ITổng Quan
Bắc Tông là cách người Việt gọi Phật Giáo Đại Thừa, dòng đã theo đường bộ lên phương Bắc qua Trung Á rồi vào Trung Hoa, từ đó sang Triều Tiên, Nhật Bản và Việt Nam. Chữ Bắc chỉ hướng truyền, không chỉ vị trí của một giáo hội nào.
Đại Thừa không phải một tổ chức mà là một dòng lớn chứa nhiều tông. Các tông ấy cùng nhận Tứ Diệu Đế, Bát Chánh Đạo và giới luật căn bản như Nam Tông, nhưng đặt thêm một lý tưởng tu: làm Bồ tát, người phát nguyện thành Phật để cứu mọi loài chứ không chỉ tự mình thoát khổ. Kinh điển chính là Hán tạng, gồm các bản dịch từ tiếng Phạn và các ngữ Trung Á sang chữ Hán, cùng nhiều luận do các tổ Trung Hoa soạn.
Theo Wikipedia mục Theravada dẫn World Religion Database, mốc năm 2010, khoảng 53 phần trăm Phật tử thế giới theo Đại Thừa. Theo Pew Research Center, mốc năm 2020, cả Phật Giáo có khoảng 324 triệu tín đồ.
IILịch Sử Hình Thành
Giới sử học không tìm thấy một ngày khai lập của Đại Thừa. Các kinh mang tư tưởng Đại Thừa sớm nhất, như nhóm kinh Bát Nhã, xuất hiện ở Ấn Độ khoảng thế kỷ 1 trước Công nguyên tới thế kỷ 1. Chữ Đại Thừa chỉ dần trở thành tên một dòng riêng khi đã sang tới Trung Hoa.
- thế kỷ 1 TCN tới thế kỷ 1Kinh Bát Nhã xuất hiệnNhóm kinh bàn về tánh Không và hạnh Bồ tát, nền của tư tưởng Đại Thừa.
- thế kỷ 2Long Thụ và Trung QuánNgài Long Thụ, tức Nāgārjuna, hệ thống hóa thuyết tánh Không thành Trung Quán Luận.
- thế kỷ 2Dịch kinh ở Lạc Dương và Luy LâuCác nhà dịch như An Thế Cao, Chi Lâu Ca Sấm đưa kinh vào chữ Hán. Luy Lâu ở Giao Châu cũng là một trung tâm dịch kinh.
- thế kỷ 4 tới 5Vô Trước, Thế Thân và Duy ThứcHai anh em lập học phái Du Già Hành, nền của Duy Thức Tông về sau.
- 401Cưu Ma La Thập tới Trường AnNgài dịch lại Kinh Pháp Hoa, Kinh Kim Cang, Kinh A Di Đà, bản dịch còn được tụng tới nay.
- thế kỷ 6Các tông Trung Hoa định hìnhThiên Thai Tông của Trí Khải ra đời, Thiền Tông được coi là khởi từ Tổ Bồ Đề Đạt Ma.
- 645Huyền Trang về Trường AnMang về hơn 600 bộ kinh, mở đầu một đợt dịch thuật lớn.
IIIGiáo Lý Và Điểm Riêng
Đại Thừa tự nhận mình là cỗ xe lớn vì chở được nhiều người. Người tu phát tâm Bồ đề, tức nguyện thành Phật vì lợi ích của mọi loài, rồi đi con đường sáu hạnh ba la mật: bố thí, trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ. Mọi chúng sinh đều có Phật tánh, tức khả năng thành Phật.
Mấy điểm riêng thường được nêu:
- Tánh Không: mọi pháp do duyên hợp nên không có tự tánh cố định, dạy trong Kinh Bát Nhã và Trung Quán.
- Ba thân Phật: Pháp thân, Báo thân, Hóa thân. Đức Phật Thích Ca là Hóa thân hiện ra ở cõi này.
- Nhiều Phật, nhiều cõi: ngoài Đức Thích Ca còn thờ Phật A Di Đà, Phật Dược Sư, cùng chư Bồ tát như Quán Thế Âm, Văn Thù, Phổ Hiền, Địa Tạng.
- Kinh chủ yếu: Pháp Hoa, Hoa Nghiêm, Bát Nhã, Kim Cang, Duy Ma Cật, Lăng Nghiêm, A Di Đà.
Hay gặp cách gọi Nam Tông là Tiểu Thừa, như thể một cỗ xe nhỏ đối với cỗ xe lớn. Chữ Tiểu Thừa vốn là lời phê bình trong kinh Đại Thừa nhắm vào một số bộ phái Ấn Độ xưa, không phải tên mà Nam Tông tự gọi mình. Nhiều học giả và tổ chức Phật giáo ngày nay tránh dùng chữ này để gọi Theravada.
IVTu Tập, Nghi Lễ Và Đời Sống
Thời khóa trong chùa Bắc Tông thường gồm tụng kinh, niệm Phật, trì chú và ngồi thiền, tùy tông mà nặng phần nào. Tăng ni thọ giới theo Luật Tứ Phần, lại thọ thêm Bồ tát giới theo Kinh Phạm Võng.
Ở Trung Hoa, Việt Nam và Triều Tiên, tăng ni ăn chay trường. Nếp này gắn với các chiếu dụ của Lương Vũ Đế thế kỷ 6 và với giới không ăn thịt trong Kinh Phạm Võng. Tăng sĩ Nhật Bản phần lớn được lập gia đình và không bắt buộc ăn chay, một khác biệt hình thành từ thời Minh Trị.
Cư sĩ quy y Tam Bảo, giữ năm giới, đi chùa ngày rằm và mùng một, dự các lễ lớn như Phật Đản, Vu Lan báo hiếu, lễ vía Quán Thế Âm. Lễ cầu siêu, cúng thí thực và sám hối Hồng Danh là những nghi lễ Đại Thừa quen thuộc trong đời sống người Việt.
VTổ Chức Và Phân Bố
Đại Thừa không có một giáo quyền trung ương. Mỗi nước tự tổ chức theo lối riêng. Ở Trung Quốc có Hiệp hội Phật giáo Trung Quốc. Ở Nhật Bản, mỗi tông phái là một giáo đoàn độc lập với chùa tổ riêng. Ở Hàn Quốc, Tào Khê Tông là giáo hội lớn nhất.
| Nơi | Số liệu | Nguồn và năm |
|---|---|---|
| Trung Quốc | Khoảng 28.000 chùa Hán truyền | Sách trắng Chính phủ Trung Quốc, năm 2018 |
| Hàn Quốc | 15,5 phần trăm dân số tự nhận là Phật tử | Tổng điều tra dân số Hàn Quốc, năm 2015 |
| Việt Nam | 55.011 tăng ni, trên 19.000 cơ sở tự viện, tính mọi hệ phái | Giáo hội Phật giáo Việt Nam, tháng 6 năm 2023 |
VITại Việt Nam
Phật Giáo vào Giao Châu từ những thế kỷ đầu Công nguyên, với trung tâm Luy Lâu ở Bắc Ninh. Từ thời Bắc thuộc tới thời Lý, Trần, dòng chủ đạo là Đại Thừa chữ Hán. Thời Trần, vua Trần Nhân Tông lập Thiền phái Trúc Lâm. Thế kỷ 17 và 18, các dòng Lâm Tế và Tào Động từ Trung Hoa sang, rồi dòng Lâm Tế Liễu Quán hình thành ở Đàng Trong và lan khắp miền Trung, miền Nam.
Chùa Việt ít khi theo đúng một tông. Một thời khóa sáng có thể gồm ngồi thiền, niệm Phật A Di Đà và trì chú Đại Bi, tức cả Thiền, Tịnh và Mật trong một buổi. Ngoài ra còn nếp thờ Mẫu, thờ Thánh trong khuôn viên chùa ở miền Bắc, gọi là tiền Phật hậu Thánh.
Ngày 7 tháng 11 năm 1981, chín tổ chức và hệ phái hợp nhất thành Giáo hội Phật giáo Việt Nam. Bắc Tông là hệ phái đông nhất trong Giáo hội, bên cạnh Nam Tông Khmer, Nam Tông Kinh và Khất Sĩ.
VIIBiểu Tượng Của Nhánh
Hoa sen
Padma 蓮華
VIIICác Nhánh Con
- Thiền Tông
- Tịnh Độ Tông
- Mật Tông
- Luật Tông
- Hoa Nghiêm Tông
- Thiên Thai Tông
- Duy Thức Tông
- Tam Luận Tông
IXCác Nhánh Khác Của Phật Giáo
Phật Giáo Bắc TôngMahāyāna 大乘, nghĩa là Cỗ Xe LớnNhánh lớn nhất, lấy lý tưởng Bồ tát tự độ và độ người.
Phật Giáo Nam TôngTheravāda, nghĩa là lời dạy của các vị trưởng lãoNhánh lớn thứ hai, giữ Tam tạng Pali, lấy quả vị A la hán làm đích tu.
Kim Cương ThừaVajrayāna, tiếng Tạng rdo rje theg pa, còn gọi Kim Cang Thừa, Mật Thừa, Chân Ngôn ThừaNhánh dùng trì chú, bắt ấn, quán tưởng mạn đà la, đặt nặng vai trò vị đạo sư.
Tịnh Độ Tông淨土宗 Tịnh Độ Tông, còn gọi Liên Tông 蓮宗, Nhật JōdoMột tông trong Đại Thừa, chuyên niệm danh hiệu Phật A Di Đà, nguyện sinh về cõi Cực Lạc.
Thiền Tông禪 Chan, Nhật Zen, Hàn Seon, Việt Thiền, gốc Phạn dhyānaMột tông trong Đại Thừa, không lập văn tự, chỉ thẳng vào tâm, thấy tánh thành Phật.
Phật Giáo Nam Tông KhmerTheravāda của người Khmer Nam BộDòng Theravada của đồng bào Khmer Tây Nam Bộ.Dùng biểu tượng chung của đạoHệ Phái Khất SĩĐạo Phật Khất Sĩ Việt NamHệ phái do Tổ sư Minh Đăng Quang khai lập ở Nam Bộ khoảng 1944 tới 1946, chủ trương nối truyền Thích Ca chánh pháp.Dùng biểu tượng chung của đạoPhật Giáo Nam Tông KinhTheravāda của người Kinh, trước gọi Phật Giáo Nguyên ThủyDòng Theravada của người Việt, khởi từ chùa Bửu Quang ở Gò Dưa, Thủ Đức năm 1938 với các vị Hộ Tông, Thiện Luật, Bửu Chơn, Huệ Nghiêm.Dùng biểu tượng chung của đạoXNguồn Tham Khảo
Thư viện đối chiếu các nguồn dưới đây. Chỗ nào các nguồn vênh nhau, bài ghi rõ cả hai.
?Hỏi Đáp Nhanh
Bắc Tông và Đại Thừa có phải là một
Phải. Bắc Tông là tên người Việt gọi theo hướng truyền, Đại Thừa là tên theo giáo lý. Cả hai chỉ cùng một dòng Phật Giáo đã đi lên phương Bắc qua Trung Á và Trung Hoa.
Bắc Tông khác Nam Tông ở điểm nào
Hai bên cùng nhận Tứ Diệu Đế và Bát Chánh Đạo. Bắc Tông dùng Hán tạng, lấy quả vị Phật qua hạnh Bồ tát làm đích, thờ nhiều chư Phật và Bồ tát, tăng ni ở Việt Nam ăn chay. Nam Tông dùng kinh Pali, lấy quả vị A la hán làm đích, tăng khất thực và không bắt buộc ăn chay.
Chùa ở Việt Nam thuộc tông nào
Đa số thuộc Bắc Tông và phần lớn theo dòng truyền thừa Lâm Tế. Tuy vậy, thực hành trong chùa dung hợp Thiền, Tịnh Độ và Mật, nên gọi một ngôi chùa bằng đúng một tông thường là gọi thiếu.
Tăng ni Bắc Tông có bắt buộc ăn chay không
Ở Việt Nam, Trung Hoa và Hàn Quốc, tăng ni Bắc Tông ăn chay trường theo giới Bồ tát. Ở Nhật Bản thì không bắt buộc, và đa số tăng sĩ có gia đình.