Chăm Bàni: Người Chăm Awal, Tháng Ramưwan Và Hàng Chức Sắc Acar Ở Ninh Thuận, Bình Thuận

ITổng Quan

Nét dễ nhận ra nhất là vai trò của hàng chức sắc Acar. Trong tháng Ramưwan, chính các vị Acar vào ở trong thánh đường, giữ chay và cầu nguyện thay mặt cả cộng đồng. Thư viện ghi lại khác biệt, không nói nhánh nào đúng hơn, giữ đạo đầy đủ hơn hay thuần khiết hơn.

IICộng Đồng Tự Gọi Mình Thế Nào

Chữ Bàni thường được giải thích là rút từ chữ Ả Rập bani, nghĩa là con cháu, như trong cụm bani Adam, con cháu Adam. Có người giải thích theo tiếng Chăm là những người đã vào đạo. Chữ Awal nghĩa là trước, đầu tiên, đặt thành cặp với Ahiér, nghĩa là sau, tức nhóm người Chăm theo truyền thống Bà La Môn. Người Chăm hình dung Awal và Ahiér như hai nửa của một cộng đồng, và nhiều lễ lớn cần chức sắc của cả hai bên.

Thư viện dùng cách gọi Chăm Bàni vì đó là cách xuất hiện trong văn bản nhà nước và trong phần lớn tài liệu nghiên cứu tiếng Việt. Việc dùng tên ấy không có nghĩa thư viện chọn một trong các cách hiểu trên.

IIILịch Sử Hình Thành

Theo Ban Tôn giáo Chính phủ, sau năm 1470, người Chăm lưu tán tiếp xúc với các nước Đông Nam Á, nhiều người theo Hồi Giáo và mang đạo về quê, rồi hình thái Bàni ra đời từ sự giao hòa với tín ngưỡng bản địa. Một khảo cứu của Nguyễn Ngọc Ánh cho rằng nhóm tự gọi mình là Bàni xuất hiện ở Panduranga quãng cuối thế kỷ 16. Về niên đại Hồi Giáo vào Champa, giới nghiên cứu chưa thống nhất, như bài chính của thư viện đã ghi. Nhiều tài liệu gắn bước định hình quan trọng với vua Po Rome, trị vì quãng 1627 tới 1651, người được kể là đã hòa giải hai cộng đồng theo đạo cũ và đạo mới, để người theo Hồi Giáo vẫn giữ tín ngưỡng bản địa, còn người theo truyền thống cũ cũng kính các vị thần mới.

IVChức Sắc, Nghi Lễ Và Đời Sống

Nơi hành lễ gọi là Sang Mưgik, có tài liệu ghi Sang Magik, trong đó sang là nhà và mưgik là biến âm của masjid. Người Việt trong vùng quen gọi là chùa Bàni. Cửa chính của Sang Mưgik quay về hướng mặt trời mọc, mái không có trăng lưỡi liềm và ngôi sao lớn như thánh đường Chăm Islam, mặt tiền có khi ghi chữ Chăm Akhar Thrah.

Hàng chức sắc gọi chung là Acar, mặc áo trắng, sống giữ giới. Phẩm trật đi từ Acar, Madin, Katip, Imưm tới Po Gru, tiếng Việt gọi là Sư cả, người đứng đầu một thánh đường. Kinh được đọc theo lối truyền khẩu, bằng tiếng Ả Rập đã qua nhiều đời truyền lại, và nhiều văn bản nghi lễ ghi bằng chữ Chăm.

Theo Ban Tôn giáo Chính phủ, Hồi giáo Bàni có năm lễ lớn riêng, trong đó lễ tảo mộ thể hiện lòng biết ơn tổ tiên. Bên cạnh Thượng Đế, gọi là Po Awluah, người Chăm Bàni vẫn kính các vị thần và vua thần của người Chăm, và một phần nghi lễ diễn ra ở đền, tháp. Cộng đồng giữ nếp mẫu hệ của người Chăm, và việc làm chức sắc thường truyền trong dòng họ.

VTổ Chức Được Công Nhận

Hội đồng Sư cả Hồi giáo Bàni Ninh Thuận được công nhận năm 2007, có nguồn nghiên cứu ghi năm thành lập là 2006. Hội đồng Sư cả Hồi giáo Bàni tỉnh Bình Thuận được công nhận năm 2012. Theo Ban Tôn giáo Chính phủ, năm 2021 cộng đồng có gần 30 cơ sở thờ tự. Một nghiên cứu trên tạp chí chuyên ngành, được bài chính của thư viện dẫn, ghi ở Bình Thuận năm 2022 có 355 chức sắc với 10 Sư cả, còn ở Ninh Thuận năm 2020 có 99 chức sắc với 7 Sư cả.

VINgày Nay

Tính tới tháng 6 năm 2025, theo số liệu chính thức dẫn trên VietNamNet ngày 20 tháng 7 năm 2025, cộng đồng Bàni có trên 55.000 tín đồ. Ban Tôn giáo Chính phủ ghi khoảng 50.000 người năm 2021. Người Chăm Bàni sống ở các làng thuộc vùng Ninh Thuận và Bình Thuận cũ, nay thuộc tỉnh Khánh Hòa và tỉnh Lâm Đồng. Thánh đường Bàni Văn Lâm ở xã Phước Nam cũ là một trong những Sang Mưgik lớn.

Từ cuối thập niên 1950, một số người Chăm trong vùng chuyển sang theo Islam, và ở vài làng hai cộng đồng Bàni và Islam sống cạnh nhau. Cuộc thảo luận về tên gọi và tư cách tôn giáo của Bàni vẫn đang tiếp diễn trong cộng đồng.

VIIBiểu Tượng Của Nhánh

Nhánh này chưa có biểu tượng riêng được ghi nhận có nguồn, nên thư viện dùng biểu tượng chung của đạo.

VIIICác Nhánh Khác Của Hồi Giáo

Hồi Giáo Sunniأهل السنة والجماعة Ahl al-Sunna wa al-JamāʿaDòng đông nhất.Dùng biểu tượng chung của đạoHồi Giáo Shia Dòng Mười Hai Imamاثنا عشرية Ithnā ʿAshariyya, còn gọi Imāmiyya hay JaʿfariyyaDòng Shia đông nhất.Hồi Giáo Shia Dòng Zaydiالزيدية al-ZaydiyyaDòng Shia gọi theo tên ông Zayd ibn Ali, mất năm 740.Dùng biểu tượng chung của đạoHồi Giáo Shia Dòng Ismailiالإسماعيلية al-IsmāʿīliyyaTách ra năm 765 khi nhận ông Isma'il, con Imam Ja'far al-Sadiq, là người kế vị.Hồi Giáo Ibadiالإباضية al-IbāḍiyyaDòng thứ ba, không thuộc Sunni hay Shia.Dùng biểu tượng chung của đạoChiều Tu Sufiتصوف TaṣawwufKhông phải dòng thứ ba ngang Sunni và Shia, mà là chiều tu thân có mặt trong cả hai.Chăm IslamIslam, trong văn bản nhà nước gọi là Hồi giáo IslamCộng đồng người Chăm theo Hồi Giáo chính thống dòng Sunni, trường phái Shafi'i.Chăm BàniBàni, Awal. Văn bản nhà nước gọi là Hồi giáo BàniHình thái riêng của người Chăm vùng Ninh Thuận và Bình Thuận cũ, có gốc Hồi Giáo và hòa với tín ngưỡng bản địa Chăm.Dùng biểu tượng chung của đạo

IXNguồn Tham Khảo

Thư viện đối chiếu các nguồn dưới đây. Chỗ nào các nguồn vênh nhau, bài ghi rõ cả hai.

1. Ban Tôn giáo Chính phủ, Khái quát Hồi giáo ở Việt Nam
2. VietNamNet, 16 tôn giáo được công nhận tại Việt Nam, 20/7/2025
3. Tia Sáng, Kiến trúc tôn giáo Chăm, 2014
4. Nguyễn Ngọc Ánh, Quá trình hình thành và vài đặc điểm tín ngưỡng của người Chăm Bàni (Awal)
5. Cham Studies, Hồi giáo Bàni của người Chăm ở Việt Nam, 2016
6. Putra Podam, Tại sao BANI không phải tôn giáo, champa.one
7. Champa.one, Thuật ngữ Awal, Ahier qua giải thích của chuyên gia
8. Phạm Thu Hương, Bà-Ni hay Đạo Hồi, 2017, đăng lại 2021
9. RFA tiếng Việt, 12/9/2024

?Hỏi Đáp Nhanh

›Đọc Tiếp