ITổng Quan
Ismaili là dòng Shia lớn thứ hai sau dòng Mười Hai. Tên gọi theo ông Isma'il, con trưởng của Imam Ja'far al-Sadiq, người mà dòng này nhận là được chỉ định kế vị. Nét riêng nổi bật nhất là niềm tin rằng luôn có một Imam, hiện diện hoặc được đại diện, để giảng giải nghĩa sâu của đạo cho từng thời.
Dòng Ismaili ngày nay có hai nhánh chính. Nhánh Nizari, đông nhất, theo một Imam còn sống mang tước hiệu Aga Khan. Nhánh Musta'li, trong đó đông nhất là cộng đồng Dawoodi Bohra, tin rằng Imam đang ẩn mặt và cộng đồng do một vị Da'i al-Mutlaq, tức người truyền đạo toàn quyền, dẫn dắt. Thư viện trình bày cả hai theo cách mỗi cộng đồng tự mô tả.
IILịch Sử Hình Thành
Ông Isma'il mất trước cha. Khi Imam Ja'far al-Sadiq mất năm 765, một nhóm tín đồ theo ông Musa al-Kazim, về sau thành dòng Mười Hai. Nhóm khác cho rằng quyền Imam vẫn đi qua ông Isma'il tới con ông là Muhammad ibn Isma'il, và thành dòng Ismaili. Trong thế kỷ 9, một mạng lưới truyền đạo, gọi là dawa, lan khắp thế giới Hồi Giáo. Năm 909, Imam al-Mahdi lập triều Fatimid ở Bắc Phi. Triều này dựng thành Cairo năm 969 và lập al-Azhar.
- 765Tách khỏi các dòng Shia khácNhận ông Isma'il và dòng dõi ông là người kế vị.
- 909 tới 1171Triều FatimidNhà nước Ismaili ở Bắc Phi rồi Ai Cập, dựng Cairo năm 969.
- 1094Chia Nizari và Musta'liSau khi Imam al-Mustansir mất, cộng đồng chia theo hai người con là Nizar và al-Musta'li.
- 1090 tới 1256AlamutNhánh Nizari giữ các pháo đài ở Iran và Syria, cho tới khi quân Mông Cổ chiếm Alamut năm 1256.
- 1130Imam al-Tayyib ẩn mặtNhánh Tayyibi thuộc Musta'li bắt đầu thời Da'i dẫn dắt, trung tâm ở Yemen rồi dời sang Gujarat.
- 1592Chia Dawoodi và SulaymaniTranh chấp kế vị Da'i tách hai cộng đồng Bohra.
- 4 tháng 2 năm 2025Imam thứ 50 của NizariAga Khan IV mất tại Lisbon. Theo di chúc, con trưởng là Rahim Al-Hussaini trở thành Aga Khan V.
IIIGiáo Lý Và Điểm Riêng
Người Ismaili phân biệt nghĩa bên ngoài của kinh và luật, gọi là zahir, với nghĩa bên trong, gọi là batin. Việc giảng giải nghĩa bên trong, gọi là ta'wil, thuộc về Imam của thời đại. Với người Nizari, Imam hiện diện là người hướng dẫn tín đồ áp dụng đạo vào hoàn cảnh mới. Với người Dawoodi Bohra, vị Da'i thay mặt Imam ẩn mặt giữ vai trò ấy.
Dòng Ismaili có một truyền thống triết học phong phú, chịu ảnh hưởng tư tưởng Tân Platon, thể hiện trong tác phẩm của các học giả thời Fatimid như Hamid al-Din al-Kirmani và Nasir-i Khusraw. Người Nizari ở Nam Á còn giữ các bài ca đạo gọi là ginan, soạn bằng các ngôn ngữ địa phương. Người Bohra giữ luật theo bộ Da'a'im al-Islam soạn thời Fatimid.
Chữ Assassin trong các ngôn ngữ châu Âu bắt nguồn từ những câu chuyện thời Thập Tự Chinh về nhánh Nizari ở Alamut và Syria. Giới sử học nay coi nhiều chuyện trong số ấy là truyền thuyết do đối thủ và người ngoài dựng lên, và cộng đồng Ismaili không dùng tên này cho mình.
IVTu Tập, Nghi Lễ Và Đời Sống
Người Nizari sinh hoạt tại jamatkhana, nhà hội của cộng đồng, nơi họ đọc lời cầu du'a ba lần mỗi ngày, dự các buổi lễ và hoạt động xã hội. Họ đóng góp một phần thu nhập cho Imam, gọi là dasond. Cộng đồng được tổ chức theo Hiến chương của người Hồi Giáo Shia Imami Ismaili do Aga Khan IV ban hành năm 1986.
Người Dawoodi Bohra giữ lối lễ nguyện ở thánh đường, giữ lịch Fatimid tính trước theo phép toán, và dùng một ngôn ngữ riêng gọi là Lisan al-Dawat, viết bằng chữ Ả Rập. Mười ngày đầu tháng Muharram, gọi là Ashara Mubaraka, họ tụ họp nghe vị Da'i giảng và tưởng niệm ông Husayn. Mỗi tín đồ trưởng thành tuyên lời thề trung thành, gọi là misaq.
VTổ Chức Và Phân Bố
Imam của người Nizari đứng đầu Mạng lưới Phát triển Aga Khan, một hệ thống cơ quan về y tế, giáo dục, văn hóa và kinh tế ở nhiều nước. Trụ sở của Imamat đặt ở Lisbon, Bồ Đào Nha. Người Nizari sống nhiều ở Pakistan, vùng Badakhshan của Tajikistan và Afghanistan, Ấn Độ, Syria, Đông Phi, cùng cộng đồng di dân lớn ở Canada, Hoa Kỳ và Anh.
Người Dawoodi Bohra tập trung ở Gujarat và Mumbai, Ấn Độ, với trung tâm ở Mumbai. Vị Da'i thứ 53 là Mufaddal Saifuddin, nhận vị trí năm 2014. Việc kế vị này bị ông Khuzaima Qutbuddin rồi con ông là Taher Fakhruddin khởi kiện. Ngày 23 tháng 4 năm 2024, Tòa án Tối cao Bombay bác đơn kiện, và vị thẩm phán nói rõ tòa chỉ xét chứng cứ, không xét đức tin. Nhóm của ông Fakhruddin, gọi là Qutbi Bohra, vẫn là một cộng đồng riêng.
Wikipedia ghi toàn dòng Ismaili khoảng 12 tới 15 triệu người nhưng không rõ năm số liệu, nên thư viện ghi là chưa có số liệu đáng tin kèm năm. Riêng Dawoodi Bohra, bản tin India TV ngày 23 tháng 4 năm 2024 ghi trên 500.000 người ở Ấn Độ và trên một triệu người toàn cầu.
VITại Việt Nam
Thư viện chưa tìm được nguồn về cộng đồng Ismaili có tổ chức tại Việt Nam. Không có tổ chức Ismaili nào trong danh sách tổ chức Hồi Giáo được Nhà nước công nhận. Các thánh đường của thương nhân gốc Nam Á ở Sài Gòn và Hà Nội được ghi nhận là của người Sunni, chưa có nguồn nói tới người Bohra hay Nizari.
VIIBiểu Tượng Của Nhánh
Cờ Ismaili
My Flag
VIIICác Nhánh Con
- Nizari
- Musta'li, gồm Dawoodi Bohra, Sulaymani, Alavi Bohra
IXCác Nhánh Khác Của Hồi Giáo
Hồi Giáo Sunniأهل السنة والجماعة Ahl al-Sunna wa al-JamāʿaDòng đông nhất.Dùng biểu tượng chung của đạo
Hồi Giáo Shia Dòng Mười Hai Imamاثنا عشرية Ithnā ʿAshariyya, còn gọi Imāmiyya hay JaʿfariyyaDòng Shia đông nhất.Hồi Giáo Shia Dòng Zaydiالزيدية al-ZaydiyyaDòng Shia gọi theo tên ông Zayd ibn Ali, mất năm 740.Dùng biểu tượng chung của đạoHồi Giáo Shia Dòng Ismailiالإسماعيلية al-IsmāʿīliyyaTách ra năm 765 khi nhận ông Isma'il, con Imam Ja'far al-Sadiq, là người kế vị.Hồi Giáo Ibadiالإباضية al-IbāḍiyyaDòng thứ ba, không thuộc Sunni hay Shia.Dùng biểu tượng chung của đạo
Chiều Tu Sufiتصوف TaṣawwufKhông phải dòng thứ ba ngang Sunni và Shia, mà là chiều tu thân có mặt trong cả hai.
Chăm IslamIslam, trong văn bản nhà nước gọi là Hồi giáo IslamCộng đồng người Chăm theo Hồi Giáo chính thống dòng Sunni, trường phái Shafi'i.Chăm BàniBàni, Awal. Văn bản nhà nước gọi là Hồi giáo BàniHình thái riêng của người Chăm vùng Ninh Thuận và Bình Thuận cũ, có gốc Hồi Giáo và hòa với tín ngưỡng bản địa Chăm.Dùng biểu tượng chung của đạoXNguồn Tham Khảo
Thư viện đối chiếu các nguồn dưới đây. Chỗ nào các nguồn vênh nhau, bài ghi rõ cả hai.
?Hỏi Đáp Nhanh
Aga Khan là ai?
Là tước hiệu của Imam dòng Nizari Ismaili. Từ ngày 4 tháng 2 năm 2025, Imam thứ 50 là Aga Khan V, tên riêng là Rahim Al-Hussaini, kế vị cha là Aga Khan IV.
Dawoodi Bohra khác Nizari thế nào?
Cả hai đều là Ismaili, nhưng tách nhau từ năm 1094. Nizari theo một Imam còn sống. Dawoodi Bohra tin Imam đang ẩn mặt từ năm 1130 và theo vị Da'i al-Mutlaq.
Ismaili có phải Shia không?
Có. Ismaili là một dòng Shia, tách với dòng Mười Hai ở đời Imam thứ bảy, khi hai bên nhận hai người kế vị khác nhau của Imam Ja'far al-Sadiq.