Hồi Giáo Ibadi: Dòng Thứ Ba Ngoài Sunni Và Shia, Từ Basra Tới Oman Và Thung Lũng M'zab

ITổng Quan

Các sử gia thường xếp gốc của Ibadi vào phong trào Khawarij, những người đã rời phe ông Ali sau cuộc phân xử năm 657. Người Ibadi thì không nhận tên Khawarij cho mình, và nhấn mạnh rằng họ bác bỏ lối dùng bạo lực với người Hồi Giáo khác mà các nhóm Khawarij cực đoan từng theo. Thư viện ghi cả hai cách nhìn.

IILịch Sử Hình Thành

Trong các thập niên cuối thế kỷ 7, ở Basra có một nhóm học giả giữ lập trường ôn hòa trong cuộc tranh luận về quyền lãnh đạo. Họ sống lặng lẽ, học và truyền đạo trong bí mật, gọi là kitman. Dưới sự dẫn dắt của ông Abu Ubayda Muslim ibn Abi Karima ở thế kỷ 8, họ gửi người đi truyền đạo tới Oman, Yemen và Bắc Phi. Từ đó các nhà nước Ibadi ra đời ở những vùng xa trung tâm quyền lực của các Khalifa.

• 657Cuộc phân xử sau trận Siffin
  Một nhóm rời phe ông Ali, mở đầu phong trào Khawarij mà người Ibadi coi là bối cảnh chứ không phải gốc danh tính.
• Cuối thế kỷ 7Jabir ibn Zayd ở Basra
  Học giả được người Ibadi coi là bậc thầy nền móng.
• Giữa thế kỷ 8Imam đầu tiên ở Oman
  Al-Julanda ibn Mas'ud được bầu làm Imam, chế độ Imam Ibadi ở Oman nối lại nhiều lần về sau.
• 777 tới 909Nhà Rustamid
  Nhà nước Ibadi đóng ở Tahert, nay thuộc Algérie.
• 1650Nhà Ya'ariba
  Các Imam Ya'ariba đẩy người Bồ Đào Nha khỏi Muscat.
• Thế kỷ 18 tới nayNhà Al Bu Sa'id
  Triều đại cầm quyền Oman, từng cai quản cả Zanzibar.

IIIGiáo Lý Và Điểm Riêng

Hai khái niệm đạo đức giữ vai trung tâm là walaya, tức gắn bó thân thiết với người sống ngay thẳng, và bara'a, tức giữ khoảng cách với người phạm lỗi lớn mà không hối cải. Người Hồi Giáo phạm tội lớn, theo Ibadi, không bị coi là ngoại đạo, mà là người vô ơn với ân huệ của Thượng Đế. Về thần học, dòng này gần với trường Mu'tazila ở vài điểm, chẳng hạn cho rằng con người không nhìn thấy Thượng Đế bằng mắt ở đời sau.

IVTu Tập, Nghi Lễ Và Đời Sống

Người Ibadi giữ năm trụ cột như mọi người Hồi Giáo. Khi đứng lễ, họ buông hai tay xuôi. Thánh đường Ibadi thường giản dị, ít trang trí. Nếp sống cộng đồng coi trọng sự chừng mực, học hành và kỷ luật đạo đức. Ở thung lũng M'zab, các thị trấn Ibadi dựng từ thế kỷ 11 được UNESCO ghi vào danh sách Di sản Thế giới năm 1982, và các hội đồng học giả gọi là azzaba vẫn giữ vai trò trong đời sống cộng đồng.

Ở Oman, đời sống tôn giáo được biết tới với tinh thần sống chung với người Sunni và Shia. Nhiều thánh đường cho mọi người cùng dự lễ, và nhà nước nhấn mạnh sự khoan hòa giữa các dòng.

VTổ Chức Và Phân Bố

Dòng Ibadi không có một trung tâm chung cho mọi cộng đồng. Ở Oman, Đại Mufti là người đứng đầu về tôn giáo trong bộ máy nhà nước. Ở Bắc Phi, các cộng đồng ở M'zab, Djerba và núi Nafusa giữ tổ chức riêng theo truyền thống từng vùng. Ở Đông Phi, dấu ấn Ibadi còn ở Zanzibar từ thời vương triều Oman cai quản đảo này.

VITại Việt Nam

Thư viện chưa tìm được nguồn về cộng đồng Ibadi tại Việt Nam. Không có tổ chức Ibadi nào trong danh sách tổ chức Hồi Giáo được Nhà nước công nhận.

VIIBiểu Tượng Của Nhánh

Nhánh này chưa có biểu tượng riêng được ghi nhận có nguồn, nên thư viện dùng biểu tượng chung của đạo.

VIIICác Nhánh Khác Của Hồi Giáo

Hồi Giáo Sunniأهل السنة والجماعة Ahl al-Sunna wa al-JamāʿaDòng đông nhất.Dùng biểu tượng chung của đạoHồi Giáo Shia Dòng Mười Hai Imamاثنا عشرية Ithnā ʿAshariyya, còn gọi Imāmiyya hay JaʿfariyyaDòng Shia đông nhất.Hồi Giáo Shia Dòng Zaydiالزيدية al-ZaydiyyaDòng Shia gọi theo tên ông Zayd ibn Ali, mất năm 740.Dùng biểu tượng chung của đạoHồi Giáo Shia Dòng Ismailiالإسماعيلية al-IsmāʿīliyyaTách ra năm 765 khi nhận ông Isma'il, con Imam Ja'far al-Sadiq, là người kế vị.Hồi Giáo Ibadiالإباضية al-IbāḍiyyaDòng thứ ba, không thuộc Sunni hay Shia.Dùng biểu tượng chung của đạoChiều Tu Sufiتصوف TaṣawwufKhông phải dòng thứ ba ngang Sunni và Shia, mà là chiều tu thân có mặt trong cả hai.Chăm IslamIslam, trong văn bản nhà nước gọi là Hồi giáo IslamCộng đồng người Chăm theo Hồi Giáo chính thống dòng Sunni, trường phái Shafi'i.Chăm BàniBàni, Awal. Văn bản nhà nước gọi là Hồi giáo BàniHình thái riêng của người Chăm vùng Ninh Thuận và Bình Thuận cũ, có gốc Hồi Giáo và hòa với tín ngưỡng bản địa Chăm.Dùng biểu tượng chung của đạo

IXNguồn Tham Khảo

Thư viện đối chiếu các nguồn dưới đây. Chỗ nào các nguồn vênh nhau, bài ghi rõ cả hai.

1. Britannica, Ibadiyyah
2. Wikipedia, Ibadi Islam
3. Pew Research Center, Mapping the Global Muslim Population, 2009
4. University of Illinois Library, Ibadi Islam research guide
5. UNESCO, M'Zab Valley

?Hỏi Đáp Nhanh

›Đọc Tiếp