Phật Giáo: phẩm trật và truyền thừa

IMàu sắc

Màu dùng cho trang này của thư viện: Xanh (lam đậm) #E29C45. Mọi mã màu là gần đúng, vì phần lớn các đạo chỉ gọi tên màu chứ không công bố mã.

Màu chủ đạo màu biểu trưng của đạo

Màu nơi thờ không gian thờ thật

Màu hành lễ theo dịp, theo mùa

Màu tang và kiêng

IIPhẩm trật

Phật giáo thế giới không có một giáo hội trung ương. Ở Việt Nam, Giáo hội Phật giáo Việt Nam là tổ chức chung, gồm các hệ phái Bắc tông, Nam tông (Khmer và Kinh) và Khất sĩ, điều hành theo Hiến chương. Hội đồng Chứng minh là cơ quan lãnh đạo tinh thần do Đức Pháp chủ đứng đầu, Hội đồng Trị sự là cơ quan điều hành hành chính cao nhất.

1. 1
   Đức Pháp chủ 法主 · Supreme Patriarch

   Đứng đầu Hội đồng Chứng minh. Là Trưởng lão Hòa thượng từ bảy mươi lăm tuổi đời và ít nhất năm mươi tuổi đạo. Đây là chức vụ, không phải một hàng giáo phẩm riêng.

2. 2
   Hòa thượng (Tăng), Ni trưởng (Ni) 和尚 尼長 · Most Venerable

   Giáo phẩm cao nhất. Tiêu chuẩn khoảng sáu mươi tuổi đời và bốn mươi tuổi đạo tính từ khi thụ Tỳ kheo. Gốc Phạn upādhyāya, bậc thầy dẫn dắt.

3. 3
   Thượng tọa (Tăng), Ni sư (Ni) 上座 尼師 · Venerable

   Tiêu chuẩn khoảng bốn mươi lăm tuổi đời và hai mươi lăm tuổi đạo. Gốc Phạn sthavira, Pali thera, bậc trưởng lão.

4. 4
   Đại đức (Tăng), Sư cô (Ni) 大德 師姑 · Bhikkhu, Bhikkhuni

   Tỳ kheo và Tỳ kheo ni đã thụ Cụ túc giới, từ hai mươi tuổi. Đại đức gốc Phạn bhadanta. Không phải hàng giáo phẩm do tấn phong.

5. 5
   Thức xoa ma na (chỉ Ni) 式叉摩那 · Probationary nun

   Giai đoạn học giới trước khi thụ Tỳ kheo ni, tuổi từ mười tám tới sáu mươi.

6. 6
   Sa di (Tăng), Sa di ni (Ni) 沙彌 沙彌尼 · Novice

   Đã thụ Sa di giới, tuổi theo Luật Phật quy định.

Tín đồ: Phật tử. Người đã quy y Tam bảo và thụ giới gọi là cư sĩ. Ưu bà tắc (nam) và Ưu bà di (nữ) là cư sĩ hộ trì Tam bảo.

IIIXưng hô

IVY phục theo cấp

Hình vẽ trải phẳng theo mô tả trong nguồn, không vẽ người. Màu là gần đúng.

VDòng truyền thừa

Phật Giáo truyền thừa theo thầy trò: thầy truyền giới, truyền pháp, truyền tâm ấn cho trò, nên có rất nhiều dòng song song và không có một người đứng đầu chung cho cả thế giới. Thiền tông kể dòng tổ từ Đức Phật qua 28 tổ Ấn Độ và 6 tổ Trung Hoa, rồi chia thành nhiều tông phái. Ở Việt Nam, các thiền phái nối nhau qua các thời, còn Giáo hội Phật giáo Việt Nam từ năm 1981 có Đức Pháp chủ đứng đầu Hội đồng Chứng minh.

Thiền tông: 28 tổ Ấn Độ và 6 tổ Trung Hoa

1. khoảng thế kỷ 6 tới 5 TCNĐức Phật Thích Ca Mâu Ni 釋迦牟尼 Śākyamuni

   Bậc khai sáng Phật Giáo. Theo Thiền tông, Ngài truyền tâm ấn cho Ca Diếp trong pháp hội niêm hoa.

2. #Ấn Độ 1 · thế kỷ 5 TCNMa Ha Ca Diếp 摩訶迦葉 Mahākāśyapa

   Tổ thứ nhất, chủ trì kỳ kết tập kinh điển đầu tiên.

3. #Ấn Độ 2 · thế kỷ 5 TCNA Nan 阿難 Ānanda

   Tổ thứ hai, thị giả của Đức Phật, người tụng lại kinh tại kỳ kết tập đầu.

4. #Ấn Độ 12 · khoảng thế kỷ 1 tới 2Mã Minh 馬鳴 Aśvaghoṣa

   Tổ thứ 12, thi sĩ và luận sư Phật giáo.

5. #Ấn Độ 14 · khoảng thế kỷ 2 tới 3Long Thọ 龍樹 Nāgārjuna

   Tổ thứ 14, người lập Trung quán tông, được nhiều tông tôn làm tổ.

6. #Ấn Độ 21Bà Tu Bàn Đầu 婆修盤頭 Vasubandhu

   Tổ thứ 21 trong danh sách Thiền tông.

7. #Ấn Độ 28, Trung Hoa 1 · ? tới khoảng 535Bồ Đề Đạt Ma 菩提達磨 Bodhidharma

   Tổ thứ 28 ở Ấn Độ, sang Trung Hoa khoảng đầu thế kỷ 6, thành Sơ tổ Thiền tông Trung Hoa.

8. #Trung Hoa 2 · 487 tới 593Huệ Khả 慧可

   Nhị tổ, nhận pháp từ Bồ Đề Đạt Ma.

9. #Trung Hoa 3 · ? tới 606Tăng Xán 僧璨

   Tam tổ, truyền thống ghi là tác giả Tín Tâm Minh.

10. #Trung Hoa 4 · 580 tới 651Đạo Tín 道信

    Tứ tổ, lập đạo tràng lớn ở Song Phong Sơn.

11. #Trung Hoa 5 · 602 tới 675Hoằng Nhẫn 弘忍

    Ngũ tổ, dạy ở Đông Sơn, truyền y bát cho Huệ Năng.

12. #Trung Hoa 6 · 638 tới 713Huệ Năng (Lục Tổ) 慧能

    Lục tổ, người của Pháp Bảo Đàn Kinh. Sau Ngài không truyền y bát nữa, Thiền chia thành Ngũ gia Thất tông, trong đó Lâm Tế và Tào Động truyền sang Việt Nam.

13. ? tới 866Lâm Tế Nghĩa Huyền 臨濟義玄

    Khai tổ tông Lâm Tế, dòng thiền đông nhất ở Việt Nam ngày nay. Thiền tông hiện không có một người đứng đầu chung.

Thiền phái Việt Nam: từ Tỳ Ni Đa Lưu Chi tới Liễu Quán

1. ? tới 594, tới Việt Nam năm 580Tỳ Ni Đa Lưu Chi 毘尼多流支 Vinītaruci

   Sư người Nam Ấn, học với Tam tổ Tăng Xán, tới chùa Pháp Vân (chùa Dâu) năm 580, lập thiền phái đầu tiên ở Việt Nam, truyền 19 đời tới năm 1213.

2. ? tới 1018Vạn Hạnh 萬行

   Thiền sư đời 12 dòng Tỳ Ni Đa Lưu Chi, thầy của Lý Công Uẩn, góp phần lập nhà Lý.

3. ? tới 826, tới Việt Nam năm 820Vô Ngôn Thông 無言通

   Đệ tử Bách Trượng Hoài Hải, tới chùa Kiến Sơ (Phù Đổng) năm 820, lập thiền phái thứ hai, truyền 17 đời.

4. 933 tới 1011Khuông Việt 匡越

   Thiền sư đời 4 dòng Vô Ngôn Thông, Tăng thống đầu tiên thời Đinh và Tiền Lê.

5. tới Thăng Long năm 1069Thảo Đường 草堂

   Sư Trung Hoa bị bắt khi Lý Thánh Tông đánh Chiêm Thành, được tôn làm Quốc sư, lập thiền phái Thảo Đường. Lý Thánh Tông là đệ tử đời 1.

6. 1230 tới 1291Tuệ Trung Thượng Sĩ 慧中上士

   Cư sĩ, anh của Hoàng hậu Nguyên Thánh, thầy dạy thiền cho Trần Nhân Tông.

7. #Trúc Lâm 1 · 1258 tới 1308Trần Nhân Tông (Điều Ngự Giác Hoàng) 陳仁宗 調御覺皇

   Vua nhà Trần, hai lần kháng Nguyên, xuất gia ở Yên Tử năm 1299, lập Thiền phái Trúc Lâm, được tôn là Phật Hoàng.

8. #Trúc Lâm 2 · 1284 tới 1330Pháp Loa 法螺

   Tổ thứ hai Trúc Lâm, tổ chức giáo hội, in Đại Tạng kinh.

9. #Trúc Lâm 3 · 1254 tới 1334Huyền Quang 玄光

   Tổ thứ ba Trúc Lâm, trạng nguyên xuất gia, thi sĩ.

10. #Lâm Tế 33 · 1648 tới 1728Nguyên Thiều 元韶

    Thiền sư người Quảng Đông, đời 33 Lâm Tế, vào Đàng Trong thế kỷ 17, mở đầu dòng Lâm Tế ở miền Trung và miền Nam.

11. #Lâm Tế 35 · 1667 tới 1742Liễu Quán 了觀

    Thiền sư người Phú Yên, đắc pháp với Tử Dung, lập dòng Lâm Tế Liễu Quán với bài kệ truyền pháp riêng, dòng thiền Việt lớn nhất ở miền Trung và miền Nam.

12. #Liễu Quán 8 · 1926 tới 2022Thích Nhất Hạnh 釋一行

    Đời 42 Lâm Tế, đời 8 dòng Liễu Quán, lập Làng Mai và dòng tu Tiếp Hiện.

13. 1924 tới 2022Thích Thanh Từ 釋清慈

    Khôi phục Thiền phái Trúc Lâm thời nay, lập Thiền viện Thường Chiếu và Thiền viện Trúc Lâm Đà Lạt. Các thiền phái Việt hiện không có một người đứng đầu chung, mỗi dòng do các thiền viện và sơn môn tự giữ.

Giáo hội Phật giáo Việt Nam: các Đức Pháp chủ

1. tháng 11 năm 1981, chùa Quán Sứ, Hà NộiHội nghị Thống nhất Phật giáo Việt Nam

   Chín tổ chức, hệ phái Phật giáo họp thống nhất, lập Giáo hội Phật giáo Việt Nam, đặt Hội đồng Chứng minh do Đức Pháp chủ đứng đầu.

2. #1 · 1897 tới 1993, Pháp chủ 1981 tới 1993Hòa thượng Thích Đức Nhuận 釋德潤

   Đệ nhất Pháp chủ, suy tôn tại Đại hội thống nhất năm 1981.

3. #2 · 1915 tới 2005, Pháp chủ 1997 tới 2005Hòa thượng Thích Tâm Tịch 釋心寂

   Đệ nhị Pháp chủ, suy tôn tại Đại hội IV năm 1997, viên tịch ngày 6 tháng 3 năm 2005.

4. #3 · 1917 tới 2021, Pháp chủ 2007 tới 2021Hòa thượng Thích Phổ Tuệ 釋普慧

   Đệ tam Pháp chủ, suy tôn tại Đại hội VI tháng 12 năm 2007, viên tịch ngày 21 tháng 10 năm 2021 ở chùa Viên Minh (chùa Giáng), thọ 105 tuổi.

5. từ tháng 12 năm 2021Quyền Pháp chủ sau khi Thích Phổ Tuệ viên tịch

   Hội đồng Chứng minh cử Trưởng lão Hòa thượng Thích Trí Quảng làm Quyền Pháp chủ cho tới Đại hội IX.

6. #4 · sinh 1940, quyền Pháp chủ từ 12/2021, Pháp chủ từ 29/11/2022Hòa thượng Thích Trí Quảng 釋智廣

   Đệ tứ Pháp chủ, suy tôn tại Đại hội IX ngày 29 tháng 11 năm 2022. Còn tại vị, khai thị Đại giới đàn Thanh Kiểm tháng 9 năm 2026.

Bậc được tôn thờ: thư viện không dùng chân dung, chỉ ghi tên trong ấn tròn.

VICách thụ phong và truyền thừa

Truyền thừa bằng thụ giới theo thứ bậc Sa di, Thức xoa (với Ni), Tỳ kheo tại Đại giới đàn do Ban Tăng sự các cấp tổ chức, rồi tấn phong giáo phẩm theo tuổi đời, tuổi đạo và công hạnh. Nam tông và Khất sĩ được giữ phương thức truyền giới truyền thống của hệ phái trong khuôn khổ Giáo hội.

1. Xuất gia, thụ Sa di giớiĐiều kiện: Tuổi theo Luật Phật quy định, có Bổn sưNghi thức: Lễ thế phát xuất gia, thụ mười giới Sa di
2. Thức xoa ma na (chỉ Ni)Điều kiện: Từ mười tám tới sáu mươi tuổiNghi thức: Thụ Thức xoa giới tại Đại giới đàn
3. Thụ Tỳ kheo, Tỳ kheo ni (Cụ túc giới)Điều kiện: Từ hai mươi tới sáu mươi tuổi, đã thụ Sa di ít nhất hai nămNghi thức: Thụ giới tại Đại giới đàn do Ban Tăng sự tổ chức
4. Tấn phong Thượng tọa, Ni sưĐiều kiện: Tại Đại hội IX: sinh năm 1978 trở về trước và thụ Tỳ kheo từ năm 1998 trở về trướcNghi thức: Ban Tăng sự lập hồ sơ, Hội đồng Trị sự xét duyệt, tấn phong tại Đại hội hoặc Hội nghị thường niên
5. Tấn phong Hòa thượng, Ni trưởngĐiều kiện: Tại Đại hội IX: sinh năm 1963 trở về trước và thụ Tỳ kheo từ năm 1983 trở về trướcNghi thức: Như trên, theo Điều 53 tới 56 Hiến chương và Thông tư 030 của Hội đồng Trị sự

VIIChỗ các nguồn còn vênh nhau

• Ý nghĩa năm màu cờ có hai cách giải: Wikipedia theo truyền thống Sri Lanka (từ bi, trung đạo, phúc lành, thanh tịnh, trí tuệ), còn phatgiao.org.vn gắn với Ngũ căn (Định, Niệm, Tinh tấn, Tín, Huệ). Hiến chương chỉ quy định thứ tự màu, không quy định ý nghĩa và mã màu.
• Tuổi Thượng tọa: đa số nguồn ghi bốn mươi lăm tuổi đời và hai mươi lăm tuổi đạo, nhưng bài của Phật giáo Bạc Liêu ghi bốn mươi tuổi và hai mươi năm. Thông tư 030 cho Đại hội IX khớp với mốc bốn mươi lăm và hai mươi lăm.
• Màu áo nhật bình của Sa di: Giác Ngộ ghi màu lam, phatgiao.org.vn ghi màu nâu ở miền Bắc. Có thể cả hai đúng theo vùng miền.
• Việc Hòa thượng mặc áo tràng vàng chỉ là đề xuất trong một bài nghiên cứu, chưa thấy văn bản Giáo hội quy định.
• Chưa tìm được nguồn đầy đủ về tên gọi các bậc tu sĩ Nam tông Khmer bằng tiếng Khmer và cách xưng hô của người Khmer.
• Màu cũ trong mau-sac.json ghi căn cứ là y vàng và sắc hoàng kim của tượng. Phần y vàng đúng. Phần sắc tượng không nên làm căn cứ theo luật nhà về hình tượng bậc thiêng. Mã #8A5A10 không mang tên màu gốc nào.
• Mã hex của lam cư sĩ (#A1AFC9) mượn tên lam hôi 藍灰 của bảng Trung Hoa, nâu (#6E511E) mượn tên hạt sắc 褐色. Việt Nam chưa có bảng mã chuẩn cho các tên màu này.
• Danh sách 28 tổ Ấn Độ là truyền thống của Thiền tông Trung Hoa (Cảnh Đức Truyền Đăng Lục), giới học thuật xem phần lớn là dựng lại về sau. Các truyền thống Nam tông, Tây Tạng có dòng truyền khác, trang này chưa ghi.
• Bảng dùng bac_thieng true cho Đức Phật, Ca Diếp, A Nan, Mã Minh, Long Thọ, Bồ Đề Đạt Ma, Huệ Năng và Trần Nhân Tông vì các vị này được thờ trên bàn thờ tổ. Các tổ khác ghi false theo luật.
• Giữa các đời Pháp chủ có thời gian khuyết: 1993 tới 1997 và 2005 tới 2007. Một số nguồn ghi Thích Tâm Tịch làm Pháp chủ từ 1993, nguồn tiểu sử chính ghi suy tôn năm 1997.
• Năm tới Việt Nam của Nguyên Thiều có nguồn ghi 1665, có nguồn ghi 1677, nên không ghi năm.
• Ảnh: không mở được trang tệp Wikimedia Commons để kiểm giấy phép (tên miền bị chặn), mọi trường anh để null. Ưu tiên kiểm tay ảnh Thích Trí Quảng, Thích Phổ Tuệ, Thích Nhất Hạnh, Thích Thanh Từ.

VIIINguồn tư liệu

?Hỏi Đáp Nhanh

›Đọc Tiếp