ITổng Quan
Zaydi là một dòng Shia gọi theo tên ông Zayd ibn Ali, chắt của ông Ali ibn Abi Talib, người khởi nghĩa chống nhà Umayyad và tử nạn ở Kufa năm 740. Dòng này giống các dòng Shia khác ở chỗ tin quyền dẫn dắt cộng đồng thuộc về dòng dõi ông Ali. Nhưng nó khác ở chỗ không tin Imam được chỉ định sẵn theo chuỗi, không tin Imam bất khả ngộ, và không tin Imam ẩn mặt.
Về luật và nghi lễ, Zaydi thường được mô tả là dòng Shia gần Sunni nhất. Gần như trọn lịch sử của dòng gắn với cao nguyên phía bắc Yemen, nơi các Imam Zaydi cầm quyền, lúc liền lúc đứt, từ năm 897 tới năm 1962.
IILịch Sử Hình Thành
Năm 740, ông Zayd ibn Ali đứng lên chống vị Khalifa Umayyad ở Kufa và tử nạn. Những người coi hành động ấy là mẫu mực của một Imam chân chính về sau được gọi là Zaydi. Trong thế kỷ 9, hai trung tâm hình thành. Một ở vùng biển Caspi, phía bắc Iran ngày nay, nơi các Imam Zaydi lập chính quyền từ năm 864. Một ở Yemen, nơi ông Yahya ibn al-Husayn, tức al-Hadi ila al-Haqq, lập chế độ Imam tại Sa'da năm 897. Cộng đồng vùng Caspi về sau chuyển sang dòng Mười Hai dưới thời Safavid, còn Yemen trở thành quê hương chính của dòng.
- 740Khởi nghĩa của ông ZaydÔng Zayd ibn Ali tử nạn ở Kufa, trở thành mẫu hình của Imam đứng lên.
- 864Chính quyền Zaydi vùng CaspiỞ Tabaristan, tồn tại tới khoảng thế kỷ 12.
- 897Al-Hadi tới YemenLập chế độ Imam tại Sa'da. Trường phái luật Hadawi mang tên ông.
- 1597Nhà QasimiImam al-Mansur al-Qasim dẫn cuộc kháng cự quân Ottoman, mở một thời kỳ Imam kéo dài.
- 1918 tới 1962Vương quốc MutawakkiliteNhà nước do các Imam Zaydi đứng đầu ở bắc Yemen.
- 1962Cách mạng ở bắc YemenChế độ Imam bị lật, nước Cộng hòa Ả Rập Yemen ra đời.
Đầu thập niên 2000, phong trào Ansar Allah, thường gọi là Houthi, xuất hiện từ môi trường Zaydi ở Sa'da, và từ năm 2014 là một lực lượng chính trị, quân sự trong cuộc xung đột ở Yemen. Các học giả nghiên cứu Zaydi lưu ý rằng không phải mọi người Zaydi ủng hộ phong trào này, và phong trào cũng không đại diện cho toàn bộ truyền thống học thuật Zaydi. Thư viện chỉ ghi sự kiện, không bàn về chính trị.
IIIGiáo Lý Và Điểm Riêng
Theo giáo lý Zaydi, Imam phải là hậu duệ của ông Hasan hoặc ông Husayn, có học vấn, đạo hạnh, can đảm và khả năng cai quản, và phải công khai đứng lên kêu gọi, gọi là khuruj, chứ không chờ được chỉ định. Có thể có lúc không có Imam, và cũng có thể có hai Imam ở hai vùng cùng lúc.
Nhiều học giả Zaydi thời đầu nhận rằng việc ông Abu Bakr và ông Umar làm Khalifa là hợp lệ, dù ông Ali là người xứng đáng hơn. Quan điểm ấy khiến dòng này giữ khoảng cách với cả Sunni lẫn dòng Mười Hai. Về thần học, người Zaydi truyền thống theo nhiều luận điểm của trường Mu'tazila, nhất là về công bằng của Thượng Đế và tự do ý chí của con người. Về luật, trường Hadawi chiếm ưu thế. Học giả Muhammad al-Shawkani, sống từ 1759 tới 1834, xuất thân Zaydi, đã kéo một phần giới học thuật Yemen về gần phương pháp Hadith của Sunni, và ảnh hưởng ấy còn thấy tới nay.
Hay có người đồng nhất Zaydi với phong trào Houthi. Zaydi là một truyền thống tôn giáo hơn một nghìn năm tuổi, còn Houthi là một phong trào chính trị ra đời đầu thế kỷ 21. Hai chữ này không thay được cho nhau.
IVTu Tập, Nghi Lễ Và Đời Sống
Người Zaydi giữ năm trụ cột như mọi người Hồi Giáo. Trong lời gọi cầu nguyện, họ thêm câu hayya ala khayr al-amal, nghĩa là hãy tới với việc lành nhất, giống người dòng Mười Hai. Khi đứng lễ, họ thường buông hai tay xuôi, giống trường phái Maliki. Dòng này không nhận hôn nhân tạm thời. Các học viện truyền thống, gọi là hijra, là những làng học nơi các gia đình học giả dạy luật và thần học qua nhiều thế hệ. Nhà thờ lớn Sana'a và các thư viện bản thảo ở Sa'da, Sana'a giữ một kho văn bản Zaydi và Mu'tazila mà giới nghiên cứu quốc tế rất coi trọng.
VTổ Chức Và Phân Bố
Từ năm 1962, dòng Zaydi không còn Imam cầm quyền. Thẩm quyền tôn giáo nằm ở các học giả và các gia đình dòng dõi ông Ali, gọi là sayyid. Người Zaydi sống chủ yếu ở tây bắc Yemen và ở tỉnh Najran của Ả Rập Xê Út. Thư viện chưa tìm được số liệu điều tra kèm năm đáng tin. Các ước tính hay gặp đặt người Zaydi vào khoảng một phần ba dân số Yemen, nhưng năm và phương pháp của số liệu gốc chưa kiểm được, nên cần hiểu như một cỡ độ lớn.
VITại Việt Nam
Thư viện chưa tìm được nguồn về cộng đồng Zaydi tại Việt Nam. Không có tổ chức Zaydi nào trong danh sách tổ chức Hồi Giáo được Nhà nước công nhận.
VIIBiểu Tượng Của Nhánh
Nhánh này chưa có biểu tượng riêng được ghi nhận có nguồn, nên thư viện dùng biểu tượng chung của đạo.
VIIICác Nhánh Khác Của Hồi Giáo
Hồi Giáo Sunniأهل السنة والجماعة Ahl al-Sunna wa al-JamāʿaDòng đông nhất.Dùng biểu tượng chung của đạo
Hồi Giáo Shia Dòng Mười Hai Imamاثنا عشرية Ithnā ʿAshariyya, còn gọi Imāmiyya hay JaʿfariyyaDòng Shia đông nhất.Hồi Giáo Shia Dòng Zaydiالزيدية al-ZaydiyyaDòng Shia gọi theo tên ông Zayd ibn Ali, mất năm 740.Dùng biểu tượng chung của đạo
Hồi Giáo Shia Dòng Ismailiالإسماعيلية al-IsmāʿīliyyaTách ra năm 765 khi nhận ông Isma'il, con Imam Ja'far al-Sadiq, là người kế vị.Hồi Giáo Ibadiالإباضية al-IbāḍiyyaDòng thứ ba, không thuộc Sunni hay Shia.Dùng biểu tượng chung của đạo
Chiều Tu Sufiتصوف TaṣawwufKhông phải dòng thứ ba ngang Sunni và Shia, mà là chiều tu thân có mặt trong cả hai.
Chăm IslamIslam, trong văn bản nhà nước gọi là Hồi giáo IslamCộng đồng người Chăm theo Hồi Giáo chính thống dòng Sunni, trường phái Shafi'i.Chăm BàniBàni, Awal. Văn bản nhà nước gọi là Hồi giáo BàniHình thái riêng của người Chăm vùng Ninh Thuận và Bình Thuận cũ, có gốc Hồi Giáo và hòa với tín ngưỡng bản địa Chăm.Dùng biểu tượng chung của đạoIXNguồn Tham Khảo
Thư viện đối chiếu các nguồn dưới đây. Chỗ nào các nguồn vênh nhau, bài ghi rõ cả hai.
?Hỏi Đáp Nhanh
Zaydi có phải Shia không?
Có. Người Zaydi tin quyền dẫn dắt thuộc về dòng dõi ông Ali. Nhưng họ không nhận chuỗi Imam được chỉ định sẵn và không tin Imam ẩn mặt, nên khác dòng Mười Hai và dòng Ismaili.
Vì sao Zaydi được coi là gần Sunni?
Vì về luật và nghi lễ, nhiều điểm của Zaydi trùng với các trường phái Sunni, và nhiều học giả Zaydi thời đầu nhận tính hợp lệ của hai Khalifa đầu. Đây là nhận xét so sánh, không phải phán xét.
Zaydi và Houthi có phải là một?
Không. Zaydi là truyền thống tôn giáo từ thế kỷ 8. Houthi là phong trào chính trị ra đời đầu thập niên 2000 từ môi trường Zaydi, và không đại diện cho mọi người Zaydi.