáo ArmeniaՀայ Կաթողիկե ԵկեղեցիGiáo hội theo nghi lễ Armenia, hiệp thông với Rôma, do Thượng phụ Cilicia của người Armenia Công Giáo đứng đầu, đặt tòa ở Beirut.Dùng biểu tượng chung của đạoGiáo Hội Công Giáo Chaldeaܥܕܬܐ ܟܠܕܝܬܐ ܩܬܘܠܝܩܝܬܐGiáo hội theo nghi lễ Syria Đông, phụng vụ bằng tiếng Syriac và Ả Rập, do Thượng phụ Babylon của người Chaldea đứng đầu, đặt tòa ở Baghdad.Dùng biểu tượng chung của đạo
Giáo Hội Công Giáo Syro MalankaraMalankara Suriyani Katholika SabhaGiáo hội gốc Kitô hữu Thánh Tôma ở Kerala, theo nghi lễ Syria Tây, hiệp thông với Rôma từ năm 1930.XNguồn Tham Khảo
Thư viện đối chiếu các nguồn dưới đây. Chỗ nào các nguồn vênh nhau, bài ghi rõ cả hai.
?Hỏi Đáp Nhanh
Giáo hội Latinh với Giáo hội Công Giáo Rôma có phải là một không?
Trong cách nói thường ngày thì gần như một. Nói cho chặt, Giáo hội Công Giáo gồm Giáo hội Latinh và hai mươi ba giáo hội Đông Phương. Giáo hội Latinh chỉ là một trong hai mươi bốn, dù lớn nhất.
Người Công Giáo Việt Nam thuộc nghi lễ nào?
Nghi lễ Rôma của Giáo hội Latinh. Chưa tìm được nguồn về cộng đoàn Công Giáo Đông Phương có tổ chức ở Việt Nam.
Vì sao linh mục Latinh không lập gia đình còn một số linh mục Công Giáo Đông Phương thì có?
Độc thân là kỷ luật của Giáo hội Latinh, không phải tín điều. Các giáo hội Đông Phương giữ truyền thống cổ cho phép phong chức người đã lập gia đình, còn giám mục thì mọi nơi đều chọn trong hàng độc thân.
Thánh Lễ bằng tiếng Latinh còn không?
Còn, nhưng ít. Sách lễ mới có bản gốc Latinh và có thể cử hành bằng tiếng Latinh. Sách lễ năm 1962 hiện chỉ được dùng trong giới hạn của tự sắc Traditionis Custodes năm 2021.