ITổng Quan
Giám Lý là họ hội thánh đi ra từ phong trào của John Wesley trong lòng Giáo hội Anh thế kỷ 18. Tên tiếng Anh Methodist vốn là tên chế giễu, chỉ những sinh viên sống quá có phương pháp, và về sau được chính họ nhận lấy.
Ba nét dễ nhận nhất của Giám Lý là niềm tin rằng ân điển Chúa dành cho mọi người, lời kêu gọi sống đời nên thánh, và lối sinh hoạt theo nhóm nhỏ. Giám Lý cũng để lại một kho thánh ca lớn, phần nhiều do Charles Wesley, em của John, sáng tác, và một truyền thống công tác xã hội mạnh.
IILịch Sử Hình Thành
Tại Oxford khoảng năm 1729, anh em John và Charles Wesley lập một nhóm sinh viên đọc Kinh Thánh, cầu nguyện, thăm tù nhân theo lịch cố định. Ngày 24 tháng 5 năm 1738, tại một buổi nhóm ở phố Aldersgate, London, John Wesley kể rằng lòng ông ấm lên lạ lùng khi nghe đọc lời tựa của Luther cho thư Rô-ma. Mốc ấy được xem là khởi đầu phong trào.
Wesley giảng ngoài trời cho thợ mỏ và người nghèo, lập các hội và nhóm nhỏ khắp nước Anh, nhưng suốt đời vẫn là mục sư Anh giáo. Sau khi ông mất năm 1791, phong trào dần thành các hội thánh riêng. Tại Hoa Kỳ, Hội nghị Giáng Sinh năm 1784 ở Baltimore lập Giáo hội Giám Lý Giám nhiệm. Các mục sư cưỡi ngựa đi vòng đưa Giám Lý thành họ Tin Lành lớn nhất Hoa Kỳ thế kỷ 19.
- 1729Câu lạc bộ Thánh ở OxfordNhóm sinh viên của anh em Wesley.
- 1738AldersgateNgày 24 tháng 5, trải nghiệm của John Wesley, mốc quen dùng cho khởi đầu.
- 1784Giáo hội Giám Lý Giám nhiệmLập tại Baltimore, Hoa Kỳ.
- 1791Wesley qua đờiSau đó phong trào ở Anh dần tách khỏi Anh giáo.
- 1968Giáo hội Giám Lý Liên hiệpHợp nhất tại Hoa Kỳ, thành giáo hội Giám Lý lớn nhất thế giới.
IIIGiáo Lý Và Điểm Riêng
- Ân điển cho mọi người: Chúa mời gọi mọi người, và ân điển đi trước giúp con người đáp lời. Đây là lập trường Arminius, khác với tiền định của Calvin.
- Biết chắc mình được cứu: tín hữu có thể có sự bảo đảm trong lòng về sự tha thứ.
- Sự nên thánh: đời sống tín hữu hướng tới tình yêu trọn vẹn với Chúa và người, điều Wesley gọi là sự trọn lành Kitô.
- Tứ giác Wesley: đời sau tóm cách suy nghĩ thần học của Wesley thành bốn nguồn, lấy Kinh Thánh làm chính, có truyền thống, lý trí và kinh nghiệm soi sáng.
Giám Lý giữ hai thánh lễ là báp-têm và tiệc thánh. Họ làm báp-têm cho cả trẻ nhỏ và mời mọi người tin Chúa dự tiệc thánh, không giới hạn theo hệ phái. Phong trào Thánh Khiết thế kỷ 19, rồi phong trào Ngũ Tuần, đều lớn lên từ phần nhấn mạnh về sự nên thánh trong truyền thống Giám Lý.
IVTu Tập, Nghi Lễ Và Đời Sống
Buổi thờ phượng Giám Lý thường theo một khung phụng vụ nhẹ, hát nhiều thánh ca. Truyền thống nhóm nhỏ còn sống trong các lớp học Kinh Thánh và nhóm tương trợ. Một nghi thức riêng là lễ Giao ước, thường làm đầu năm, khi tín hữu cùng đọc lời dâng mình.
Công tác xã hội gắn với đức tin từ thời Wesley: trường học, bệnh viện, chống buôn nô lệ, và ở nhiều nơi là phong trào kiêng rượu. Nhiều đại học ở Hoa Kỳ, Hàn Quốc và châu Phi do Giám Lý lập.
Ở Hoa Kỳ và nhiều nước, Giám Lý có giám mục, nhưng giám mục được bầu theo nhiệm kỳ hay trọn đời tùy giáo hội và không được hiểu là kế truyền tông đồ theo nghĩa Công Giáo. Giám Lý ở Anh không có giám mục.
VTổ Chức Và Phân Bố
Giám Lý tổ chức theo lối liên kết, gọi là connexion: các hội thánh gắn với nhau trong hội nghị hằng năm, mục sư được bổ nhiệm luân chuyển thay vì do hội thánh tự gọi. Diễn đàn toàn cầu là Hội đồng Giám Lý Thế giới, lập chính thức năm 1931.
Theo trang của Hội đồng Giám Lý Thế giới, truy cập năm 2026, hội đồng quy tụ 80 giáo hội Giám Lý, Wesley và hợp nhất, đại diện hơn 80 triệu thành viên ở 138 nước. Từ năm 2019, Giáo hội Giám Lý Liên hiệp trải qua một cuộc chia tách lớn quanh các vấn đề hôn nhân và giới tính, một phần hội thánh đã rời đi lập Giáo hội Giám Lý Toàn cầu năm 2022.
VITại Việt Nam
Giám Lý không có trong danh sách 11 tổ chức Tin Lành được công nhận theo tài liệu năm 2023 của Ban Tôn giáo Chính phủ.
Theo cơ quan truyền giáo của Giáo hội Giám Lý Liên hiệp, bản tin tháng 8 năm 2021, người Giám Lý đã có mặt tại Việt Nam khoảng hai mươi năm. Một bản tin của hội nghị Giám Lý vùng Tây Bắc Thái Bình Dương Hoa Kỳ tháng 2 năm 2013 ghi hơn 14.000 người Giám Lý Liên hiệp tại Việt Nam, phần lớn sinh hoạt trong các hội thánh tư gia nhỏ. Cùng bản tin ghi rằng tháng 1 năm 2013 có mười hai người được phong chức, và công việc truyền giáo đã nộp hồ sơ xin công nhận là một hệ phái. Thư viện chưa tìm được văn bản của cơ quan nhà nước về kết quả hồ sơ ấy.
Ngoài ra có các hội thánh Giám Lý của người Việt ở hải ngoại, nhất là tại Hoa Kỳ.
VIIBiểu Tượng Của Nhánh
Thập giá và ngọn lửa
Cross and Flame
VIIICác Nhánh Con
- Giáo hội Giám Lý Liên hiệp
- Giáo hội Giám Lý Anh
- Các hội thánh Thánh Khiết (Holiness)
- Giáo hội Giám Lý Giám mục Phi châu (AME)
IXCác Nhánh Khác Của Tin Lành
Ngũ TuầnPentecostalismNhánh trẻ nhất và tăng nhanh nhất, nhấn mạnh các ơn của Đức Thánh Linh còn hoạt động hôm nay như nói tiếng lạ, chữa bệnh, nói tiên tri.
Cải Cách Và Trưởng LãoReformed, PresbyterianĐi ra từ Zwingli ở Zurich và Calvin ở Genève.
Anh GiáoAnglicanismTách khỏi quyền Rôma năm 1534 tại Anh, giữ chức giám mục và phụng vụ theo Sách Kinh nguyện chung.Giám LýMethodismSinh ra từ phong trào của John Wesley trong lòng Anh giáo thế kỷ 18, thành hội thánh riêng sau năm 1791.
LutherLutherische KircheNhánh đầu tiên, khởi từ Martin Luther năm 1517, bản tuyên tín nền là Augsburg 1530.
Báp-títBaptistsKhởi từ John Smyth ở Amsterdam năm 1609.Dùng biểu tượng chung của đạo
Cơ Đốc Phục LâmSeventh-day Adventist ChurchHình thành tại Hoa Kỳ thế kỷ 19 từ phong trào chờ Chúa trở lại.
Liên Hiệp Phúc Âm (CMA)Christian and Missionary AllianceDo mục sư A.
Anabaptist Và Men-nô-naiAnabaptism, MennonitesKhởi ở Zurich ngày 21 tháng 1 năm 1525.XNguồn Tham Khảo
Thư viện đối chiếu các nguồn dưới đây. Chỗ nào các nguồn vênh nhau, bài ghi rõ cả hai.
?Hỏi Đáp Nhanh
Giám Lý là gì?
Là họ hội thánh Tin Lành đi ra từ phong trào của John Wesley trong Giáo hội Anh thế kỷ 18. Nét riêng là nhấn mạnh ân điển cho mọi người, đời sống nên thánh và sinh hoạt theo nhóm nhỏ.
Giám Lý khác Anh giáo thế nào?
Giám Lý sinh ra trong lòng Anh giáo và vẫn giữ nhiều nét phụng vụ gần Anh giáo. Sau khi Wesley mất năm 1791, phong trào thành các hội thánh riêng, tổ chức theo lối liên kết với mục sư luân chuyển.
Việt Nam có hội thánh Giám Lý được công nhận không?
Theo tài liệu năm 2023 của Ban Tôn giáo Chính phủ thì không có tổ chức Giám Lý trong 11 tổ chức Tin Lành được công nhận. Giáo hội Giám Lý Liên hiệp có công việc truyền giáo tại Việt Nam từ đầu thập niên 2000.
Vì sao gọi là Methodist?
Tên này ban đầu là lời chế giễu nhóm sinh viên của anh em Wesley ở Oxford vì sống quá có phương pháp. Về sau chính người Giám Lý nhận tên ấy.