ITổng Quan
Người Irani là tên gọi ở Ấn Độ cho những tín đồ Bái Hỏa Giáo từ Iran sang trong thời nhà Qajar, chủ yếu cuối thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20. Tên gọi ấy dùng để phân biệt họ với người Parsi, vốn đã tới Gujarat từ hơn một nghìn năm trước.
Hai nhóm cùng một đạo, cùng kinh Avesta, dự lễ trong cùng các đền lửa. Chỗ khác nằm ở lịch sử di cư, tiếng nói và một phần tập quán. Theo Wikipedia tiếng Anh, người Irani khác người Parsi về văn hóa, ngôn ngữ và xã hội, dù ngày nay hai cộng đồng kết hôn với nhau ngày càng nhiều và đã hòa nhập đáng kể.
IILịch Sử Di Cư
Dưới triều Qajar, tín đồ Bái Hỏa ở Yazd và Kerman sống trong cảnh nghèo và bị phân biệt, phải nộp thuế riêng dành cho người không theo Hồi Giáo cho tới năm 1882. Cùng lúc, người Parsi ở Bombay đã giàu lên nhờ thương mại thời thuộc Anh và bắt đầu giúp đỡ đồng đạo ở Iran. Hai điều ấy mở đường cho một làn sóng di cư: từng gia đình, từng nhóm thanh niên rời Yazd và Kerman sang Bombay, Pune và các thành phố miền tây Ấn Độ. Theo Wikipedia tiếng Anh, phần lớn tới vào cuối thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20.
- Thế kỷ 19Khó khăn dưới triều QajarTín đồ ở Yazd và Kerman chịu thuế riêng và nhiều hạn chế.
- 1854Người Parsi bắt đầu giúp cộng đồng ở IranManekji Limji Hataria được cử sang Iran.
- Cuối thế kỷ 19 tới đầu thế kỷ 20Làn sóng di cư chínhNhiều gia đình từ Yazd và Kerman sang Bombay.
- 1909Nhận xét của tòa ánMột phán quyết ghi người Irani không buộc phải theo quyết định của Parsi Panchayat.
IIIĐiểm Riêng
Về giáo nghĩa, người Irani không khác người Parsi. Điểm riêng của họ thuộc về văn hóa:
- Tiếng nói. Nhiều người Irani vẫn nói tiếng Ba Tư và phương ngữ Dari của người Bái Hỏa ở Iran, trong khi người Parsi nói tiếng Gujarati.
- Tập quán. Họ mang theo món ăn, lễ tiết và lối sinh hoạt của quê gốc, gần với cộng đồng ở Iran hơn là với người Parsi.
- Tư cách pháp lý. Theo Wikipedia tiếng Anh, một nhận xét của tòa án năm 1909 ghi rằng người Irani không buộc phải theo quyết định của Parsi Panchayat, tức họ được coi là một cộng đồng riêng.
Hiểu lầm: người Irani là một giáo phái khác người Parsi. Sự thật: đây là hai cộng đồng cùng một đạo, khác nhau ở thời điểm rời Iran và ở văn hóa. Cũng cần lưu ý rằng chữ Irani ở Ấn Độ đôi khi chỉ cả người gốc Iran theo Hồi Giáo. Trang này chỉ nói về người Irani theo Bái Hỏa Giáo.
IVĐời Sống Và Quán Cà Phê Irani
Trong đời sống đạo, người Irani dự lễ ở các đền lửa và agiary của Bombay như người Parsi, qua lễ nhập đạo, mặc sudreh và thắt kusti, giữ năm thời cầu nguyện. Dấu ấn dễ thấy nhất của họ trong đời sống thành phố lại là những quán cà phê Irani: trần cao, ghế gỗ uốn màu đen, bàn mặt đá cẩm thạch, gương lớn trên tường, bánh và trà sữa kiểu Ba Tư. Theo Wikipedia tiếng Anh, Mumbai có khoảng 350 quán như thế vào thập niên 1950, tới năm 2005 chỉ còn 25. Các quán còn lại được coi là một phần di sản của thành phố.
VTổ Chức Và Phân Bố
Người Irani sống chủ yếu ở Mumbai và Pune, và có hội đoàn riêng bên cạnh các hội đồng chung của người Parsi. Về số lượng, thư viện chưa tìm được số liệu đáng tin riêng cho người Irani theo Bái Hỏa Giáo. Điều tra dân số Ấn Độ không tách riêng nhóm này, và con số 57.264 người Parsi năm 2011 không cho biết trong đó có bao nhiêu người gốc Irani. Nhiều gia đình Irani về sau di cư tiếp sang Anh, Bắc Mỹ và Úc, nơi họ sinh hoạt chung hội với cả người Parsi lẫn người Bái Hỏa từ Iran.
VITại Việt Nam
Không có cộng đồng Irani nào được ghi nhận tại Việt Nam. Du khách Việt tới Mumbai hay Pune có thể gặp dấu ấn của cộng đồng này rõ nhất qua các quán cà phê Irani còn hoạt động.
VIIBiểu Tượng Của Nhánh
Nhánh này chưa có biểu tượng riêng được ghi nhận có nguồn, nên thư viện dùng biểu tượng chung của đạo.
VIIICác Nhánh Khác Của Bái Hỏa Giáo
Cộng đồng Parsiપારસી ParsiHậu duệ những tín đồ rời Iran sang Gujarat hơn một nghìn năm trước, nói tiếng Gujarati.
Người Bái Hỏa ở Iranزرتشتیان ZartoshtiyanNhững tín đồ ở lại Iran sau khi đất nước chuyển dần sang Hồi Giáo, tập trung ở Yazd, Kerman và nay ở Tehran.Người Irani ở Ấn ĐộIraniTín đồ từ Iran sang Ấn Độ thời Qajar, thế kỷ 19 và đầu 20, muộn hơn người Parsi cả nghìn năm.Dùng biểu tượng chung của đạoPhái lịch ShahenshahiShahanshahi, ShenshaiNhóm theo lịch truyền thống vốn có ở Ấn Độ, không nhận việc đổi lịch năm 1745.Dùng biểu tượng chung của đạoPhái lịch KadmiQadimi, KadmiMột nhóm người Parsi nhận lịch Qadimi ngày 6 tháng 6 năm 1745, sau khi một tư tế từ Iran sang chỉ ra chỗ lệch lịch.Dùng biểu tượng chung của đạoPhái lịch FasliFasli, ở Iran gọi là BastaniLịch theo mùa có thêm ngày nhuận bốn năm một lần, do hội Zarthosti Fasili Sal Mandal đề xuất năm 1906, được nhiều tín đồ Iran nhận sau cuộc vận động năm 1930, nay rất phổ biến ở phương Tây.Dùng biểu tượng chung của đạoDòng cải cáchReformistKhuynh hướng hình thành trong người Parsi từ giữa thế kỷ 19, sau khi Martin Haug nêu rằng Gathas là lời của chính Zarathustra.Dùng biểu tượng chung của đạoIlm-e KhshnoomIlm-e KhshnoomTrường phái huyền học do Behramshah Nowroji Shroff khởi xướng ở Ấn Độ sau năm 1875.Dùng biểu tượng chung của đạoPhong trào phục hưng ở Kurdistan IraqZardeshti (tiếng Kurd)Phong trào của người Kurd theo lại đạo, gắn với bản sắc dân tộc, được chính quyền khu tự trị Kurdistan công nhận tháng 8 năm 2015.Dùng biểu tượng chung của đạoKhuynh hướng Zurvan (lịch sử)ZurvanKhuynh hướng thời Sasanid đặt Zurvan, tức Thời Gian vô tận, làm nguồn của cả Ohrmazd lẫn Ahriman như hai anh em sinh đôi.Dùng biểu tượng chung của đạoIXNguồn Tham Khảo
Thư viện đối chiếu các nguồn dưới đây. Chỗ nào các nguồn vênh nhau, bài ghi rõ cả hai.
?Hỏi Đáp Nhanh
Người Irani khác người Parsi thế nào?
Cùng đạo, cùng đền. Người Parsi tới Gujarat hơn một nghìn năm trước và nói tiếng Gujarati. Người Irani tới Ấn Độ từ Iran thời Qajar, chủ yếu cuối thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20, nhiều người vẫn nói tiếng Ba Tư và phương ngữ Dari.
Có bao nhiêu người Irani theo Bái Hỏa Giáo?
Chưa có số liệu đáng tin riêng. Điều tra dân số Ấn Độ không tách nhóm này khỏi người Parsi.
Quán cà phê Irani là gì?
Là loại quán do người Irani theo Bái Hỏa Giáo mở ở Ấn Độ thời thuộc Anh, nổi tiếng với trà sữa, bánh kiểu Ba Tư và nội thất cổ. Theo Wikipedia tiếng Anh, Mumbai có khoảng 350 quán vào thập niên 1950, năm 2005 còn 25.