ITổng Quan
Sufi, tiếng Ả Rập là tasawwuf, là chiều tu nội tâm của Hồi Giáo. Chữ này thường được cho là rút từ suf, nghĩa là len thô, gợi áo vải của những người tu khổ hạnh thời đầu. Người theo đường này tìm cách tinh luyện tâm, sống trong sự nhớ tưởng Thượng Đế thường trực, và đi con đường ấy dưới sự dẫn dắt của một vị thầy.
Sufi không phải dòng thứ ba ngang hàng với Sunni và Shia. Một người có thể là Sunni theo trường phái Hanafi và đồng thời là môn sinh của một dòng Sufi. Ở phía Shia cũng có các dòng Sufi, như Ni'matullahi ở Iran. Vì vậy trang này mô tả Sufi như một chiều sâu có mặt khắp Hồi Giáo, không như một giáo phái tách riêng.
IILịch Sử Hình Thành
Trong thế kỷ 8, ở Basra, Kufa và Syria có những người sống khổ hạnh, khóc vì sợ Thượng Đế và vì yêu Thượng Đế. Bà Rabi'a al-Adawiyya ở Basra, mất năm 801, được nhớ tới với lời dạy yêu Thượng Đế vì chính Ngài chứ không vì mong thiên đàng hay sợ hỏa ngục. Thế kỷ 9 và 10, ông al-Junayd ở Baghdad dạy một lối Sufi điềm tĩnh, tuân thủ luật. Năm 1111, ông al-Ghazali mất, để lại bộ Ihya Ulum al-Din, tác phẩm góp phần lớn đưa Sufi vào chỗ được giới luật học chấp nhận.
Từ thế kỷ 12, các nhóm môn sinh quanh một vị thầy phát triển thành các dòng tariqa có tổ chức, có chuỗi truyền thừa, gọi là silsila, nối ngược về Muhammad qua ông Ali hoặc ông Abu Bakr.
- 1166Abd al-Qadir al-Jilani mấtVị thầy ở Baghdad được dòng Qadiriyya coi là tổ.
- 1236Mu'in al-Din Chishti mất ở AjmerNgười đưa dòng Chishtiyya thành một dòng lớn ở Nam Á.
- 1273Jalal al-Din Rumi mất ở KonyaMôn đệ và con ông lập dòng Mevlevi. Tập thơ Masnavi thành một kinh điển của văn chương Sufi.
- 1389Baha al-Din Naqshband mất ở BukharaDòng Naqshbandiyya mang tên ông, lan khắp Trung Á, Nam Á và đế quốc Ottoman.
- 1925Thổ Nhĩ Kỳ đóng cửa các tekkeNhà nước Cộng hòa cấm hoạt động của các dòng Sufi.
- 2008Lễ Sema của dòng MevleviUNESCO ghi vào Danh sách Di sản Văn hóa Phi vật thể đại diện của nhân loại.
IIIGiáo Lý Và Điểm Riêng
Theo lời các thầy Sufi, luật, gọi là sharia, là con đường chung cho mọi người, còn tariqa là lối đi hẹp hơn trên con đường ấy, dẫn tới chân lý, gọi là haqiqa, và sự hiểu biết trực tiếp về Thượng Đế, gọi là ma'rifa. Người tu đi qua các chặng, gọi là maqam, như ăn năn, nhẫn nại, tin cậy, và trải những trạng thái được ban cho, gọi là hal. Đỉnh của đường tu được mô tả là fana, sự tan biến của cái tôi, và baqa, sự tồn tại trong Thượng Đế.
Quan hệ thầy trò là trục của đời sống Sufi. Người học, gọi là murid, thề nguyện với vị thầy, gọi là shaykh hay murshid, qua một lễ nhập môn gọi là bay'a. Vị thầy hướng dẫn cách niệm, cách sống và cách sửa tâm. Các tác phẩm của Ibn Arabi, mất năm 1240, về sự nhất thể của hiện hữu đã mở ra một dòng tư tưởng lớn, đồng thời cũng là chỗ tranh luận lâu dài trong giới học giả.
Nhiều người phương Tây biết tới Sufi qua thơ Rumi dịch tự do, và nghĩ Sufi là một lối tâm linh không cần tới luật Hồi Giáo. Phần lớn các dòng Sufi trong lịch sử coi việc giữ luật là nền móng, và dạy đường tu nội tâm như phần hoàn tất chứ không thay thế nó.
IVTu Tập, Nghi Lễ Và Đời Sống
Thực hành trung tâm là dhikr, tức nhớ tưởng Thượng Đế bằng cách lặp lại các danh xưng của Ngài hoặc câu tuyên xưng đức tin. Có dòng niệm lớn tiếng thành nhóm, có dòng như Naqshbandiyya chuộng niệm thầm. Sama là buổi nghe thơ ca và nhạc đạo. Dòng Chishtiyya ở Nam Á nổi tiếng với nhạc qawwali, còn dòng Mevlevi có lễ Sema với điệu xoay tròn của người tu.
Các dòng sinh hoạt tại nhà tu, gọi là khanqah, zawiya hay tekke tùy vùng. Việc viếng lăng các vị thầy và lễ kỷ niệm ngày mất của họ, ở Nam Á gọi là urs, thu hút đông người. Nhiều dòng còn làm việc từ thiện, nấu ăn cho người nghèo, dạy học.
Việc viếng lăng và cầu xin qua các vị thầy đã khuất bị một số trào lưu cải cách và Salafi phê phán. Các học giả Sufi đáp lại bằng những lập luận từ Kinh Qur'an và Hadith. Đây là cuộc tranh luận nội bộ kéo dài nhiều thế kỷ, thư viện ghi lại mà không phân xử.
VTổ Chức Và Phân Bố
Mỗi dòng Sufi tự tổ chức theo chuỗi truyền thừa riêng, không có cơ quan chung. Một dòng lớn có thể có hàng trăm chi nhánh, mỗi chi do một vị thầy được ủy quyền dẫn dắt. Dòng Tijaniyya, lập ở Bắc Phi cuối thế kỷ 18, và dòng Muridiyya ở Senegal có ảnh hưởng xã hội lớn ở Tây Phi. Ở Nam Á, các lăng Sufi như ở Ajmer là nơi người thuộc nhiều tôn giáo cùng tới viếng. Pew Research Center năm 2009 ghi rõ không có ước tính riêng cho người theo Sufi, vì họ đồng thời là Sunni hoặc Shia.
VITại Việt Nam
Thư viện chưa tìm được nguồn về một dòng Sufi có tổ chức tại Việt Nam. Cộng đồng Chăm Islam theo Sunni, trường phái Shafi'i, và các tổ chức được Nhà nước công nhận là các ban đại diện cộng đồng, không phải dòng tariqa. Một số nhà nghiên cứu cho rằng Hồi Giáo từ thế giới Mã Lai, nơi các dòng Sufi từng có vai trò trong việc truyền đạo, đã góp phần vào đời sống đạo của người Chăm, nhưng thư viện chưa kiểm được nguồn cụ thể về một dòng Sufi trong cộng đồng Chăm.
VIIBiểu Tượng Của Nhánh
Mũ sikke của dòng Mevlevi
Sikke
VIIICác Nhánh Con
- Qadiriyya
- Naqshbandiyya
- Chishtiyya
- Mevlevi
- Shadhiliyya
- Tijaniyya
IXCác Nhánh Khác Của Hồi Giáo
Hồi Giáo Sunniأهل السنة والجماعة Ahl al-Sunna wa al-JamāʿaDòng đông nhất.Dùng biểu tượng chung của đạo
Hồi Giáo Shia Dòng Mười Hai Imamاثنا عشرية Ithnā ʿAshariyya, còn gọi Imāmiyya hay JaʿfariyyaDòng Shia đông nhất.Hồi Giáo Shia Dòng Zaydiالزيدية al-ZaydiyyaDòng Shia gọi theo tên ông Zayd ibn Ali, mất năm 740.Dùng biểu tượng chung của đạo
Hồi Giáo Shia Dòng Ismailiالإسماعيلية al-IsmāʿīliyyaTách ra năm 765 khi nhận ông Isma'il, con Imam Ja'far al-Sadiq, là người kế vị.Hồi Giáo Ibadiالإباضية al-IbāḍiyyaDòng thứ ba, không thuộc Sunni hay Shia.Dùng biểu tượng chung của đạoChiều Tu Sufiتصوف TaṣawwufKhông phải dòng thứ ba ngang Sunni và Shia, mà là chiều tu thân có mặt trong cả hai.
Chăm IslamIslam, trong văn bản nhà nước gọi là Hồi giáo IslamCộng đồng người Chăm theo Hồi Giáo chính thống dòng Sunni, trường phái Shafi'i.Chăm BàniBàni, Awal. Văn bản nhà nước gọi là Hồi giáo BàniHình thái riêng của người Chăm vùng Ninh Thuận và Bình Thuận cũ, có gốc Hồi Giáo và hòa với tín ngưỡng bản địa Chăm.Dùng biểu tượng chung của đạoXNguồn Tham Khảo
Thư viện đối chiếu các nguồn dưới đây. Chỗ nào các nguồn vênh nhau, bài ghi rõ cả hai.
?Hỏi Đáp Nhanh
Sufi có phải một giáo phái không?
Không. Sufi là chiều tu nội tâm có mặt trong cả Sunni và Shia. Người theo một dòng Sufi vẫn thuộc Sunni hoặc Shia như trước.
Dhikr là gì?
Là việc nhớ tưởng Thượng Đế bằng cách lặp lại các danh xưng của Ngài hoặc câu tuyên xưng đức tin, niệm lớn tiếng hay niệm thầm tùy dòng. Đây là thực hành trung tâm của mọi dòng Sufi.
Điệu xoay tròn của Sufi là gì?
Là lễ Sema của dòng Mevlevi, lập ở Konya theo truyền thống của Rumi. Người tu xoay tròn trong một nghi thức có nhạc, như một hình thức nhớ tưởng Thượng Đế. UNESCO ghi lễ này vào danh sách di sản phi vật thể năm 2008.
Có dòng Sufi nào ở Việt Nam không?
Thư viện chưa tìm được nguồn về một dòng Sufi có tổ chức tại Việt Nam.