ITổng Quan
Phật Giáo Nam Tông Khmer là dòng Theravada của đồng bào Khmer ở Tây Nam Bộ. Kinh tụng bằng tiếng Pali, sư sãi khất thực mỗi sáng, và gần như phum sóc nào cũng có một ngôi chùa.
Về giáo lý và giới luật, dòng này giống Theravada ở Campuchia, Thái Lan, Lào. Điểm riêng nằm ở chỗ chùa gắn chặt với đời sống một dân tộc thiểu số trong lòng Việt Nam. Chùa là nơi dạy chữ Khmer, giữ văn tự trên lá buông, tổ chức lễ hội và giải quyết việc chung của cộng đồng.
Theo Tổng điều tra dân số năm 2019, Việt Nam có 1.319.652 người Khmer. Phần lớn theo Phật Giáo Nam Tông, nhưng chưa có số liệu đáng tin về số tín đồ tính riêng.
IILịch Sử Hình Thành
Theo Ban Tôn giáo thành phố Cần Thơ, Phật Giáo đã có mặt ở vùng đồng bằng sông Cửu Long từ khoảng thế kỷ 4. Dòng Theravada theo truyền thống Sri Lanka trở thành đạo chính của người Khmer từ khoảng thế kỷ 13 và 14, cùng thời với Campuchia. Tới cuối thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20, hầu hết phum sóc Khmer ở Nam Bộ đã có chùa.
- thế kỷ 4Dấu vết Phật Giáo đầu tiênPhật Giáo có mặt ở vùng đồng bằng sông Cửu Long, theo Ban Tôn giáo Cần Thơ.
- thế kỷ 13 tới 14Theravada thành dòng chínhTheravada theo lối Sri Lanka thay dần các dạng Phật Giáo và Bà La Môn trước đó trong vùng văn hóa Khmer.
- 1890Phái Thommayut vào An GiangPhái này khởi ở Thái Lan năm 1833, sang Campuchia năm 1864, rồi được sư sãi Khmer đưa về An Giang.
- 1964Hội Đoàn kết sư sãi yêu nướcThành lập ở Tây Nam Bộ, Hòa thượng Thạch Som làm Hội trưởng.
- 1981Tham gia lập Giáo hộiHòa thượng Dương Nhơn dẫn đoàn cùng tám tổ chức, hệ phái khác lập Giáo hội Phật giáo Việt Nam.
- 2006Học viện Phật giáo Nam tông KhmerThành lập tại quận Ô Môn, Cần Thơ. Giai đoạn một khánh thành ngày 9 tháng 1 năm 2019.
IIIGiáo Lý Và Điểm Riêng
Giáo lý là giáo lý Theravada: Tứ Diệu Đế, Bát Chánh Đạo, con đường giới, định, tuệ, lấy quả vị A la hán làm đích. Chùa chỉ thờ Đức Phật Thích Ca. Kinh điển là Tam tạng Pali, sư sãi học thêm chữ Khmer để đọc bản dịch và chú giải.
Người Khmer Nam Bộ theo hai phái. Phái Mahanikaya chiếm đa số. Phái Thommayut ít chùa hơn, chủ yếu ở An Giang, giữ luật nghiêm hơn ở vài điểm như cách cầm bát, cách đắp y. Hai phái cùng một giáo lý, khác nhau ở chi tiết giới luật và nghi thức.
Nhiều người nghĩ chùa Khmer và chùa Việt khác nhau chỉ ở kiến trúc. Khác biệt sâu hơn nhiều: chùa Khmer theo Nam Tông, chỉ thờ Đức Phật Thích Ca, sư khất thực và ăn trước giờ ngọ, không bắt buộc ăn chay. Chùa Việt phần đông theo Bắc Tông, thờ cả chư Bồ tát, tăng ni ăn chay trường.
IVTu Tập, Nghi Lễ Và Đời Sống
Theo Ban Tôn giáo Cần Thơ, con trai Khmer từ 12 tuổi thường vào chùa tu gieo duyên ít nhất bảy ngày hoặc ba tháng. Có người tu lâu hơn, qua bậc Sa di rồi Tỳ kheo giữ 227 giới. Tục này vừa là việc đạo vừa là dịp học chữ, học lễ nghĩa trước khi lập gia đình.
Trong chùa, bên cạnh sư sãi còn có achar, người cư sĩ am hiểu kinh kệ và nghi lễ, đứng ra điều hành lễ và giúp ban quản trị chùa lo việc chung. Khuôn viên chùa thường có chánh điện quay mặt về hướng đông, sala để hội họp và các tháp đựng tro cốt của gia đình trong phum sóc.
| Lễ | Thời điểm | Nội dung chính |
|---|---|---|
| Chôl Chnăm Thmây | Giữa tháng 4 dương lịch | Tết cổ truyền, dâng cơm sư, đắp núi cát, tắm Phật |
| Sene Đôlta | Khoảng 29 tháng 8 tới mùng 1 tháng 9 âm lịch | Lễ báo hiếu, cúng ông bà tổ tiên tại chùa và tại nhà |
| Ok Om Bok | Rằm tháng 10 âm lịch | Lễ cúng trăng, thả đèn nước, đua ghe ngo |
| Dâng y Kathina | Sau mùa an cư | Cư sĩ dâng y và vật dụng cho sư sãi |
VTổ Chức Và Phân Bố
Sư sãi Khmer có hệ thống chức vụ riêng theo truyền thống, như Mekon đứng đầu cấp tỉnh, Anukon ở cấp huyện, cùng các vị phụ trách giới luật và giấy tờ. Hệ thống này nay vận hành song song với Ban Trị sự Giáo hội Phật giáo Việt Nam các tỉnh có đông người Khmer.
Việc học có ba cấp: lớp chữ Khmer và Pali trong chùa, sáu trường Pali trung cấp ở các tỉnh, và Học viện Phật giáo Nam tông Khmer ở Cần Thơ. Theo Tạp chí Mặt trận, tới cuối năm 2018 Học viện đã có 98 tăng sinh tốt nghiệp cử nhân Phật học qua ba khóa.
| Chỉ số | Số liệu | Nguồn và năm |
|---|---|---|
| Chùa | 463 chùa, 45 salatel, 1 học viện | Ban Tôn giáo Cần Thơ, năm 2021 |
| Sư sãi | 7.028 vị ở 16 tỉnh thành | Ban Tôn giáo Cần Thơ, năm 2021 |
| Chùa và sư sãi, số khác | 462 chùa, 8.574 sư sãi | Tạp chí Mặt trận, tính tới cuối năm 2018 |
| Người Khmer | 1.319.652 người | Tổng điều tra dân số năm 2019 |
VINgày Nay
Ngày nay Phật Giáo Nam Tông Khmer là một hệ phái trong Giáo hội Phật giáo Việt Nam. Chùa vẫn là trung tâm của phum sóc, nhiều chùa còn mở lớp dạy chữ Khmer vào dịp hè. Một số ngôi chùa đã thành điểm tham quan quen thuộc, như chùa Dơi và chùa Kh'leang ở vùng Sóc Trăng cũ, chùa Âng ở vùng Trà Vinh cũ.
Học viện ở Ô Môn đào tạo tăng sĩ có bằng cử nhân, bổ sung cho lớp học truyền thống trong chùa. Các lễ Chôl Chnăm Thmây, Sene Đôlta, Ok Om Bok vẫn là những ngày lớn nhất trong năm của cộng đồng Khmer, và đều có chùa ở trung tâm.
VIIBiểu Tượng Của Nhánh
Nhánh này chưa có biểu tượng riêng được ghi nhận có nguồn, nên thư viện dùng biểu tượng chung của đạo.
VIIICác Nhánh Con
- Mahanikaya
- Thommayut
IXCác Nhánh Khác Của Phật Giáo
Phật Giáo Bắc TôngMahāyāna 大乘, nghĩa là Cỗ Xe LớnNhánh lớn nhất, lấy lý tưởng Bồ tát tự độ và độ người.
Phật Giáo Nam TôngTheravāda, nghĩa là lời dạy của các vị trưởng lãoNhánh lớn thứ hai, giữ Tam tạng Pali, lấy quả vị A la hán làm đích tu.
Kim Cương ThừaVajrayāna, tiếng Tạng rdo rje theg pa, còn gọi Kim Cang Thừa, Mật Thừa, Chân Ngôn ThừaNhánh dùng trì chú, bắt ấn, quán tưởng mạn đà la, đặt nặng vai trò vị đạo sư.
Tịnh Độ Tông淨土宗 Tịnh Độ Tông, còn gọi Liên Tông 蓮宗, Nhật JōdoMột tông trong Đại Thừa, chuyên niệm danh hiệu Phật A Di Đà, nguyện sinh về cõi Cực Lạc.
Thiền Tông禪 Chan, Nhật Zen, Hàn Seon, Việt Thiền, gốc Phạn dhyānaMột tông trong Đại Thừa, không lập văn tự, chỉ thẳng vào tâm, thấy tánh thành Phật.Phật Giáo Nam Tông KhmerTheravāda của người Khmer Nam BộDòng Theravada của đồng bào Khmer Tây Nam Bộ.Dùng biểu tượng chung của đạoHệ Phái Khất SĩĐạo Phật Khất Sĩ Việt NamHệ phái do Tổ sư Minh Đăng Quang khai lập ở Nam Bộ khoảng 1944 tới 1946, chủ trương nối truyền Thích Ca chánh pháp.Dùng biểu tượng chung của đạoPhật Giáo Nam Tông KinhTheravāda của người Kinh, trước gọi Phật Giáo Nguyên ThủyDòng Theravada của người Việt, khởi từ chùa Bửu Quang ở Gò Dưa, Thủ Đức năm 1938 với các vị Hộ Tông, Thiện Luật, Bửu Chơn, Huệ Nghiêm.Dùng biểu tượng chung của đạoXNguồn Tham Khảo
Thư viện đối chiếu các nguồn dưới đây. Chỗ nào các nguồn vênh nhau, bài ghi rõ cả hai.
- Ban Tôn giáo thành phố Cần Thơ, Đôi nét về Phật giáo Nam tông Khmer ở Nam Bộ, 2021
- Phật giáo Việt Nam, Phật giáo Nam tông Khmer trong sự phát triển của Phật giáo Việt Nam
- Tạp chí Mặt trận, Vị trí, vai trò của Phật giáo Nam tông Khmer ở Tây Nam Bộ
- Báo Nhân Dân, Khánh thành Học viện Phật giáo Nam tông Khmer
- Wikipedia, Khmer Krom (điều tra dân số 2019)
?Hỏi Đáp Nhanh
Chùa Khmer khác chùa Việt thế nào
Chùa Khmer theo Nam Tông, chỉ thờ Đức Phật Thích Ca, tụng kinh Pali, sư khất thực và ăn trước giờ ngọ. Chùa Việt phần đông theo Bắc Tông, tụng kinh chữ Hán hoặc tiếng Việt, thờ cả chư Bồ tát, tăng ni ăn chay trường.
Vì sao con trai Khmer thường vào chùa tu
Đó là tục tu gieo duyên. Con trai từ khoảng 12 tuổi vào chùa ít nhất bảy ngày hoặc ba tháng để học đạo, học chữ và lễ nghĩa. Việc này được xem là báo hiếu cha mẹ và là bước chuẩn bị trước khi lập gia đình.
Achar là ai
Achar là người cư sĩ am hiểu kinh kệ và nghi lễ, thường đã từng tu trong chùa. Achar điều hành các nghi lễ và cùng ban quản trị chùa lo việc chung, là cầu nối giữa sư sãi và bà con phum sóc.
Phật Giáo Nam Tông Khmer có thuộc Giáo hội Phật giáo Việt Nam không
Có. Năm 1981, Hội Đoàn kết sư sãi yêu nước do Hòa thượng Dương Nhơn dẫn đoàn đã cùng tám tổ chức, hệ phái khác lập Giáo hội Phật giáo Việt Nam. Nay đây là hệ phái Nam Tông Khmer trong Giáo hội.