ITổng Quan
Đây là giáo hội Công Giáo Đông Phương lớn nhất theo nghi lễ Byzantine, và lớn thứ hai trong các giáo hội Công Giáo Đông Phương sau Syro Malabar. Chữ Hy Lạp trong tên không chỉ dân tộc, mà chỉ nghi lễ Byzantine gốc Hy Lạp.
Người đứng đầu mang tước Tổng giám mục trưởng Kyiv và Halych. Giáo hội có Thượng hội đồng riêng, tự bầu người đứng đầu, rồi Giáo hoàng xác nhận. Người ngoài bước vào nhà thờ sẽ thấy vách ikon, thánh ca không nhạc cụ, lễ Phụng vụ Thánh của thánh Gioan Kim Khẩu, tức gần như y hệt một nhà thờ Chính Thống. Khác biệt nằm ở hiệp thông: giáo hội này nhận quyền tối thượng của Giám mục Rôma.
IILịch Sử Hình Thành
Gốc xa là việc Kyiv nhận Kitô Giáo năm 988 dưới thời đại công Volodymyr, theo truyền thống Byzantine, thuộc quyền Thượng phụ Constantinôpôli. Cuối thế kỷ 16, vùng đất này nằm trong Liên bang Ba Lan và Litva. Năm 1595 và 1596, một số giám mục của giáo hội Kyiv ký Hiệp ước Brest, rời quyền Constantinôpôli để hiệp thông với Rôma mà vẫn giữ nghi lễ Byzantine. Không phải toàn bộ tín hữu theo, và Hiệp ước để lại một vết chia rẽ lâu dài với phía Chính Thống.
Thời Xô viết là chương khó nhất. Sau năm 1946, giáo hội không còn tồn tại hợp pháp trên đất Ukraina. Giám mục và linh mục được phong chức kín, Thánh Lễ cử hành trong nhà riêng, còn ở hải ngoại cộng đồng di dân giữ các giáo phận và trường học.
- 1596Hiệp ước BrestCác giám mục ký hiệp ước hiệp thông với Rôma, giữ phụng vụ và kỷ luật Đông Phương.
- 1774Tên gọi Công Giáo Hy LạpDưới triều Maria Theresa của Áo, tên này được dùng để phân biệt với Công Giáo Latinh và Công Giáo Armenia.
- 1901 tới 1944Thời Thủ đô Andrey SheptytskyVị thủ đô ở Lviv khởi xướng việc bỏ bớt các yếu tố Latinh trong phụng vụ từ thập niên 1930.
- 1946Bị giải thểChính quyền Xô viết triệu tập một công nghị ở Lviv hủy Hiệp ước Brest và chuyển tài sản cho Giáo hội Chính Thống Nga. Giáo hội hoạt động ngầm.
- 1963Josyf Slipyj được thảThủ đô Slipyj ra khỏi trại giam Xô viết, sang Rôma và nhận tước Tổng giám mục trưởng.
- 1989Hoạt động công khai trở lạiTháng Mười Hai năm 1989, giáo hội được phép hoạt động chính thức.
- 2005 và 2013Về KyivTrung tâm điều hành chuyển từ Lviv về Kyiv năm 2005. Nhà thờ chính tòa Phục Sinh ở Kyiv được cung hiến năm 2013.
IIIGiáo Lý Và Điểm Riêng
Giáo hội tự hiểu mình là giáo hội Kyiv nguyên thủy, giữ truyền thống Byzantine và đồng thời hiệp thông với Rôma. Hàng giáo phẩm và tín hữu thường gọi vị đứng đầu là Thượng phụ, và đã xin Tòa Thánh công nhận tước ấy. Tính tới nay Tòa Thánh chưa công nhận.
Về tín lý, giáo hội tin như toàn thể Công Giáo. Về kỷ luật và phụng vụ, những điểm khác Giáo hội Latinh gồm:
- Người đã lập gia đình có thể chịu chức linh mục. Giám mục chọn trong hàng độc thân hoặc đan sĩ.
- Trẻ sơ sinh nhận Rửa Tội, Thêm Sức và Rước Lễ cùng một lúc.
- Thánh Lễ dùng bánh có men.
- Từ ngày 1 tháng Chín năm 2023, giáo hội chuyển các lễ cố định sang lịch mới, trùng ngày với lịch Gregory, còn lễ Phục Sinh vẫn tính theo lối cũ.
IVTu Tập, Nghi Lễ Và Đời Sống
Lễ chính là Phụng vụ Thánh của thánh Gioan Kim Khẩu, cử hành bằng tiếng Ukraina, ở hải ngoại có nơi dùng tiếng Anh, Bồ Đào Nha hay Tây Ban Nha. Mùa Chay Đông Phương, lễ Phục Sinh với trứng vẽ hoa văn pysanka, lễ Giáng Sinh với bữa tối mười hai món, là những nếp quen thuộc. Ikon giữ vị trí trung tâm trong nhà thờ và trong gia đình.
Đời sống đan tu có dòng Basiliô Thánh, và dòng Studite do Thủ đô Sheptytsky củng cố. Đại học Công Giáo Ukraina ở Lviv là trung tâm học thuật chính.
VTổ Chức Và Phân Bố
Tổng giám mục trưởng hiện nay là Đức Sviatoslav Shevchuk, được bầu năm 2011. Theo Niên giám Tòa Thánh 2023, giáo hội có 4.295.581 tín hữu. Wikipedia, bản truy cập năm 2026, ghi khoảng 3.993 giáo xứ. Phần lớn tín hữu ở miền tây Ukraina, quanh Lviv, Ivano Frankivsk, Ternopil. Ở hải ngoại, giáo hội có các giáo phận ở Canada, Hoa Kỳ, Brasil, Argentina, Ba Lan, Úc và nhiều nước châu Âu, phần lớn hình thành từ các đợt di dân cuối thế kỷ 19 và sau Thế chiến thứ hai.
Từ năm 2022, chiến sự ở Ukraina ảnh hưởng tới nhiều giáo xứ và tín hữu. Trang này không đi vào các khía cạnh chính trị của cuộc chiến.
VITại Việt Nam
Chưa có cộng đồng Công Giáo Hy Lạp Ukraina đáng kể tại Việt Nam, và chưa tìm được nguồn về giáo xứ hay linh mục của giáo hội này ở đây. Theo giáo luật Đông Phương, tín hữu sống ở nơi không có giáo phận riêng của giáo hội mình thì thuộc quyền giám mục sở tại, nên người Ukraina theo đạo này ở Việt Nam, nếu có, thường tham dự Thánh Lễ tại giáo xứ Latinh. Với người đọc Việt, giáo hội này là cách dễ nhất để thấy rằng Công Giáo và nghi lễ Byzantine không loại trừ nhau.
VIIBiểu Tượng Của Nhánh
Thánh giá ba thanh ngang
Трираменний хрест
VIIICác Nhánh Khác Của Công Giáo
Giáo Hội LatinhEcclesia LatinaGiáo hội tự trị lớn nhất trong 24 giáo hội hợp thành Giáo hội Công Giáo, do chính Giám mục Rôma coi sóc trực tiếp.
Giáo Hội Công Giáo Syro MalabarSyro-Malabar SabhaGiáo hội Công Giáo Đông Phương đông nhất, gốc từ cộng đoàn Kitô hữu Thánh Tôma ở Kerala, Ấn Độ.Giáo Hội Công Giáo Hy Lạp UkrainaУкраїнська греко-католицька церкваGiáo hội Công Giáo Đông Phương lớn nhất theo nghi lễ Byzantine.
Giáo Hội Maroniteالكنيسة المارونيةGiáo hội gốc Syria theo nghi lễ Syria Tây, mang tên thánh ẩn tu Maron.
Giáo Hội Công Giáo Hy Lạp Melkiteكنيسة الروم الملكيين الكاثوليكGiáo hội theo nghi lễ Byzantine, phụng vụ bằng tiếng Ả Rập và Hy Lạp, gốc từ Tòa Antiochia.Dùng biểu tượng chung của đạoGiáo Hội Công Giáo ArmeniaՀայ Կաթողիկե ԵկեղեցիGiáo hội theo nghi lễ Armenia, hiệp thông với Rôma, do Thượng phụ Cilicia của người Armenia Công Giáo đứng đầu, đặt tòa ở Beirut.Dùng biểu tượng chung của đạoGiáo Hội Công Giáo Chaldeaܥܕܬܐ ܟܠܕܝܬܐ ܩܬܘܠܝܩܝܬܐGiáo hội theo nghi lễ Syria Đông, phụng vụ bằng tiếng Syriac và Ả Rập, do Thượng phụ Babylon của người Chaldea đứng đầu, đặt tòa ở Baghdad.Dùng biểu tượng chung của đạo
Giáo Hội Công Giáo Syro MalankaraMalankara Suriyani Katholika SabhaGiáo hội gốc Kitô hữu Thánh Tôma ở Kerala, theo nghi lễ Syria Tây, hiệp thông với Rôma từ năm 1930.IXNguồn Tham Khảo
Thư viện đối chiếu các nguồn dưới đây. Chỗ nào các nguồn vênh nhau, bài ghi rõ cả hai.
?Hỏi Đáp Nhanh
Công Giáo Hy Lạp Ukraina có phải Chính Thống không?
Không. Phụng vụ gần như giống Chính Thống, nhưng giáo hội này hiệp thông với Giám mục Rôma và thuộc Giáo hội Công Giáo. Tại Ukraina còn có các giáo hội Chính Thống riêng.
Linh mục Công Giáo Hy Lạp Ukraina có vợ được không?
Được, nếu kết hôn trước khi chịu chức. Đây là truyền thống cổ của các giáo hội Đông Phương. Giám mục thì chọn trong hàng độc thân.
Vì sao gọi là Hy Lạp mà lại ở Ukraina?
Chữ Hy Lạp chỉ nghi lễ Byzantine có gốc Hy Lạp, không chỉ dân tộc. Tên Công Giáo Hy Lạp được dùng chính thức từ năm 1774 dưới thời Áo.
Người Công Giáo Latinh có dự lễ được không?
Được. Hai giáo hội cùng hiệp thông, nên tín hữu Latinh có thể dự lễ và rước lễ trong Phụng vụ Thánh Byzantine.