ITổng Quan
Dòng Mười Hai Imam là dòng đông người nhất trong Hồi Giáo Shia. Tên gọi đến từ niềm tin vào mười hai vị Imam kế tiếp nhau, bắt đầu từ ông Ali ibn Abi Talib, em họ và con rể của Muhammad, và kết thúc ở Muhammad al-Mahdi, vị được tin là đã ẩn mặt từ năm 874.
Đây là dòng giữ vai quốc đạo ở Iran từ đầu thế kỷ 16, và là dòng của đa số dân Iraq, Bahrain và Azerbaijan. So với Sunni, dòng này có một hàng học giả được tổ chức chặt hơn, đứng đầu là các marja, những người mà tín đồ chọn để theo về luật. Thư viện ghi dòng này theo cách chính nó tự trình bày, song song với phần sử liệu, không xét dòng nào đúng hơn.
IILịch Sử Hình Thành
Người Shia hiểu rằng tại Ghadir Khumm năm 632, Muhammad đã chỉ định ông Ali làm người dẫn dắt sau mình. Ông Ali làm Khalifa từ năm 656 tới 661. Cái chết của ông Husayn, con ông Ali, tại Karbala năm 680 trở thành ký ức trung tâm của cộng đồng. Qua các đời Imam kế tiếp, nhất là ông Ja'far al-Sadiq mất năm 765, giáo lý và luật của dòng dần thành hệ thống.
Chỗ tách với các dòng Shia khác nằm ở chuỗi kế vị. Người theo Zaydi dừng ở ông Zayd, người theo Ismaili theo ông Isma'il, còn dòng Mười Hai theo ông Musa al-Kazim rồi tiếp tới vị Imam thứ mười hai.
- 680KarbalaÔng Husayn và nhiều người thân tử nạn ngày 10 tháng Muharram, nay là ngày Ashura.
- 874 tới 941Thời ẩn mặt nhỏTheo giáo nghĩa, Imam thứ mười hai liên lạc với cộng đồng qua bốn vị đại diện kế tiếp nhau.
- 941Thời ẩn mặt lớnKhông còn người đại diện riêng. Giới học giả dần nhận vai hướng dẫn cộng đồng.
- Thế kỷ 10 và 11Bốn bộ sáchAl-Kulayni, Ibn Babawayh và al-Tusi soạn bốn bộ Hadith chính của dòng.
- 1501Nhà SafavidShah Ismail I lấy dòng Mười Hai làm quốc đạo của Iran.
- Cuối thế kỷ 18Usuli thắng thếTrường Usuli, đề cao suy luận của học giả, vượt trường Akhbari trong các trung tâm học thuật.
- 1979Cách mạng IranHọc thuyết quyền giám hộ của nhà luật học được đưa vào hiến pháp Iran. Không phải mọi marja đều theo học thuyết này.
IIIGiáo Lý Và Điểm Riêng
Dòng Mười Hai thường tóm đức tin trong năm nguyên tắc: Thượng Đế duy nhất, công bằng của Thượng Đế, sứ mệnh các tiên tri, Imam, và sự phục sinh. Imam được hiểu là người được Thượng Đế chỉ định qua lời của vị trước, được gìn giữ khỏi lỗi lầm, gọi là isma, và là người giảng giải đúng nghĩa của Kinh Qur'an. Imam thứ mười hai, al-Mahdi, được tin là vẫn còn sống trong ẩn mặt và sẽ trở lại để đem công bằng cho thế gian.
Về luật, dòng này theo trường phái Ja'fari, gọi theo tên ông Ja'far al-Sadiq. Nguồn luật gồm Kinh Qur'an, Hadith truyền qua các Imam, sự đồng thuận và lý trí. Trường Usuli, nay chiếm ưu thế, cho rằng người đủ học lực có quyền suy luận luật, gọi là ijtihad, còn tín đồ thường thì theo một người như thế, gọi là taqlid. Người được theo gọi là marja al-taqlid, tức nguồn để noi theo. Trường Akhbari, nay ít người theo, dè dặt hơn với suy luận và bám vào Hadith.
Hay có người nghĩ rằng người Shia có kinh Qur'an khác. Không phải. Sunni và Shia dùng cùng một bản Kinh Qur'an. Chỗ khác nằm ở bộ Hadith được nhận và ở cách hiểu về quyền dẫn dắt.
IVTu Tập, Nghi Lễ Và Đời Sống
Người dòng Mười Hai giữ năm trụ cột chung của Hồi Giáo, với vài nét riêng. Năm lần lễ nguyện mỗi ngày thường được gộp vào ba khoảng thời gian. Khi phủ phục, nhiều người đặt trán lên một miếng đất nung nhỏ, thường làm từ đất Karbala. Ngoài zakat còn có khoản khums, một phần năm phần dư của thu nhập trong năm, một nửa thường gửi qua marja mà người ấy theo.
Mười ngày đầu tháng Muharram là mùa tưởng niệm ông Husayn, với các buổi kể chuyện Karbala, đọc thơ ai điếu và rước kiệu, cao điểm là ngày Ashura. Bốn mươi ngày sau là Arba'in, dịp hàng triệu người đi bộ tới Karbala. Việc viếng lăng các Imam, gọi là ziyara, ở Najaf, Karbala, Mashhad và các nơi khác là một phần quan trọng của đời sống đạo.
VTổ Chức Và Phân Bố
Hai trung tâm học thuật lớn nhất là Najaf ở Iraq và Qom ở Iran. Mỗi marja có văn phòng, học trò, và mạng lưới đại diện riêng. Không có một marja duy nhất cho mọi tín đồ, và tín đồ tự chọn người mình theo. Ở Iran, hiến pháp năm 1979 ghi Hồi Giáo trường phái Ja'fari dòng Mười Hai là quốc đạo.
Theo Pew Research Center năm 2009, thế giới có khoảng 154 tới 200 triệu người Shia, và từ 68 tới 80 phần trăm sống ở bốn nước Iran, Pakistan, Ấn Độ và Iraq. Riêng Iran có 66 tới 70 triệu người Shia. Pew không tách riêng dòng Mười Hai. Wikipedia ghi dòng này có ít nhất 255 triệu người, nhưng không rõ năm số liệu, nên thư viện chỉ dẫn lại mà không dùng làm số chính.
VITại Việt Nam
Thư viện chưa tìm được nguồn về một cộng đồng Shia dòng Mười Hai có tổ chức tại Việt Nam. Trong danh sách các tổ chức Hồi Giáo được Nhà nước công nhận mà Ban Tôn giáo Chính phủ công bố, không có tổ chức nào của dòng Shia. Cộng đồng Chăm Islam theo Sunni, trường phái Shafi'i. Có thể có người Shia nước ngoài sống và làm việc tại Việt Nam, nhưng chưa có số liệu đáng tin.
VIIBiểu Tượng Của Nhánh
Kiếm Zulfiqar
ذو الفقار Dhū al-Fiqār
VIIICác Nhánh Con
- Usuli
- Akhbari
IXCác Nhánh Khác Của Hồi Giáo
Hồi Giáo Sunniأهل السنة والجماعة Ahl al-Sunna wa al-JamāʿaDòng đông nhất.Dùng biểu tượng chung của đạoHồi Giáo Shia Dòng Mười Hai Imamاثنا عشرية Ithnā ʿAshariyya, còn gọi Imāmiyya hay JaʿfariyyaDòng Shia đông nhất.Hồi Giáo Shia Dòng Zaydiالزيدية al-ZaydiyyaDòng Shia gọi theo tên ông Zayd ibn Ali, mất năm 740.Dùng biểu tượng chung của đạo
Hồi Giáo Shia Dòng Ismailiالإسماعيلية al-IsmāʿīliyyaTách ra năm 765 khi nhận ông Isma'il, con Imam Ja'far al-Sadiq, là người kế vị.Hồi Giáo Ibadiالإباضية al-IbāḍiyyaDòng thứ ba, không thuộc Sunni hay Shia.Dùng biểu tượng chung của đạo
Chiều Tu Sufiتصوف TaṣawwufKhông phải dòng thứ ba ngang Sunni và Shia, mà là chiều tu thân có mặt trong cả hai.
Chăm IslamIslam, trong văn bản nhà nước gọi là Hồi giáo IslamCộng đồng người Chăm theo Hồi Giáo chính thống dòng Sunni, trường phái Shafi'i.Chăm BàniBàni, Awal. Văn bản nhà nước gọi là Hồi giáo BàniHình thái riêng của người Chăm vùng Ninh Thuận và Bình Thuận cũ, có gốc Hồi Giáo và hòa với tín ngưỡng bản địa Chăm.Dùng biểu tượng chung của đạoXNguồn Tham Khảo
Thư viện đối chiếu các nguồn dưới đây. Chỗ nào các nguồn vênh nhau, bài ghi rõ cả hai.
?Hỏi Đáp Nhanh
Vì sao gọi là dòng Mười Hai Imam?
Vì dòng này tin vào chuỗi mười hai vị Imam kế tiếp nhau, từ ông Ali tới Muhammad al-Mahdi. Các dòng Shia khác dừng hoặc rẽ ở những đời Imam trước đó.
Imam ẩn mặt nghĩa là gì?
Theo giáo nghĩa của dòng này, Imam thứ mười hai không mất mà được Thượng Đế che giấu khỏi mắt người từ năm 874. Ông sẽ trở lại vào thời sau cùng. Trong lúc chờ, giới học giả hướng dẫn cộng đồng.
Ashura là gì?
Là ngày 10 tháng Muharram, ngày ông Husayn tử nạn ở Karbala năm 680. Với người Shia đây là ngày tưởng niệm lớn nhất trong năm, có kể chuyện, đọc thơ ai điếu và rước kiệu.
Marja là ai?
Là học giả bậc cao mà tín đồ chọn để theo trong việc áp dụng luật. Mỗi người tự chọn marja của mình, và cùng lúc có nhiều marja được kính trọng ở Najaf, Qom và nơi khác.