Đức Phật Thích Ca Mâu Ni: Khảo Cứu Ngày Tháng Năm Giờ Đản Sinh, Cuộc Đời Lịch Sử Và Chứng Cứ Di Tích Khảo Cổ

Trong lịch sử tôn giáo thế giới, cuộc đời Đức Phật Thích Ca là một trường hợp đặc biệt vì sự giao thoa giữa hai nguồn tư liệu độc lập: một bên là khối văn hiến Tam Tạng bằng tiếng Pali, tiếng Phạn, chữ Hán và chữ Tạng được truyền thừa liên tục qua các kỳ kết tập. Bên kia là hệ thống chứng cứ khảo cổ học hiện đại được khai quật từ cuối thế kỷ mười chín tại Nepal và Ấn Độ, gồm trụ đá khắc bia chữ Brahmi của hoàng đế A Dục dựng năm 249 trước Công nguyên tại Lâm Tỳ Ni, ngôi đền cổ Maya Devi có niên đại thế kỷ thứ sáu trước Công nguyên, phiến đá Kim Cương Tòa tại Bồ Đề Đạo Tràng và chiếc bình đá sa thạch chứa xá lợi xương hỏa táng có khắc tên dòng tộc Thích Ca tại Piprahwa. Toàn bộ mười lăm bức ảnh trong chuyên khảo này đều là ảnh chụp thực tế tại hiện trường khảo cổ và bảo tàng quốc tế có giấy phép mở, hoàn toàn không dùng tranh vẽ minh họa dựng lại.

Một nguồn tư liệu cực kỳ giá trị đối với người nghiên cứu mệnh lý là lá số chiêm tinh Vệ Đà (Jyotisha) của Thái tử Tất Đạt Đa được bảo tồn trong các bản chú giải Pali (Atthakatha), bộ Lalitavistara và truyền thống chiêm tinh cổ điển Ấn Độ (như phân tích của học giả B. V. Raman trong bộ Notable Horoscopes). Các văn bản cổ Ấn Độ ghi lại cấu trúc bầu trời lúc Hoàng hậu Ma Da hạ sinh thái tử tại vườn Lâm Tỳ Ni với bốn thông số thiên văn rất cụ thể:

• Cung Mệnh (Lagna / Ascendant): thuộc cung Cự Giải (Karka Lagna), có sao Mộc (Guru, tức Tuế Tinh) tọa thủ ngay tại cung Mệnh ở thế vượng (Exalted Jupiter in Cancer). Trong chiêm tinh học cổ Ấn Độ, vào tháng Vaisakha khi Mặt Trời nằm ở cung Bạch Dương, để cung Cự Giải mọc lên ở chân trời phía Đông thì thời điểm sinh bắt buộc phải rơi vào khoảng giữa trưa (quanh 12 giờ trưa, tức chính giờ Ngọ). Đây là bằng chứng thiên văn học độc lập xác nhận truyền thuyết đản sinh vào giờ Ngọ!
• Mặt Trăng (Chandra): nằm ở cung Thiên Bình (Tula), tại chòm sao Visakha Nakshatra, tạo góc xung chiếu 180 độ với Mặt Trời ở cung Bạch Dương. Vị trí thiên văn này định nghĩa chính xác tuyệt đối hiện tượng trăng tròn (Purnima) tháng Vaisakha.
• Cách cục Ngũ Tinh Tụ Bạch Dương: tại cung Quan Lộc (nhà thứ 10, cung Bạch Dương) có năm tinh diệu hội tụ gồm Mặt Trời (Surya, nhập vượng tại Bạch Dương), sao Hỏa (Mangala), sao Kim (Shukra), sao Thủy (Budha) và sao Thổ (Shani), tạo thành cách cục Pravrajya Yoga (cách cục của bậc đại tu hành từ bỏ ngai vàng để làm thầy cả trời người).

Giới khảo cổ học và sử học hiện đại không dựa vào truyền thuyết mà định niên đại Đức Phật bằng phương pháp đối chiếu chéo với niên đại đăng quang của hoàng đế A Dục (Ashoka) thuộc vương triều Maurya. Nhờ các bia đá của vua A Dục khắc tên năm vị vua Hy Lạp đương thời (như Antiochus II Theos, Ptolemy II Philadelphus, Antigonus II Gonatas), sử học thế giới xác định chắc chắn vua A Dục trị vì từ khoảng năm 268 tới 232 trước Công nguyên. Từ mốc cứng này, giới học giả chia làm hai trường phái niên đại:

• Niên đại khảo cổ truyền thống (Long Chronology hiệu chỉnh: 563 tới 483 trước Công nguyên, hoặc 566 tới 486 trước Công nguyên): dựa trên biên niên sử Sri Lanka ghi rằng lễ đăng quang của vua A Dục diễn ra 218 năm sau khi Đức Phật nhập Niết Bàn, cộng với hồ sơ Chấm Chúng Thánh (Dotted Record) tại Quảng Châu ghi nhận mỗi năm sau ngày Phật nhập diệt các vị luật sư lại chấm một chấm lên bản Luật tạng cho tới năm 489 Công nguyên thì được 975 chấm (tức nhập diệt năm 486 trước Công nguyên, đản sinh năm 566 trước Công nguyên). Theo phép quy đổi năm 563 trước Công nguyên sang Can Chi, đó là năm Mậu Ngọ.
• Niên đại sử học hiện đại (Short Chronology: khoảng 480 tới 400 trước Công nguyên): dựa trên các văn bản Bắc truyền tiếng Phạn và Hán dịch của Nhất Thiết Hữu Bộ cùng truyền thống Tây Tạng ghi rằng vua A Dục lên ngôi cách ngày Phật nhập diệt khoảng một trăm năm. Tại hội thảo quốc tế Göttingen năm 1988 về niên đại Đức Phật lịch sử do giáo sư Heinz Bechert chủ trì, đa số nhà Ấn Độ học hiện đại nghiêng về khoảng niên đại Đức Phật nhập Niết Bàn từ năm 420 tới 380 trước Công nguyên (tức đản sinh khoảng 500 tới 460 trước Công nguyên).

Trong nhiều thế kỷ, rừng rậm vùng Terai phía nam Nepal đã che phủ hoàn toàn nơi Đức Phật chào đời, khiến nhiều người phương Tây thế kỷ mười chín từng nghi ngờ Lâm Tỳ Ni chỉ là địa danh huyền thoại. Tháng 12 năm 1896, nhà khảo cổ học người Đức Alois Anton Führer cùng thống đốc Nepal là tướng Khadga Samsher Rana đã phát hiện lại cây trụ đá sa thạch cao hơn sáu mét tại Rummindei (tức Lâm Tỳ Ni). Khi đào sâu xuống phần thân trụ bị vùi dưới đất, các nhà khảo cổ tìm thấy năm dòng chữ khắc bằng văn tự Brahmi cổ và ngôn ngữ Prakrit Magadhi còn nguyên vẹn từng nét đục của hoàng đế A Dục từ năm 249 trước Công nguyên:

• Nguyên văn phiên âm Latinh năm dòng chữ Brahmi: (1) Devānampiyena Piyadasina lājina vīsati-vasābhisitena (2) atana āgāca mahīyite hida Budhe jāte Sakyamunī ti (3) silā vigaḍabhī cā kālāpita silā-thabhe ca usapāpite (4) hida Bhagavaṃ jāte ti Luṃminigāme ubalike kaṭe (5) aṭha-bhāgiye ca.
• Dịch nghĩa nguyên văn lịch sử: Đức vua Piyadassi (A Dục), người được chư thiên thương mến, vào năm thứ hai mươi sau lễ đăng quang đã đích thân hành hương tới nơi này và làm lễ tôn kính, bởi chính tại đây Đức Phật Thích Ca Mâu Ni đã đản sinh. Đức vua đã truyền làm lan can bằng đá và dựng lên cây trụ đá này. Bởi Đức Thế Tôn đã đản sinh tại đây, làng Lâm Tỳ Ni được miễn thuế thân và chỉ phải nộp một phần tám hoa lợi.

Đến năm 2013, đoàn khảo cổ quốc tế do giáo sư Robin Coningham (Đại học Durham, Anh Quốc) và Kosh Prasad Acharya chủ trì, dưới sự tài trợ của UNESCO, đã khai quật bên dưới nền gạch của đền Maya Devi và phát hiện dấu tích một cấu trúc khung gỗ cổ xưa bao quanh một khoảng trống từng có gốc cây lớn mọc ở trung tâm. Kết quả định tuổi bằng đồng vị phóng xạ carbon (C-14) và phương pháp phát quang kích thích quang học (OSL) cho thấy cấu trúc thờ cây tại Lâm Tỳ Ni có niên đại từ thế kỷ thứ sáu trước Công nguyên, hoàn toàn khớp với thời đại của Đức Phật lịch sử.

Dưới góc nhìn nghiên cứu mệnh lý học phương Đông (Tử Vi, Bát Tự, Hà Lạc và Tướng pháp), câu chuyện tám vị Bà La Môn và đạo sĩ A Tư Đà mang một ý nghĩa học thuật rất lớn: tướng pháp và lá số giờ sinh chỉ đo được cấu trúc khí bẩm sinh và tiềm năng cực đại của một con người, tức phần Khung Mệnh. Một lá số có cách cục Ngũ Tinh Tụ hay Tứ Chánh Thuần Càn cho biết người ấy sở hữu năng lượng dẫn dắt vạn người, nhưng việc người ấy dùng nguồn năng lượng khổng lồ đó để làm một vị hoàng đế chinh phục lãnh thổ (Chuyển Luân Vương) hay làm một bậc giác ngộ giải phóng tâm thức nhân loại (Đức Phật) lại phụ thuộc hoàn toàn vào ý chí tự do, sự tỉnh thức và lựa chọn đạo đức của chính người đó. Khi Tất Đạt Đa chứng ngộ dưới cội bồ đề, Ngài đã bước ra khỏi vòng chi phối của ngũ hành sinh khắc thông thường.

Trong Kinh Thánh Cầu (Ariyapariyesana Sutta, bài kinh số 26 thuộc Trung Bộ Kinh Pali) và Kinh Tăng Chi Bộ, chính Đức Phật đã kể lại thời niên thiếu và giây phút xuất gia bằng một giọng văn giản dị, chân thực hơn nhiều so với các bản truyện ký muộn: ngài kể mình lớn lên trong cảnh cực kỳ sung túc, có hồ sen xanh, sen đỏ, sen trắng, dùng toàn gỗ trầm hương xứ Kasi và có lọng trắng che suốt ngày đêm. Nhưng ngay giữa sự hưởng thụ ấy, ngài tự hỏi: tại sao ta vốn là người phải chịu sự già, sự bệnh, sự chết, sự sầu bi và ô nhiễm, lại cứ đi tìm những thứ cũng phải già, phải bệnh, phải chết như quyền lực và khoái lạc? Rồi ngài ghi rõ: khi cha mẹ đang khóc lóc với gương mặt đẫm nước mắt và không đồng ý, ta đã cạo bỏ râu tóc, đắp áo cà sa và xuất gia sống không gia đình để đi tìm cái vô sanh, vô lão, vô tử tối thượng.

Theo Kinh Thánh Cầu và Kinh Đại Saccaka (Mahasaccaka Sutta, bài kinh số 36 thuộc Trung Bộ Kinh), đầu tiên sa môn Cồ Đàm tìm đến học thiền định với đạo sư A La Lam (Alara Kalama) và nhanh chóng chứng đạt tầng thiền Vô sở hữu xứ (tầng thiền vô sắc thứ ba). Vị đạo sư vô cùng kinh ngạc, mời ngài ở lại cùng lãnh đạo hội chúng ngang hàng với mình. Nhưng Cồ Đàm nhận ra rằng trạng thái định tâm ấy chỉ tạm thời lắng dịu tâm trí chứ chưa nhổ tận gốc hạt giống phiền não, khi xuất định thì khổ đau vẫn còn nguyên. Ngài từ biệt thầy, tìm đến vị đạo sư thứ hai là Uất Đầu Lam Phất (Uddaka Ramaputta) và chứng đạt tầng định cao nhất của thời đại ấy là Phi tưởng phi phi tưởng xứ (tầng thiền vô sắc thứ tư). Một lần nữa, được mời làm thầy dẫn dắt cả giáo đoàn, Cồ Đàm vẫn lắc đầu rời đi vì thấy đó chưa phải là sự giác ngộ giải thoát rốt ráo.

Từ bỏ lối tu thiền định đơn thuần, ngài đi vào khu rừng Ưu Lâu Tần Loa (Uruvela, còn gọi là Khổ Hạnh Lâm, bên bờ sông Ni Liên Thuyền) cùng năm người bạn đồng tu do Kiều Trần Như đứng đầu để thử nghiệm phương pháp thứ hai đang thống trị giới Sa Môn đương thời: khổ hạnh ép xác (dukkha-karika). Ngài nín thở từng chặng cho tới khi tai ù đi như tiếng bễ lò rèn, đầu đau như bị mũi giáo đâm, bụng quặn thắt như bị dao đồ tể cắt. Rồi ngài cắt giảm thức ăn xuống chỉ còn mỗi ngày một hạt mè, một hạt gạo hoặc một quả táo rừng. Trong Kinh Đại Saccaka, chính Đức Phật mô tả thân thể mình lúc ấy: tay chân gầy quắt như những đốt cây sậy khô, xương sống nhô lên từng đốt như chuỗi hạt, xương sườn lồi lõm như rường nhà mục nát, hai con ngươi thụt sâu xuống đáy hốc mắt như giọt nước dưới đáy giếng sâu, và khi lấy tay xoa bụng thì chạm ngay vào xương sống lưng.

Về mặt khảo cổ học, Bồ Đề Đạo Tràng là nơi lưu giữ những di vật cổ xưa nhất của lịch sử Phật giáo Ấn Độ. Khi nhà khảo cổ học người Anh Alexander Cunningham khai quật khu vực quanh tháp Đại Giác (Mahabodhi) vào cuối thế kỷ mười chín, ông đã tìm thấy nguyên vẹn phiến Kim Cương Tòa (Vajrasana) bằng đá sa thạch xám được mài bóng đặc trưng của kỹ thuật chế tác vương triều Maurya, do chính hoàng đế A Dục đặt dưới gốc cây Bồ Đề vào thế kỷ thứ ba trước Công nguyên để đánh dấu vị trí Đức Phật ngồi thành đạo. Cạnh bên Kim Cương Tòa còn được chạm khắc hàng chim bồ câu và hoa sen cổ điển. Hơn thế nữa, trên bức phù điêu bằng đá sa thạch đỏ niên đại khoảng năm 100 trước Công nguyên khai quật tại bảo tháp Bharhut (nay trưng bày tại Bảo tàng Ấn Độ ở Kolkata), các nghệ nhân cổ đại đã khắc lại chính xác hình ảnh Kim Cương Tòa và ngôi đền mở bao quanh cây Bồ Đề do vua A Dục dựng, kèm dòng chữ Brahmi khắc rõ: Bhagavato Sakamunino Bodho (Sự giác ngộ của Đức Thế Tôn Thích Ca Mâu Ni). Sự trùng khớp tuyệt đối giữa dòng chữ trên phù điêu Bharhut thế kỷ thứ nhất trước Công nguyên và phiến đá Kim Cương Tòa khai quật tại hiện trường Bồ Đề Đạo Tràng là một trong những kỳ tích đẹp nhất của khảo cổ học thế giới.

Từ mùa mưa đầu tiên tại vườn Lộc Uyển năm ba mươi lăm tuổi cho tới lúc tám mươi tuổi, suốt bốn mươi lăm năm liên tục, Đức Phật đi bộ dọc ngang khắp các vương quốc và cộng hòa bộ lạc ở lưu vực sông Hằng như Ma Kiệt Đà (Magadha), Kiều Tát La (Kosala), Bạt Kỳ (Vajji), Câu Đàm Di (Kosambi). Mỗi năm Ngài đi bộ thuyết pháp suốt chín tháng mùa nắng và chỉ dừng chân ba tháng mùa mưa (an cư kiết hạ) tại các tịnh xá như Trúc Lâm (Veluvana) ở thành Vương Xá hoặc Kỳ Viên (Jetavana) ở thành Xá Vệ.

Dưới góc nhìn lịch sử xã hội, cuộc hoằng pháp bốn mươi lăm năm của Ngài đã tạo ra ba cuộc cải cách lớn tại Ấn Độ cổ đại: thứ nhất, Ngài xóa bỏ rào cản bốn đẳng cấp trong Tăng đoàn, khẳng định rằng cũng như bốn con sông lớn Hằng Hà, Yamuna, Aciravati và Sarabhu khi đổ vào đại dương đều mất tên cũ và chỉ còn một vị mặn của biển cả, mọi người thuộc đẳng cấp vua chúa, Bà La Môn, thương nhân hay nô lệ như tôn giả Ưu Ba Ly (vốn là thợ cạo tóc) khi bước vào Tăng đoàn đều bình đẳng tuyệt đối. Thứ hai, Ngài chấp thuận lời thỉnh cầu của di mẫu Ma Ha Ba Xà Ba Đề và tôn giả A Nan, thành lập Ni đoàn (Bhikkhuni Sangha) và xác nhận phụ nữ có khả năng chứng đạt quả vị A La Hán hoàn toàn ngang bằng nam giới. Thứ ba, trong Kinh Kalama, Ngài trao cho nhân loại một bản hiến chương về tư duy độc lập: đừng vội tin một điều chỉ vì nghe đồn, vì truyền thống lâu đời, vì lời kinh sách hay vì uy quyền của vị thầy, mà chỉ khi nào tự mình quán xét và nghiệm thấy điều ấy là thiện, không có lỗi, đem lại an lạc và hạnh phúc thì mới nhận lấy mà thực hành.

Theo phần kết của Kinh Đại Bát Niết Bàn, sau lễ trà tỳ (hỏa táng) kim thân Đức Phật tại Câu Thi Na, tám vương quốc và bộ tộc vùng lưu vực sông Hằng đã kéo quân tới đòi chia phần xá lợi. Nhờ sự hòa giải của vị Bà La Môn tên Dona, xá lợi xương của Đức Phật được chia đều làm tám phần cho tám quốc gia mang về dựng tám bảo tháp tôn thờ, trong đó một phần được trao cho chính vương tộc Thích Ca tại vùng Ca Tỳ La Vệ để thờ phụng người con vĩ đại nhất của dòng họ mình.

Hai nghìn bốn trăm năm sau, vào tháng 1 năm 1898, kỹ sư người Anh William Claxton Peppé khi khai quật một gò bảo tháp cổ bằng gạch nung tại Piprahwa (thuộc huyện Siddharthnagar, bang Uttar Pradesh, cách Lâm Tỳ Ni chỉ khoảng mười chín cây số) đã tìm thấy ở độ sâu hơn năm mét một quan tài bằng đá sa thạch lớn. Bên trong chứa năm chiếc bình bằng đá hoa cương và đá xà phòng cùng tro xương hỏa táng, lá vàng và hàng trăm viên ngọc quý. Đặc biệt, trên nắp một chiếc bình đá xà phòng có khắc rõ một dòng chữ bằng văn tự Brahmi cổ (niên đại khoảng thế kỷ thứ ba trước Công nguyên): Sukiti-bhatinam sa-bhaginikanam sa-puta-dalanam iyam salila-nidhane Budhasa Bhagavate Sakiyanam, dịch nghĩa nguyên văn: Đây là bình lưu giữ xá lợi của Đức Phật Thế Tôn, thuộc về dòng tộc Thích Ca, do những người anh em danh tiếng cùng các chị em gái, con trai và vợ của họ phụng lập. Từ năm 1971 tới 1977, nhà khảo cổ học Ấn Độ K. M. Srivastava của Cơ quan Khảo cổ Ấn Độ (ASI) tiếp tục đào sâu xuống lớp đất bên dưới tầng của Peppé và tìm thấy thêm hai bình đá xà phòng cổ hơn nữa chứa mảnh xương cháy có niên đại thế kỷ thứ năm đến thế kỷ thứ tư trước Công nguyên, cùng hơn bốn mươi con dấu đất nung khắc chữ Kapilavastu. Chiếc bình xá lợi khắc chữ Brahmi và các mảnh xá lợi Phật từ Piprahwa hiện được bảo tồn trang trọng tại Bảo tàng Quốc gia Ấn Độ (New Delhi) và Bảo tàng Ấn Độ (Kolkata), trở thành bằng chứng vật chất trực tiếp kết nối kinh văn cổ đại với thân xác lịch sử của Đức Phật Thích Ca Mâu Ni.

Trong Kinh Phạm Võng (Brahmajala Sutta, bài kinh số 1 thuộc Trường Bộ Kinh) và Kinh Di Giáo, Đức Phật liệt kê việc xem tướng tay, tướng mặt, đoán điềm chiêm tinh, chọn ngày giờ tốt xấu vào nhóm nghề tà mạng đối với một vị Tỳ kheo xuất gia. Lý do không phải vì các hiện tượng tương ứng giữa thân tướng và khí chất hoàn toàn không có, mà vì ba nguyên nhân triết học cốt tử:

• Thứ nhất, bác bỏ thuyết Định mệnh luận cứng nhắc (Pubbekatahetuvada): trong Kinh Tăng Chi Bộ (Anguttara Nikaya 3.61), Đức Phật bác bỏ quan điểm cho rằng mọi khổ vui đời này đều đã bị đóng đinh bất di bất dịch từ quá khứ hoặc do thần linh an bài. Nếu mọi việc đều cố định không thể đổi, thì con người chỉ là cỗ máy thụ động và mọi nỗ lực tu tập đạo đức đều vô nghĩa.
• Thứ hai, phân biệt rõ Quả của nghiệp cũ và Nhân của nghiệp mới: trong Kinh Tiểu Nghiệp Phân Biệt (Culakammavibhanga Sutta, bài kinh số 135 thuộc Trung Bộ Kinh), khi thanh niên Subha hỏi vì sao cùng sinh ra làm người mà có người yểu mệnh, người trường thọ, người nhiều bệnh, người ít bệnh, người nghèo khổ, người giàu sang, người trí tuệ, người mê muội, Đức Phật giải thích rằng hoàn cảnh khởi đầu và thể chất bẩm sinh là dị thục quả của nghiệp quá khứ (tương ứng với phần Tiên Thiên hay Khung Mệnh trong mệnh lý học). Nhưng cách con người phản ứng, suy nghĩ, nói năng và hành động trong giây phút hiện tại lại là tân nghiệp có sức mạnh chuyển hóa hoàn toàn dòng chảy tương lai.
• Thứ ba, tâm đã giác ngộ thì vượt lên trên số mệnh: với người còn bị tham, sân, si dẫn dắt theo quán tính vô thức, họ dễ đi đúng vào đường ray định sẵn của khí chất bẩm sinh và hoàn cảnh. Ngược lại, người biết rèn luyện Giới, Định, Tuệ sẽ làm chủ được tâm ý của mình, giống như câu chuyện ngài Ương Quật Ma La từ một kẻ sát nhân đeo tràng hoa ngón tay đã buông đao tu hành và chứng quả A La Hán ngay trong một đời.