Hình Thờ Trong Phật Giáo

IThuở Đầu Chưa Tạc Hình Phật

Trong nghệ thuật Phật giáo sớm nhất, Đức Phật không hiện ra bằng hình người. Chỗ của Ngài được chỉ bằng một dấu hiệu: đôi dấu chân, một tòa ngồi để trống, hay khoảng trống dưới chiếc lọng. Cội Bồ đề, bánh xe Pháp và ngôi tháp cũng thuộc nhóm dấu hiệu này, thấy nhiều trên phù điêu ở Sanchi, Bharhut và Amaravati.

Dấu chân Phật (buddhapada) vẫn được tôn kính sau khi đã có tượng. Britannica ghi rằng dấu chân và các dấu tích khác của Đức Phật tiếp tục là đối tượng lễ bái bên cạnh xá lợi, tháp và tượng.

IINhững Pho Tượng Phật Đầu Tiên

Hình Phật trong dáng người xuất hiện vào thời Quý Sương (Kushan), quanh thế kỷ 1 Công nguyên. Hai trung tâm cùng tạo ra kiểu tượng riêng của mình rồi ảnh hưởng qua lại: Gandhara ở tây bắc (nay thuộc Pakistan và Afghanistan) và Mathura ở trung bắc Ấn Độ. Các nguồn đã đọc không khẳng định nơi nào làm trước.

Gandhara

Nhận ra: Mặt trẻ, tóc gợn sóng, áo dày nhiều nếp phủ hai vai

Chịu ảnh hưởng Hy Lạp và La Mã rõ nhất. Britannica so gương mặt với thần Apollo, Bảo tàng Metropolitan so tấm áo với áo toga La Mã. Chất liệu là đá phiến xanh xám, từ thế kỷ 3 dùng nhiều vữa stucco. Tượng vốn được tô màu và thếp vàng.

Nguồn: Britannica, Gandhara art. Bảo tàng Metropolitan, Gandhara. Bảo tàng Metropolitan, Buddhism and Buddhist Art.

Mathura

Nhận ra: Vai rộng, ngực nở, áo mỏng để trần vai phải, tay phải giơ ấn vô úy

Tạc bằng sa thạch đỏ đốm của vùng này, nối theo truyền thống tượng yaksha bản địa. Pho tượng ngồi nổi tiếng từ Katra mang hình Phật nhưng chính bài minh khắc trên tượng lại gọi là Bồ tát.

Nguồn: Britannica, Mathura art. Bảo tàng Metropolitan, Buddhism and Buddhist Art.

Gupta

Nhận ra: Tóc xoắn ốc nhỏ, mắt nhìn xuống, áo mỏng như dính vào thân

Thời Gupta (thế kỷ 4 tới 6) gom nét của Gandhara và Mathura thành kiểu tượng mà Bảo tàng Metropolitan gọi là hình mẫu lý tưởng. Kiểu này về sau thành khuôn cho Nepal, Sri Lanka, Thái Lan, Indonesia và Trung Hoa. Pho nổi tiếng nhất là tượng Phật thuyết bài pháp đầu tiên ở Sarnath, thế kỷ 5: tay kết ấn chuyển pháp luân, dưới bệ có bánh xe và đôi hươu.

Nguồn: Bảo tàng Metropolitan, Buddhism and Buddhist Art. Britannica, Mathura art. Wikipedia, Buddha Preaching his First Sermon (Sarnath). Đại học Washington, Silk Road Seattle, tượng Phật thời Gupta.

IIICách Nhận Ra Một Pho Tượng Phật

Tướng trên thân

Truyền thống kể Đức Phật có ba mươi hai tướng của bậc đại nhân, chép trong kinh Lakkhana (Trường Bộ 30) và kinh Brahmayu (Trung Bộ 91). Tượng không tạc đủ cả ba mươi hai tướng. Ba tướng hay gặp nhất là nhục kế (ushnisha, chỗ nhô trên đỉnh đầu), bạch hào (urna, điểm giữa hai chân mày, kinh tả là một chòm lông trắng) và dái tai dài, nhắc tới đôi hoa tai nặng mà thái tử đã tháo bỏ khi xuất gia. Các học giả còn bàn về thời điểm danh sách ba mươi hai tướng thành hình.

Phật mặc y của người xuất gia, không đeo trang sức. Bồ tát thì mặc y phục và trang sức sang trọng. Đây là cách phân biệt nhanh nhất giữa hai nhóm tượng.

Bốn tư thế

Tượng Phật có bốn tư thế căn bản: ngồi, đứng, đi và nằm. Ngồi thường là xếp bằng kiết già, cũng có tượng ngồi buông hai chân như ngồi ghế. Phật nằm nghiêng bên phải là cảnh Ngài sắp nhập Niết bàn. Phật đi là sáng tạo riêng của nghệ thuật Sukhothai ở Thái Lan từ thế kỷ 14, Britannica ghi rằng kiểu này không có ở Ấn Độ.

Thủ ấn, thế tay của tượng

Ấn thí nguyện có nguồn tả bằng tay trái, có nguồn tả bằng tay phải. Cả hai đều gặp trên tượng, nên thư viện không ghi một tay nào làm lệ.

Lệ của người Thái: mỗi ngày trong tuần một dáng Phật

Ở Thái Lan và Lào có tục coi một dáng tượng Phật là hợp với người sinh vào một ngày trong tuần. Đây là tục sống trong dân gian, không phải điều kinh dạy. Ba nguồn đã đọc khớp nhau về danh sách dưới đây nhưng không nguồn nào thuộc giới nghiên cứu.

IVChư Phật Trên Ban Thờ

Phật giáo Nam truyền thờ Phật Thích Ca là chính. Phật giáo Bắc truyền và Kim Cương thừa thờ thêm nhiều vị Phật khác. Dưới đây là các vị gặp nhiều nhất và dấu để nhận ra từng vị.

Thích Ca Mâu Ni

Śākyamuni · 釋迦牟尼 · ShakaNhận ra: Y người xuất gia, thường kết ấn xúc địa, thiền định hoặc chuyển pháp luân

Đức Phật lịch sử, được mọi truyền thống tôn thờ. Ngoài tượng thành đạo và thuyết pháp còn có ba dạng tượng theo từng chặng đời. Tượng đản sinh: hài nhi đứng, một tay chỉ trời, một tay chỉ đất. Ở Nhật, ngày lễ Phật đản người ta rưới trà ngọt lên tượng này. Ở chùa miền Bắc Việt Nam, tượng sơ sinh đứng giữa chín con rồng, gọi là Tòa Cửu Long. Tượng Tuyết Sơn: Thích Ca gầy trơ xương trong sáu năm khổ hạnh trước khi thành đạo, chùa Keo, chùa Tây Phương, chùa Bút Tháp đều có. Cùng chặng đời ấy, nghệ thuật Gandhara có pho tượng khổ hạnh nổi tiếng ở Bảo tàng Lahore, tên đúng hơn là thái tử Tất Đạt Đa khổ hạnh vì khi ấy Ngài chưa thành Phật.

Nguồn: Bảo tàng Metropolitan, Buddhism and Buddhist Art. JAANUS, tanjoubutsu. TS. Lê Tâm Đắc (Viện Nghiên cứu Tôn giáo), Bàn về đối tượng thờ trong các ngôi chùa Việt ở miền Bắc. Báo Thế giới và Việt Nam, Báu vật gần 400 tuổi ở chùa Keo. Majid Sheikh, báo Dawn, 15/03/2020, về tượng khổ hạnh ở Bảo tàng Lahore.

A Di Đà

Amitābha · 阿彌陀佛 · Amida · འོད་དཔག་མེད་Nhận ra: Thường đi cùng Quán Thế Âm và Đại Thế Chí thành bộ ba

Giáo chủ cõi Tây phương Cực Lạc, trung tâm của pháp môn Tịnh Độ ở Đông Á. Trong Kim Cương thừa, Ngài là một trong năm vị Phật, thân màu đỏ, tay kết ấn thiền định. Bộ ba A Di Đà, Quán Thế Âm, Đại Thế Chí gọi là Tây Phương Tam Thánh hay Di Đà Tam Tôn. Ở Việt Nam, tượng A Di Đà bằng đá của chùa Phật Tích (Bắc Ninh), dựng năm 1057 thời Lý, là bảo vật quốc gia. Ở Nhật có Đại Phật Kamakura khởi đúc năm 1252, cao khoảng 11,3 mét, và tượng của Jōchō ở chùa Byōdō-in năm 1053.

Nguồn: Britannica, Amitabha. JAANUS, Amida sanzon. Báo Tiền Phong, Giải mã bảo vật quốc gia. Znews, Nguồn gốc tên gọi Phật Tích. Báo Thanh Tra, Công nhận bảo vật quốc gia 30 hiện vật. Chùa Kōtoku-in, giới thiệu Đại Phật Kamakura. Chùa Byōdō-in, tượng A Di Đà của Jōchō.

Dược Sư

Bhaiṣajyaguru · Yakushi NyoraiNhận ra: Tay cầm bát thuốc. Tranh tượng Tây Tạng vẽ thân xanh lam, cầm thêm nhánh quả myrobalan

Vị Phật chữa bệnh, giáo chủ cõi tịnh độ phương Đông, có mười hai vị thần tướng dạ xoa theo hầu. Được thờ rộng ở Tây Tạng, Trung Hoa và Nhật Bản.

Nguồn: Britannica, Bhaishajya-guru.

Tỳ Lô Giá Na, Đại Nhật

Vairocana · Dainichi NyoraiNhận ra: Thân trắng, tay kết ấn chuyển pháp luân, biểu tượng là bánh xe

Nhiều truyền thống Bắc truyền ở Đông Á, Tây Tạng, Nepal và Java coi Ngài là vị Phật tối thượng. Có khi Ngài được kể là một trong năm vị Phật (Tỳ Lô Giá Na, A Súc, Bảo Sinh, A Di Đà, Bất Không Thành Tựu), có khi là nguồn của cả năm. Năm vị được tạc gần giống nhau, phân biệt bằng màu thân, biểu tượng, thủ ấn và phương hướng. Đại Phật ở khám Phụng Tiên, Long Môn (năm 673 tới 675) và Đại Phật chùa Tōdai-ji ở Nara (khai nhãn năm 752) đều là Tỳ Lô Giá Na. Ở Nhật, Ngài là vị được tôn kính nhất của Chân Ngôn tông dưới tên Đại Nhật.

Nguồn: Britannica, Vairochana. Britannica, Dhyani-Buddha. UNESCO, Longmen Grottoes. Smarthistory, Longmen caves. Chùa Tōdai-ji, Đại Phật điện. Smarthistory, Tōdai-ji.

Di Lặc

Maitreya · Metteyya · 彌勒 · Miroku · བྱམས་པ་Nhận ra: Dạng Bồ tát đội mũ miện, hoặc dạng Phật ngồi buông hai chân. Ở Trung Hoa và Việt Nam là vị sư bụng lớn cười hiền

Vị Phật tương lai, hiện là Bồ tát ở cung trời Đâu Suất. Britannica ghi Di Lặc là vị Bồ tát duy nhất được Phật giáo Nam truyền tôn kính rộng rãi. Ở Triều Tiên và Nhật Bản thế kỷ 6 tới 7 có kiểu tượng Bồ tát bán già tư duy, một chân gác lên gối, ngón tay chạm má, thường được cho là Di Lặc. Lạc Sơn Đại Phật ở Tứ Xuyên, cao 71 mét, tạc từ năm 713 tới 803, là Di Lặc. Hình vị sư bụng lớn là Bố Đại, một nhà sư Trung Hoa thế kỷ 10, tên Khế Thử (契此), hay mang chiếc túi vải. Người Trung Hoa tin ông là hóa thân của Di Lặc, nên tượng Bố Đại được thờ làm Di Lặc. Vị Phật cười này không phải Phật Thích Ca.

Nguồn: Britannica, Maitreya. Bảo tàng Metropolitan, Pensive bodhisattva. Bảo tàng Metropolitan, Pensive Treasure. Britannica, Leshan Giant Buddha. UNESCO, Mount Emei and Leshan Giant Buddha. JAANUS, Hotei. Bảo tàng Anh, tượng Budai năm 1486. Bảo tàng Bowers, A Budai by Any Other Name.

Tam Thế Phật

三世佛Nhận ra: Ba pho tượng Phật ngồi giống nhau, cùng cỡ, xếp một hàng ở lớp cao nhất

Ở chùa miền Bắc Việt Nam, ba pho Tam Thế ngồi trên tòa sen ở lớp trên cùng của Phật điện, tượng cho chư Phật quá khứ, hiện tại và vị lai. Ba pho thường không mang tên riêng. Truyền thống Himalaya và Trung Hoa thì gọi tên ba vị là Nhiên Đăng (quá khứ), Thích Ca (hiện tại) và Di Lặc (vị lai). Bộ Tam Thế chùa Côn Sơn (thế kỷ 17) và bộ ở chùa Bút Tháp là bảo vật quốc gia. Các nguồn Việt Nam giảng về ba pho này không giống nhau, xem mục Những điều thư viện chưa chắc.

Nguồn: TS. Lê Tâm Đắc (Viện Nghiên cứu Tôn giáo), Bàn về đối tượng thờ trong các ngôi chùa Việt ở miền Bắc. Phật tử Việt Nam, Cách bố trí tượng thờ trong chùa miền Bắc, 01/11/2007. Bảo tàng Rubin, Buddhas of the Three Times. Báo Văn Hóa, Độc đáo bộ tượng Tam Thế Phật chùa Côn Sơn. Báo Thanh Tra, Nơi lưu giữ 4 bảo vật quốc gia.

VCác Vị Bồ Tát

Quán Thế Âm

Avalokiteśvara · 觀音 Guanyin · Kannon · སྤྱན་རས་གཟིགས་ ChenrezigNhận ra: Trên mũ có tượng A Di Đà nhỏ. Ở Đông Á thường cầm bình nước và cành dương

Vị Bồ tát của lòng từ bi, được thờ ở khắp các nước Bắc truyền dưới nhiều tên. Ở Ấn Độ, Ngài là Liên Hoa Thủ (Padmapani), dáng một vương tử cầm hoa sen. Ở Trung Hoa, trước thời Tống tượng mang dáng nam, tới khoảng thế kỷ 12 thì phần lớn mang dáng nữ, với các dạng Bạch Y Quan Âm, Thủy Nguyệt Quan Âm, Quan Âm Tống Tử. Hòa thượng Thích Thanh Từ giảng rằng Bồ tát không phải nam cũng không phải nữ, hình người mẹ là để nói lòng thương. Ở Tây Tạng, Ngài là Chenrezig thân trắng bốn tay: hai tay chắp trước ngực, hai tay kia cầm tràng hạt pha lê và hoa sen. Ở Nhật có nhiều dạng Kannon, trong đó có dạng mười một mặt. Pho Quan Âm nghìn mắt nghìn tay ở chùa Bút Tháp (Bắc Ninh), gỗ, cao 3,7 mét, mười một đầu, tạc năm 1656, là bảo vật quốc gia.

Nguồn: Smarthistory, Bodhisattva Avalokiteshvara (Guanyin). Bảo tàng Mỹ thuật Đại học Michigan, Guanyin with a willow branch and vase. JAANUS, Amida sanzon. Himalayan Art Resources, Avalokiteshvara Chaturbhuja. JAANUS, Juuichimen Kannon. VTC News, Bồ tát Quán Thế Âm là nam hay nữ (dẫn lời Hòa thượng Thích Thanh Từ). Báo Thanh Tra, Nơi lưu giữ 4 bảo vật quốc gia. VietNamNet, A visit to But Thap Pagoda.

Văn Thù Sư Lợi

Mañjuśrī · 文殊 Wenshu · Monju · འཇམ་དཔལ་Nhận ra: Tay phải giơ kiếm trí tuệ, tay trái cầm kinh. Ngồi trên sư tử

Vị Bồ tát của trí tuệ. Núi Ngũ Đài ở Sơn Tây, Trung Quốc, là đạo tràng của Ngài. Ở chùa Việt, Văn Thù cưỡi sư tử xanh thường đứng một bên Phật Thích Ca, bên kia là Phổ Hiền.

Nguồn: Britannica, Manjushri. TS. Lê Tâm Đắc (Viện Nghiên cứu Tôn giáo), Bàn về đối tượng thờ trong các ngôi chùa Việt ở miền Bắc.

Phổ Hiền

Samantabhadra · 普賢 · FugenNhận ra: Ngồi trên voi trắng

Vị Bồ tát của hạnh nguyện, đạo tràng là núi Nga Mi ở Tứ Xuyên. Britannica tả voi của Ngài có ba đầu, hoặc một đầu sáu ngà. Bộ ba Thích Ca, Văn Thù, Phổ Hiền gặp ở Trung Hoa, Nhật Bản và Việt Nam. Ở chùa Việt bộ ba này quen gọi là Hoa Nghiêm Tam Thánh.

Nguồn: Britannica, Samantabhadra. TS. Lê Tâm Đắc (Viện Nghiên cứu Tôn giáo), Bàn về đối tượng thờ trong các ngôi chùa Việt ở miền Bắc.

Địa Tạng

Kṣitigarbha · 地藏 · Jizō · ས་ཡི་སྙིང་པོ་Nhận ra: Dáng một vị sư đầu cạo, tay cầm tích trượng và viên ngọc

Vị Bồ tát phát nguyện cứu chúng sinh trong địa ngục. Ở Trung Hoa, Ngài được coi là vị cai quản cõi địa ngục và được cầu cho người sắp mất. Ở Nhật, Jizō là vị che chở người đã khuất, nhất là trẻ nhỏ.

Nguồn: Britannica, Kshitigarbha. Bảo tàng Metropolitan, Jizō của Kaikei.

Đại Thế Chí

Mahāsthāmaprāpta · 大勢至 · SeishiNhận ra: Trên mũ có một bình nước, ở chỗ Quán Thế Âm mang tượng A Di Đà

Được tôn kính nhiều nhất trong các tông Tịnh Độ, đứng cùng Quán Thế Âm hai bên A Di Đà. Ngài tượng cho trí tuệ, Quán Thế Âm tượng cho từ bi.

Nguồn: Britannica, Mahasthamaprapta. JAANUS, Amida sanzon.

Tara, Độ Mẫu

Tārā · སྒྲོལ་མ་ DrolmaNhận ra: Tara Xanh ngồi buông chân phải, cầm sen xanh khép. Tara Trắng ngồi kiết già, có thêm mắt trên trán, lòng tay và lòng chân

Vị nữ Bồ tát được thờ rộng ở Tây Tạng, Nepal và Mông Cổ. Truyền thuyết kể Ngài sinh ra từ giọt nước mắt của Quán Thế Âm. Tranh Tây Tạng hay vẽ hai mươi mốt vị Tara quanh Tara Xanh.

Nguồn: Britannica, Tara. Bảo tàng Metropolitan, White Tara and Green Tara.

VIHộ Pháp, La Hán Và Tổ Sư

Các vị hộ trì

Tứ Đại Thiên Vương

Shitennō (Nhật)Nhận ra: Bốn vị tướng mặc giáp, mỗi vị giữ một phương

Trì Quốc giữ phương Đông, Tăng Trưởng giữ phương Nam, Quảng Mục giữ phương Tây, Đa Văn giữ phương Bắc. Ở Đông Á, vị phương Đông thường cầm đàn tỳ bà, vị phương Nam cầm kiếm, vị phương Tây cầm rắn hoặc rồng. Vật cầm của vị phương Bắc thì các nguồn ghi khác nhau: lọng hoặc tháp. Ở chùa Trung Hoa, bốn vị đứng trong Thiên Vương điện ngay sau cổng.

Nguồn: Britannica, lokapala. Wikipedia, Four Heavenly Kings. Wikipedia, Hall of Four Heavenly Kings. Đào Thái Sơn, Bốn hệ tượng Hộ pháp trong các ngôi chùa Việt, báo Giác Ngộ, 07/07/2017.

Hộ pháp Khuyến Thiện và Trừng Ác

Nhận ra: Hai pho tượng rất lớn ở tiền đường chùa miền Bắc, mặc giáp, ngồi trên lưng sấu

Dân gian gọi là ông Thiện và ông Ác. Ông Thiện mặt trắng, hiền, tay cầm viên ngọc. Ông Ác mặt đỏ, dữ, tay cầm binh khí. Câu "to như ông Hộ pháp" là nói về hai pho tượng này.

Nguồn: TS. Lê Tâm Đắc (Viện Nghiên cứu Tôn giáo), Bàn về đối tượng thờ trong các ngôi chùa Việt ở miền Bắc. Phật tử Việt Nam, Cách bố trí tượng thờ trong chùa miền Bắc, 01/11/2007. Đào Thái Sơn, Bốn hệ tượng Hộ pháp trong các ngôi chùa Việt, báo Giác Ngộ, 07/07/2017. Vô Ưu, Hai vị Hộ pháp khuyến thiện trừng ác trong các ngôi chùa Việt, phatgiao.org.vn, 25/07/2020.

Vi Đà và Tiêu Diện

Skanda · 韋馱 WeituoNhận ra: Vi Đà là vị tướng trẻ mặc giáp, cầm chày kim cương. Tiêu Diện mặt dữ

Trong chùa Trung Hoa, Vi Đà đứng sau lưng tượng Di Lặc Bố Đại ở Thiên Vương điện, mặt quay về chính điện. Ở Việt Nam, Vi Đà và Tiêu Diện Đại Sĩ là một trong bốn hệ tượng hộ pháp. Tiêu Diện được hiểu là hóa thân của Quán Thế Âm, hiện tướng dữ để hàng phục điều ác.

Nguồn: Wikipedia, Skanda (Buddhism). Wikipedia, Hall of Four Heavenly Kings. Đào Thái Sơn, Bốn hệ tượng Hộ pháp trong các ngôi chùa Việt, báo Giác Ngộ, 07/07/2017.

Niō của Nhật Bản

仁王Nhận ra: Hai vị lực sĩ cởi trần đứng hai bên cổng chùa, một vị há miệng, một vị ngậm miệng

Vị há miệng là Agyō, vị ngậm miệng là Ungyō, ứng với hai âm "a" và "hūm".

Nguồn: Wikipedia, Nio (Buddhism).

Hộ pháp phẫn nộ của Tây Tạng

DharmapālaNhận ra: Thân sẫm màu, mặt dữ, quanh thân có lửa

Tướng dữ nói lên sự sẵn sàng che chở người tu, các vị chỉ hiện tướng phẫn nộ vì lợi ích chúng sinh. Mahākāla là vị được biết tới nhiều nhất.

Nguồn: Wikipedia, Dharmapala.

Đệ tử, La Hán và Tổ

Ca Diếp và A Nan

Mahākāśyapa · ĀnandaNhận ra: Hai vị sư đứng hai bên Phật Thích Ca: Ca Diếp mặt già, A Nan mặt trẻ

Cách bày của chùa Bắc truyền. Ở miền Bắc Việt Nam, bộ tượng này gọi là Niêm Hoa: Thích Ca cầm hoa sen, hai bên là Ca Diếp và A Nan. Bộ tượng kể tích Đức Phật đưa cành hoa lên trên núi Linh Thứu, chỉ có Ca Diếp mỉm cười, nên Ca Diếp được coi là sơ tổ Thiền tông Ấn Độ.

Nguồn: Wikipedia, Mahavira Hall. TS. Lê Tâm Đắc (Viện Nghiên cứu Tôn giáo), Bàn về đối tượng thờ trong các ngôi chùa Việt ở miền Bắc.

Xá Lợi Phất và Mục Kiền Liên

Sāriputta · MoggallānaNhận ra: Hai vị sư chắp tay hai bên Phật

Cách bày của chùa Nam truyền. Hai vị là hai đại đệ tử. Theo trưởng lão Nyanaponika, Xá Lợi Phất ở bên tay phải của Phật, Mục Kiền Liên ở bên tay trái, và nhiều chùa ở Sri Lanka có tượng hai vị đứng hai bên tượng Phật.

Nguồn: Nyanaponika Thera, The Life of Sariputta, Buddhist Publication Society.

La Hán

Arhat · 羅漢Nhận ra: Các vị sư mỗi người một dáng, ngồi trên đá, gốc cây

Kinh sách kể mười sáu vị. Ở Trung Hoa, từ cuối thời Đường người ta thêm hai vị thành Thập bát La Hán, Nhật Bản vẫn giữ mười sáu. Ở chùa Việt, tượng La Hán thường xếp ở hai dãy hành lang, mỗi bên chín vị.

Nguồn: Wikipedia, Eighteen Arhats. TS. Lê Tâm Đắc (Viện Nghiên cứu Tôn giáo), Bàn về đối tượng thờ trong các ngôi chùa Việt ở miền Bắc. Phật tử Việt Nam, Cách bố trí tượng thờ trong chùa miền Bắc, 01/11/2007.

Bộ tượng chùa Tây Phương: La Hán hay Tổ

Nhận ra: Mười mấy pho tượng gỗ mít sơn thếp, cuối thế kỷ 18

Báo chí, trang của Cục Di sản văn hóa và bài thơ của Huy Cận gọi đây là các vị La Hán. Một cách hiểu khác cho rằng đây là tượng các vị Tổ Ấn Độ của Thiền tông. Biển tên đặt trước một pho tượng trong chùa, chụp năm 2023, ghi "Tổ Phật Đà Mật Đa". Thư viện ghi cả hai cách gọi. Bộ tượng Phật giáo chùa Tây Phương thời Tây Sơn là bảo vật quốc gia từ năm 2015.

Nguồn: Cục Di sản văn hóa, Di tích kiến trúc nghệ thuật chùa Tây Phương. Wikipedia tiếng Việt, Chùa Tây Phương. Tuổi Trẻ News, Vietnam names another 12 items national treasures. Báo Văn Hóa, Chùa Tây Phương là điểm du lịch di tích quốc gia đặc biệt.

Bồ Đề Đạt Ma

Bodhidharma · DarumaNhận ra: Râu rậm, mắt to, dáng người phương xa, có khi xách một chiếc dép

Sơ tổ Thiền tông ở Trung Hoa. Ở miền Bắc Việt Nam, Ngài được gọi là Đức Tổ Tây và có mặt trên ban thờ của hầu hết các nhà Tổ.

Nguồn: Wikipedia, Bodhidharma. TS. Lê Tâm Đắc (Viện Nghiên cứu Tôn giáo), Bàn về đối tượng thờ trong các ngôi chùa Việt ở miền Bắc. Phật tử Việt Nam, Cách bố trí tượng thờ trong chùa miền Bắc, 01/11/2007.

Liên Hoa Sinh và Tông Khách Ba

Padmasambhava · TsongkhapaNhận ra: Liên Hoa Sinh cầm chày kim cương và bát sọ. Tông Khách Ba đội mũ vàng

Hai bậc thầy lớn của Phật giáo Tây Tạng. Liên Hoa Sinh là vị đạo sư thế kỷ 8 gắn với việc dựng tu viện Samye, nhân vật trung tâm của phái Nyingma. Tông Khách Ba (khoảng 1357 tới 1419) lập phái Gelug.

Nguồn: Wikipedia, Padmasambhava. Wikipedia, Je Tsongkhapa.

VIICách Bài Trí Trên Ban Thờ

Chùa miền Bắc Việt Nam

Phật điện chùa Bắc có nhiều lớp bệ: lớp cao nhất ở sâu trong cùng, sát mái, các lớp sau thấp dần ra phía trước, cuối cùng là hương án. Mọi nguồn đều nhấn rằng thứ tự không cố định, mỗi chùa bày theo cách của mình. Sơ đồ dưới đây ghi những điểm các nguồn khớp nhau.

Sơ đồ do thư viện vẽ để tóm tắt, không phải mặt bằng của một ngôi chùa cụ thể. Bốn nguồn xếp Di Đà Tam Tôn ở lớp thứ hai. Tiến sĩ Lê Tâm Đắc thì ghi bộ Thích Ca thuyết pháp ở "lớp thứ ba hoặc thứ hai". Về tượng đứng cạnh Tòa Cửu Long, có nguồn ghi Đế Thích và Phạm Thiên, có nguồn ghi Ngọc Hoàng với Nam Tào và Bắc Đẩu.

Ngoài Phật điện, chùa Bắc còn có hai vị Hộ pháp ở tiền đường, ban Đức Ông (nhiều nguồn giảng là trưởng giả Cấp Cô Độc, người cúng vườn Kỳ Viên), ban Thánh Tăng, tám vị Kim Cương ở hai bên trong các chùa lớn, mười vị Diêm Vương ở một số chùa, và nhà Tổ phía sau thờ Bồ Đề Đạt Ma cùng các vị trụ trì đời trước. Hầu hết chùa miền Bắc có gian thờ Mẫu. Ông Lê Tâm Đắc đọc cách bày này như sự hòa quyện của Thiền, Tịnh, Mật cùng tín ngưỡng bản địa.

Miền Trung, miền Nam, Khất sĩ và Nam tông Khmer

Chùa miền Trung và miền Nam bày giản dị hơn: tượng chính thường là một pho Thích Ca, hoặc bộ Tây Phương Tam Thánh. Ở Huế thường thờ theo lối tiền Phật hậu Tổ, Phật phía trước, Tổ phía sau. Tịnh xá của hệ phái Khất sĩ có chánh điện hình bát giác, tượng Phật ngự trong một tháp gỗ mười ba tầng ở giữa. Chùa Nam tông Khmer ở Nam Bộ chỉ thờ Phật Thích Ca, chánh điện quay mặt về hướng Đông, đời Phật được kể bằng tranh trên tường và trần. Trên bệ thờ Khmer thường có nhiều pho Thích Ca lớn nhỏ trong các tư thế khác nhau.

Các truyền thống khác

Chùa Nam truyền (Thái Lan, Sri Lanka, Myanmar)

Nhận ra: Một pho tượng Phật Thích Ca chính, có thể có hai đại đệ tử hai bên

Ở chùa Thái, ubosot là nơi truyền giới và là tòa nhà thiêng nhất, wihan là nơi hội chúng. Cả hai đều đặt tượng Phật.

Nguồn: Wikipedia, Wat. Nyanaponika Thera, The Life of Sariputta, Buddhist Publication Society.

Chùa Trung Hoa

Nhận ra: Đi từ cổng vào: Thiên Vương điện, rồi Đại Hùng Bảo Điện

Ở Thiên Vương điện, Di Lặc Bố Đại ngồi quay ra cổng, Vi Đà đứng sau lưng. Ở Đại Hùng Bảo Điện, thường gặp nhất là Thích Ca với Ca Diếp và A Nan, hoặc ba vị Phật: Thích Ca ở giữa, A Di Đà và Dược Sư hai bên. Hai vách bên thường có Thập bát La Hán.

Nguồn: Wikipedia, Hall of Four Heavenly Kings. Wikipedia, Mahavira Hall.

Chùa Nhật Bản

Nhận ra: Vị bản tôn (honzon) đổi theo từng tông

Tịnh Độ Chân tông chỉ thờ A Di Đà, bằng tượng, tranh hoặc bức thư pháp danh hiệu. Chân Ngôn tông lấy Đại Nhật Như Lai làm trung tâm giáo pháp và treo hai bức mạn đà la đối nhau. Thiền tông thờ Thích Ca. Các tông Nhật Liên thờ Gohonzon, một bức mạn đà la bằng chữ do Nhật Liên viết lần đầu vào các năm 1271 tới 1274. Một số cộng đồng Nhật Liên không tán thành việc in lại Gohonzon, nên thư viện không đăng ảnh.

Nguồn: Wikipedia, Honzon. Buddhist Churches of America, Naijin (tài liệu về nội trận Tịnh Độ Chân tông). Wikipedia, Shingon Buddhism. JAANUS, Ryoukai mandara. Tào Động tông (Sōtōshū), Butsudan. Wikipedia, Gohonzon.

Điện thờ Tây Tạng

Nhận ra: Tượng, kinh và tháp cùng trên một ban, phía trước là bảy chén nước

Ban thờ tượng cho thân, khẩu, ý của Phật: tượng là thân, kinh là khẩu, tháp là ý. Bảy chén nước cúng xếp thẳng hàng, gần nhau mà không chạm. Đèn bơ tượng cho trí tuệ xua vô minh. Hình thờ chính có thể là một bức thangka thay cho tượng.

Nguồn: Phỏng vấn Đại đức Tenzin Yignyen, Tibetan Altars, Snow Lion. Museum of International Folk Art, The Tibetan Buddhist Altar.

Ban thờ Phật tại nhà của Phật tử Việt Nam

Thầy Thích Phước Thái viết trên Cổng thông tin Phật giáo rằng chư Tổ khuyên trong nhà thờ một tượng Phật hay một tượng Bồ tát là đủ, vì thờ một tượng thì tâm dễ an định hơn. Người tu Tịnh Độ muốn thờ đủ bộ thì thờ A Di Đà cùng Quán Thế Âm và Đại Thế Chí. Tổ Tư vấn báo Giác Ngộ thì không định con số, và ghi rằng lời "thờ nhiều tượng thì mất cân bằng" là ý của phong thủy, không phải lời Phật dạy. Về thờ Phật chung với gia tiên, báo Giác Ngộ nêu hai lối: tiền Phật hậu linh và thượng Phật hạ linh, bàn thờ gia tiên thấp hơn bàn thờ Phật một bậc.

VIIITượng Phật Qua Từng Nước

Cùng một Đức Phật, mỗi xứ tạc theo gương mặt và chất liệu của mình. Mỗi nước dưới đây có vài dòng về phong cách và một tới bốn ảnh hiện vật tiêu biểu. Danh sách còn thiếu nhiều nước, thư viện sẽ thêm dần.

Ấn Độ

Nơi hình Phật ra đời. Sau Mathura và Gupta, các hang Ajanta (đục thêm vào thế kỷ 5 tới 6) giữ tranh và tượng mà UNESCO gọi là kiệt tác của nghệ thuật Phật giáo. Trong chính điện tháp Đại Giác ở Bồ Đề Đạo Tràng có pho tượng Phật thếp vàng kết ấn xúc địa.

Nguồn: Bảo tàng Metropolitan, Buddhism and Buddhist Art. UNESCO, Ajanta Caves. UNESCO, Mahabodhi Temple Complex at Bodh Gaya.

Pakistan và Afghanistan

Đất Gandhara xưa. Ở Bamiyan (Afghanistan) từng có hai pho tượng Phật đứng tạc vào vách núi, cao 55 mét và 38 mét, phủ vữa và tô màu, khoảng thế kỷ 6 tới 7. Cả hai bị Taliban phá vào tháng 3 năm 2001.

Nguồn: Britannica, Gandhara art. UNESCO, Bamiyan Valley. Smarthistory, Bamiyan Buddhas.

Sri Lanka

Tượng Phật Sri Lanka điềm tĩnh, gần như không trang sức, chuộng thế ngồi thiền. Pho Samadhi ở Anuradhapura cao khoảng 2,2 mét, niên đại được ghi từ thế kỷ 3 tới thế kỷ 6 tùy nguồn. Avukana là pho tượng đứng tạc vào núi đá, cao gần 12 mét, có nguồn định thế kỷ 5, có nguồn định thế kỷ 8. Gal Vihara ở Polonnaruwa có bốn pho tạc trên một vách đá, làm dưới triều vua Parakramabahu I, thế kỷ 12.

Nguồn: UNESCO, Sacred City of Anuradhapura. UNESCO, Ancient City of Polonnaruwa. Wikipedia, Samadhi Statue. Wikipedia, Avukana Buddha statue. Wikipedia, Gal Vihara.

Myanmar

Bagan (thế kỷ 11 tới 13) là thời cổ điển, UNESCO ghi 3.595 công trình. Ấn xúc địa là thế tay phổ biến nhất. Từ khoảng thế kỷ 17 có phong cách Mandalay, hay tạc bằng cẩm thạch, tới nay vẫn chiếm phần lớn ban thờ Myanmar. Tượng Mahamuni ở Mandalay được đưa từ Arakan về năm 1784.

Nguồn: UNESCO, Bagan. Britannica, Southeast Asian arts: Burma. Wikipedia, Mahamuni Buddha Temple. Sahapedia, Infinite Wisdom: Buddhas of the Ananda Temple.

Thái Lan

Người Môn của Dvaravati (thế kỷ 6 tới 11) làm loạt tượng Phật lớn đầu tiên. Sukhothai (thế kỷ 13 tới 14) tạo ra hình Phật Thái quen thuộc: mặt trái xoan, tay chân dài mịn, áo gần như không nếp, trên nhục kế có ngọn lửa, một nét học từ Sri Lanka. Phật Ngọc ở Bangkok tạc bằng ngọc thạch xanh, được ghi nhận lần đầu vào thế kỷ 15 ở Chiang Rai, mỗi năm được thay y phục theo ba mùa.

Nguồn: Britannica, Southeast Asian arts: Thailand and Laos. UNESCO, Historic Town of Sukhothai. Britannica, Sukhothai style. Wikipedia, Phra Phuttha Chinnarat. Britannica, Emerald Buddha.

Lào

Tượng Lào cùng họ với Sukhothai nhưng có nét riêng: đầu hình trứng, mày cong như cánh cung, mũi khoằm, dái tai rất dài. Thế đứng "cầu mưa", hai tay buông thẳng dọc thân, là dáng tiêu biểu của Lào và miền bắc Thái Lan. Thành Luang Prabang lấy tên từ tượng Phra Bang.

Nguồn: Đại học Northern Illinois, Treasures of Luang Prabang: Buddha images. Bảo tàng Ferenc Hopp (Budapest), Buddha in calling for rain mudra. UNESCO, Town of Luang Prabang. Wikipedia, Phra Bang.

Campuchia

Hình Phật riêng của người Khmer là Phật ngồi thiền trên mình rắn thần Mucalinda, bảy đầu rắn xòe che phía sau. Bảo tàng Metropolitan ghi rằng đề tài này có từ trước nhưng chính người Khmer làm cho nó phổ biến, nhất là dưới triều vua Jayavarman VII (trị vì 1181 tới 1218).

Nguồn: UNESCO, Angkor. Bảo tàng Metropolitan, Buddha Sheltered by a Naga.

Indonesia

Borobudur ở Java (thế kỷ 8 tới 9) có 72 tháp rỗng trên các tầng tròn, mỗi tháp chứa một tượng Phật ngồi. Đền Mendut gần đó có pho tượng Phật ngồi buông chân, cao khoảng 3 mét, giữa hai vị Bồ tát. Vương quốc biển Srivijaya để lại nhiều tượng đồng Phật và Quán Thế Âm.

Nguồn: UNESCO, Borobudur Temple Compounds. Britannica, Borobudur. Britannica, Southeast Asian arts: Indonesia.

Việt Nam

Việt Nam có ba dòng tượng Phật. Ở đồng bằng sông Cửu Long, văn hóa Óc Eo để lại những pho tượng Phật đứng tạc từ nguyên một thân cây. Ở miền Trung, Chăm Pa đúc tượng đồng quanh Phật viện Đồng Dương (thế kỷ 9 tới 10). Ở miền Bắc, Đại Việt có tượng A Di Đà bằng đá thời Lý và những pho tượng gỗ mít sơn son thếp vàng thế kỷ 17 tới 18 ở Bút Tháp, Tây Phương.

Nguồn: Báo Pháp Luật Việt Nam, Tượng gỗ Phật Thích Ca Mâu Ni 1.500 tuổi. VnExpress, Những bảo vật quốc gia. Báo Thanh Tra, Bảo vật quốc gia 1.200 tuổi ở Sài Gòn. Báo Tiền Phong, Giải mã bảo vật quốc gia. Báo Thanh Tra, Nơi lưu giữ 4 bảo vật quốc gia. Báo Văn Hóa, Chùa Tây Phương là điểm du lịch di tích quốc gia đặc biệt.

Trung Quốc

Có thể theo dõi tượng Phật Trung Hoa qua các quần thể hang đá. Vân Cương (từ khoảng năm 460, thời Bắc Ngụy) có năm hang đầu do sư Đàm Diệu lập, tượng cao tới khoảng 17 mét. Long Môn có Đại Phật Tỳ Lô Giá Na ở khám Phụng Tiên. Đôn Hoàng (Mạc Cao) có hơn hai nghìn tượng đất tô màu. Lạc Sơn Đại Phật cao 71 mét.

Nguồn: UNESCO, Yungang Grottoes. Britannica, Yungang caves. UNESCO, Longmen Grottoes. UNESCO, Mogao Caves. UNESCO, Mount Emei and Leshan Giant Buddha.

Hàn Quốc

Hai tác phẩm tiêu biểu: các pho Bồ tát bán già tư duy bằng đồng mạ vàng (thế kỷ 6 tới 7), và Thạch Quật Am (Seokguram) gần Gyeongju, thế kỷ 8, nơi một pho tượng Phật bằng đá hoa cương trắng cao khoảng 3,5 mét ngồi kết ấn xúc địa, mặt hướng ra biển.

Nguồn: UNESCO, Seokguram Grotto and Bulguksa Temple. Britannica, Sokkuram. Bảo tàng Metropolitan, Pensive Treasure.

Nhật Bản

Bộ Thích Ca tam tôn ở Kim đường chùa Hōryū-ji (năm 623), của Tori Busshi, là tượng đồng theo lối Bắc Ngụy. Triều Nara đúc Đại Phật Tōdai-ji. Thời Heian, Jōchō tạo ra kiểu tượng Phật Nhật Bản chuẩn mực với pho A Di Đà chùa Byōdō-in (năm 1053), ghép từ nhiều khối gỗ rỗng. Đại Phật Kamakura ngồi ngoài trời từ khi điện thờ bị bão và động đất phá hủy.

Nguồn: UNESCO, Buddhist Monuments in the Horyu-ji Area. Britannica, Tori style. Smarthistory, Tōdai-ji. Chùa Tōdai-ji, Đại Phật điện. Chùa Byōdō-in, tượng A Di Đà của Jōchō. Chùa Kōtoku-in, giới thiệu Đại Phật Kamakura.

Tây Tạng

Pho tượng thiêng nhất là Jowo Thích Ca trong chùa Jokhang ở Lhasa: Phật không mặc y nhà sư mà đội mũ miện và mang trang sức vương giả. Truyền thống kể tượng được công chúa Trung Hoa đưa tới Lhasa năm 641. Niên đại thật của tượng thì giới nghiên cứu còn bàn. Hình thờ Tây Tạng còn là thangka, tranh cuộn trên vải, vẽ theo tỉ lệ kinh điển định sẵn.

Nguồn: Bảo tàng Rubin, Jowo Shakyamuni of the Jokhang. UNESCO, Historic Ensemble of the Potala Palace, Lhasa. Bảo tàng Metropolitan, Tibetan Buddhist Art. Britannica, thang-ka.

Nepal, Bhutan và Mông Cổ

Thợ Newar ở thung lũng Kathmandu làm tượng đồng mạ vàng dày, mặt rộng, mắt dài, và làm cho cả Tây Tạng lẫn Trung Hoa. Ở Mông Cổ, Zanabazar (1635 tới 1723), vị Jebtsundamba đầu tiên, cũng là nhà điêu khắc lớn nhất nước này. Thư viện mới có một ảnh thangka của Bhutan, chưa có nguồn chữ về hình thờ Bhutan.

Nguồn: Bảo tàng Metropolitan, Nepalese Sculpture. Bảo tàng Rubin, Maitreya của Zanabazar. Đại học Washington, Silk Road Seattle, Zanabazar.

Con đường tơ lụa

Các vương quốc ốc đảo ở lòng chảo Tarim đưa hình Phật từ Gandhara sang Trung Hoa. Kizil gần Kucha có 236 hang đục từ khoảng thế kỷ 3 tới 8. Khotan làm tượng chủ yếu bằng đất sét.

Nguồn: Wikipedia, Kizil Caves. Encyclopaedia Iranica, Khotan: Khotanese art.

IXNhững Điều Thư Viện Chưa Chắc

XẢnh Và Giấy Phép

Mọi ảnh trên trang lấy từ Wikimedia Commons, theo giấy phép Public domain, CC0, CC BY hoặc CC BY-SA. Tác giả và giấy phép ghi đúng như trang tệp gốc, đọc ngày 07/10/2026. Ảnh chỉ được thu nhỏ, không sửa nội dung. Bấm vào tên ảnh để tới trang tệp gốc. Nếu bạn là tác giả và thấy ghi công chưa đúng, xin báo để thư viện sửa.

XINguồn

Các trang trên được đọc trong tháng 10 năm 2026. Trang nào đổi địa chỉ, xin báo để thư viện cập nhật.

?Hỏi Đáp Nhanh

›Đọc Tiếp