ITổng Quan
Dòng cải cách trong Bái Hỏa Giáo là tên gọi chung cho một khuynh hướng, không phải một giáo hội. Người theo khuynh hướng này lấy Gathas, những bài ca được coi là lời của chính Zarathustra, và phần đạo đức của đạo làm chuẩn. Họ coi một phần luật thanh tịnh trong Vendidad và nhiều nghi lễ là lớp hình thành về sau, có thể giản lược hoặc đọc lại.
Đứng đối diện là dòng truyền thống, coi toàn bộ Avesta và hệ nghi lễ là một khối không tách được, đã được giữ hơn một nghìn năm. Hai dòng không tách thành hai cộng đồng riêng: họ cùng đền, cùng hội đồng, và một người có thể cải cách ở chỗ này mà truyền thống ở chỗ khác. Thư viện trình bày quan điểm của cả hai, không phân định bên nào đúng.
IILịch Sử Hình Thành
Giữa thế kỷ 19, Bombay là nơi người Parsi tiếp xúc mạnh với giáo dục phương Tây và với các nhà truyền giáo Kitô. Theo Encyclopaedia Iranica, trong thập niên 1830 và 1840, mục sư John Wilson tranh luận công khai với giới tư tế Parsi, và nhiều người trẻ bắt đầu đặt câu hỏi về đạo của mình. Năm 1851, một nhóm người Parsi có học lập hội Rahnumae Mazdayasnan Sabha để cải cách đời sống đạo và xã hội. Năm 1862, học giả Đức Martin Haug nêu rằng Gathas là lời của chính Zarathustra và đọc chúng theo hướng nhất thần. Cách đọc ấy cho người cải cách một cơ sở văn bản: nếu Gathas là lõi, những gì không có trong Gathas có thể được xét lại.
Sang thế kỷ 20, cuộc tranh luận chuyển sang chuyện hôn nhân và tư cách thành viên. Năm 1903, người vợ gốc Pháp của một thành viên gia đình Tata qua lễ Navjote, dẫn tới vụ Petit kiện Jijibhai năm 1908 về việc ai được coi là Parsi. Ở hải ngoại, năm 1990 hội Zarathushtrian Assembly được lập tại Los Angeles, lấy Gathas làm trung tâm và nhận người từ mọi nguồn gốc.
- Thập niên 1830 tới 1840Tranh luận với John WilsonNhà truyền giáo Kitô chất vấn giới tư tế Parsi ở Bombay.
- 1851Rahnumae Mazdayasnan SabhaHội cải cách đầu tiên của người Parsi.
- 1862Martin Haug và GathasĐọc Gathas như lời của Zarathustra, theo hướng nhất thần.
- 1903 và 1908Navjote gây tranh luận và vụ PetitCâu hỏi ai được coi là Parsi lên tới tòa án Bombay.
- 1990Zarathushtrian AssemblyHội lập ở Los Angeles, lấy Gathas làm trung tâm, nhận người mới.
IIIQuan Điểm Và Tranh Luận
| Vấn đề | Khuynh hướng cải cách thường nghiêng về | Khuynh hướng truyền thống thường nghiêng về |
|---|---|---|
| Kinh điển | Gathas là lõi, phần Avesta muộn có thể xét lại | Toàn bộ Avesta là một khối thiêng |
| Nghi lễ | Giản lược, đọc lại theo nghĩa đạo đức | Giữ nguyên thể thức, kể cả lời kinh bằng nguyên ngữ |
| Luật thanh tịnh | Nhiều điều trong Vendidad là lớp muộn | Là phần không tách khỏi đạo |
| Lễ tang | Chấp nhận hỏa táng hoặc chôn | Giữ tháp im lặng |
| Người mới | Cởi mở hơn, có hội nhận người cải đạo | Không nhận người cải đạo |
Bảng trên chỉ là xu hướng, không phải lằn ranh cứng. Nhiều người Parsi cải cách về lễ tang mà vẫn giữ mọi lễ khác, và nhiều người truyền thống về lễ mà vẫn cởi mở về hôn nhân. Phía cải cách nhấn vào việc Gathas nói với mọi người và đạo phải sống được trong thế giới hiện đại. Phía truyền thống nhấn vào việc nghi lễ chính là cái đã giữ cho đạo và cộng đồng còn tồn tại qua nhiều thế kỷ làm thiểu số.
Hiểu lầm: dòng cải cách là một giáo phái đã tách khỏi đạo. Sự thật: phần lớn người có quan điểm cải cách vẫn sinh hoạt trong các đền và hội đồng chung. Chỉ một số hội ở hải ngoại, như Zarathushtrian Assembly, có tổ chức riêng.
IVTổ Chức Và Phân Bố
Khuynh hướng cải cách không có một cơ quan chung. Ở Ấn Độ nó sống trong các hội học thuật, báo chí cộng đồng, và trong tranh luận ở các hội đồng Parsi. Ở Bắc Mỹ, Anh và Úc, nơi cộng đồng gồm cả người gốc Ấn lẫn gốc Iran, các hội thường cởi mở hơn về hôn nhân và về người mới. Zarathushtrian Assembly tự giới thiệu là nơi dành cho người thuộc mọi nguồn gốc muốn học lời dạy của Zarathustra. Thư viện chưa tìm được số liệu về số người theo khuynh hướng này, và vì đây là khuynh hướng nên con số như thế khó có nghĩa.
VTại Việt Nam
Không có tổ chức hay người theo khuynh hướng cải cách được ghi nhận tại Việt Nam. Người Việt tìm hiểu về Bái Hỏa Giáo qua mạng thường gặp trước tiên các tài liệu tiếng Anh của những hội hải ngoại, trong đó có hội theo khuynh hướng cải cách, nên cần biết rằng đó chỉ là một trong nhiều cách nhìn trong đạo.
VIBiểu Tượng Của Nhánh
Nhánh này chưa có biểu tượng riêng được ghi nhận có nguồn, nên thư viện dùng biểu tượng chung của đạo.
VIICác Nhánh Khác Của Bái Hỏa Giáo
Cộng đồng Parsiપારસી ParsiHậu duệ những tín đồ rời Iran sang Gujarat hơn một nghìn năm trước, nói tiếng Gujarati.
Người Bái Hỏa ở Iranزرتشتیان ZartoshtiyanNhững tín đồ ở lại Iran sau khi đất nước chuyển dần sang Hồi Giáo, tập trung ở Yazd, Kerman và nay ở Tehran.Người Irani ở Ấn ĐộIraniTín đồ từ Iran sang Ấn Độ thời Qajar, thế kỷ 19 và đầu 20, muộn hơn người Parsi cả nghìn năm.Dùng biểu tượng chung của đạoPhái lịch ShahenshahiShahanshahi, ShenshaiNhóm theo lịch truyền thống vốn có ở Ấn Độ, không nhận việc đổi lịch năm 1745.Dùng biểu tượng chung của đạoPhái lịch KadmiQadimi, KadmiMột nhóm người Parsi nhận lịch Qadimi ngày 6 tháng 6 năm 1745, sau khi một tư tế từ Iran sang chỉ ra chỗ lệch lịch.Dùng biểu tượng chung của đạoPhái lịch FasliFasli, ở Iran gọi là BastaniLịch theo mùa có thêm ngày nhuận bốn năm một lần, do hội Zarthosti Fasili Sal Mandal đề xuất năm 1906, được nhiều tín đồ Iran nhận sau cuộc vận động năm 1930, nay rất phổ biến ở phương Tây.Dùng biểu tượng chung của đạoDòng cải cáchReformistKhuynh hướng hình thành trong người Parsi từ giữa thế kỷ 19, sau khi Martin Haug nêu rằng Gathas là lời của chính Zarathustra.Dùng biểu tượng chung của đạoIlm-e KhshnoomIlm-e KhshnoomTrường phái huyền học do Behramshah Nowroji Shroff khởi xướng ở Ấn Độ sau năm 1875.Dùng biểu tượng chung của đạoPhong trào phục hưng ở Kurdistan IraqZardeshti (tiếng Kurd)Phong trào của người Kurd theo lại đạo, gắn với bản sắc dân tộc, được chính quyền khu tự trị Kurdistan công nhận tháng 8 năm 2015.Dùng biểu tượng chung của đạoKhuynh hướng Zurvan (lịch sử)ZurvanKhuynh hướng thời Sasanid đặt Zurvan, tức Thời Gian vô tận, làm nguồn của cả Ohrmazd lẫn Ahriman như hai anh em sinh đôi.Dùng biểu tượng chung của đạoVIIINguồn Tham Khảo
Thư viện đối chiếu các nguồn dưới đây. Chỗ nào các nguồn vênh nhau, bài ghi rõ cả hai.
?Hỏi Đáp Nhanh
Dòng cải cách trong Bái Hỏa Giáo chủ trương gì?
Lấy Gathas, những bài ca được coi là lời của Zarathustra, và phần đạo đức làm chuẩn. Coi một phần luật thanh tịnh và nhiều nghi lễ là lớp muộn có thể giản lược hoặc đọc lại.
Dòng cải cách có phải một giáo phái riêng không?
Không. Đây là khuynh hướng trong cùng một đạo. Phần lớn người có quan điểm cải cách vẫn dùng chung đền và hội đồng với người theo truyền thống, chỉ một số hội ở hải ngoại có tổ chức riêng.
Martin Haug có vai trò gì?
Năm 1862, học giả Đức Martin Haug nêu rằng Gathas là lời của chính Zarathustra và đọc chúng theo hướng nhất thần. Cách đọc ấy thành cơ sở văn bản cho khuynh hướng cải cách trong người Parsi.