ITổng Quan
Ilm-e Khshnoom, tạm dịch là tri thức về sự hân hoan, là một trường phái huyền học trong cộng đồng Parsi. Người theo trường phái này, thường gọi là Khshnoomist, đọc kinh Avesta theo lối bí truyền thay vì theo nghĩa đen, tin vào luân hồi, theo lối ăn chay, và giữ nghi lễ cùng luật thanh tịnh còn chặt hơn dòng truyền thống.
Nó đứng ở một vị trí lạ trong bản đồ các khuynh hướng của đạo. Về nghi lễ, nó ở phía bảo thủ nhất, đối lập hẳn với dòng cải cách. Về giáo lý, nó đưa vào những ý niệm mà giáo nghĩa chung của đạo không có. Theo Wikipedia tiếng Anh, đây là một thiểu số rất nhỏ trong người Bái Hỏa ở Ấn Độ.
IILịch Sử Hình Thành
Theo lời kể của những người theo trường phái, năm 1875 Behramshah Nowroji Shroff, khi ấy mười tám tuổi, rời Surat đi Peshawar tìm việc. Dọc đường ông gặp một nhóm người mà trường phái gọi là Saheb-e-Dilan, những bậc thầy của trái tim, được đưa tới một nơi ẩn trong núi và sống cùng họ ba năm để học tri thức bí truyền của đạo. Nơi ấy được trường phái gắn với núi Demavand ở Iran.
Trở về Ấn Độ, Shroff dần có người theo. Theo Wikipedia tiếng Anh, quãng năm 1909 học giả Phiroze Masani biết tới lời dạy của ông và bắt đầu đăng trên Frashogard, một tạp chí quý bằng tiếng Gujarati. Về sau trường phái có thêm các ấn phẩm Parsi Avaz từ năm 1947, Dini Avaz từ năm 1976 và Mazdayasni Connection từ năm 1983. Năm 2001, một đền lửa mang tên Behramshah Nowroji Shroff Daremeher được làm lễ lập. Encyclopaedia Iranica ghi Shroff sống từ 1858 tới 1927.
- 1858Behramshah Shroff ra đờiSinh ở Surat, Gujarat.
- 1875Chuyến điRời Surat, theo lời kể của trường phái thì sống ba năm với nhóm Saheb-e-Dilan.
- Quãng 1909Tạp chí FrashogardPhiroze Masani bắt đầu công bố lời dạy.
- 1927Shroff qua đờiTrường phái tiếp tục qua các học trò và ấn phẩm.
- 2001Đền lửa mang tên người khởi xướngBehramshah Nowroji Shroff Daremeher được làm lễ lập.
IIIGiáo Lý Và Điểm Riêng
Trường phái dạy rằng kinh Avesta có một tầng nghĩa ẩn mà chỉ người được truyền mới hiểu, rằng lời kinh đọc đúng bằng nguyên ngữ tạo ra những rung động có sức mạnh, gọi là staota, và rằng linh hồn trải qua nhiều kiếp để tiến dần tới sự thanh khiết. Vì thế người theo Khshnoom coi việc ăn chay, giữ thanh tịnh và làm đúng mọi nghi lễ là điều thiết yếu.
Điểm khác rõ nhất với giáo nghĩa chung là luân hồi. Giáo nghĩa chung của đạo nói linh hồn qua cầu Chinvat sau khi chết và chờ ngày thế giới được làm mới, không nói tới việc tái sinh. Các nhà nghiên cứu cũng ghi nhận trường phái chịu ảnh hưởng mạnh của Thông Thiên Học, phong trào có mặt ở Bombay từ cuối thập niên 1870. Người theo Khshnoom thì coi lời dạy của mình đến từ một dòng truyền bí mật có trước, không vay từ bên ngoài. Thư viện ghi cả hai cách nhìn.
Hiểu lầm: vì là huyền học nên Ilm-e Khshnoom lỏng lẻo về nghi lễ. Sự thật: ngược lại, trường phái này giữ nghi lễ và luật thanh tịnh chặt hơn cả dòng truyền thống, và phản đối mạnh những đề nghị giản lược lễ của dòng cải cách.
IVTổ Chức Và Phân Bố
Ilm-e Khshnoom không có một giáo hội riêng. Người theo sinh hoạt trong các đền lửa chung của người Parsi, có các hội học tập, các ấn phẩm riêng và từ năm 2001 có một đền lửa mang tên người khởi xướng. Trường phái tập trung ở Mumbai và Surat. Thư viện chưa tìm được số liệu về số người theo. Ảnh hưởng của nó lớn hơn quy mô, vì những lập luận của nó về sức mạnh của lời kinh và luật thanh tịnh thường được dẫn trong các cuộc tranh luận giữa dòng truyền thống và dòng cải cách.
VTại Việt Nam
Không có người theo Ilm-e Khshnoom được ghi nhận tại Việt Nam. Người Việt quen với Thông Thiên Học qua các hội thời thuộc địa có thể thấy một số khái niệm quen thuộc trong trường phái này, như luân hồi và sức mạnh của âm thanh thiêng, nhưng đó là hai truyền thống khác nhau.
VIBiểu Tượng Của Nhánh
Nhánh này chưa có biểu tượng riêng được ghi nhận có nguồn, nên thư viện dùng biểu tượng chung của đạo.
VIICác Nhánh Khác Của Bái Hỏa Giáo
Cộng đồng Parsiપારસી ParsiHậu duệ những tín đồ rời Iran sang Gujarat hơn một nghìn năm trước, nói tiếng Gujarati.
Người Bái Hỏa ở Iranزرتشتیان ZartoshtiyanNhững tín đồ ở lại Iran sau khi đất nước chuyển dần sang Hồi Giáo, tập trung ở Yazd, Kerman và nay ở Tehran.Người Irani ở Ấn ĐộIraniTín đồ từ Iran sang Ấn Độ thời Qajar, thế kỷ 19 và đầu 20, muộn hơn người Parsi cả nghìn năm.Dùng biểu tượng chung của đạoPhái lịch ShahenshahiShahanshahi, ShenshaiNhóm theo lịch truyền thống vốn có ở Ấn Độ, không nhận việc đổi lịch năm 1745.Dùng biểu tượng chung của đạoPhái lịch KadmiQadimi, KadmiMột nhóm người Parsi nhận lịch Qadimi ngày 6 tháng 6 năm 1745, sau khi một tư tế từ Iran sang chỉ ra chỗ lệch lịch.Dùng biểu tượng chung của đạoPhái lịch FasliFasli, ở Iran gọi là BastaniLịch theo mùa có thêm ngày nhuận bốn năm một lần, do hội Zarthosti Fasili Sal Mandal đề xuất năm 1906, được nhiều tín đồ Iran nhận sau cuộc vận động năm 1930, nay rất phổ biến ở phương Tây.Dùng biểu tượng chung của đạoDòng cải cáchReformistKhuynh hướng hình thành trong người Parsi từ giữa thế kỷ 19, sau khi Martin Haug nêu rằng Gathas là lời của chính Zarathustra.Dùng biểu tượng chung của đạoIlm-e KhshnoomIlm-e KhshnoomTrường phái huyền học do Behramshah Nowroji Shroff khởi xướng ở Ấn Độ sau năm 1875.Dùng biểu tượng chung của đạoPhong trào phục hưng ở Kurdistan IraqZardeshti (tiếng Kurd)Phong trào của người Kurd theo lại đạo, gắn với bản sắc dân tộc, được chính quyền khu tự trị Kurdistan công nhận tháng 8 năm 2015.Dùng biểu tượng chung của đạoKhuynh hướng Zurvan (lịch sử)ZurvanKhuynh hướng thời Sasanid đặt Zurvan, tức Thời Gian vô tận, làm nguồn của cả Ohrmazd lẫn Ahriman như hai anh em sinh đôi.Dùng biểu tượng chung của đạoVIIINguồn Tham Khảo
Thư viện đối chiếu các nguồn dưới đây. Chỗ nào các nguồn vênh nhau, bài ghi rõ cả hai.
?Hỏi Đáp Nhanh
Ilm-e Khshnoom là gì?
Là một trường phái huyền học trong cộng đồng Parsi do Behramshah Nowroji Shroff khởi xướng, đọc kinh Avesta theo lối bí truyền, tin luân hồi, theo lối ăn chay và giữ nghi lễ rất chặt.
Ilm-e Khshnoom có thuộc dòng cải cách không?
Không. Về nghi lễ, trường phái này còn bảo thủ hơn dòng truyền thống và phản đối việc giản lược lễ. Chỗ nó khác giáo nghĩa chung là ở các ý niệm như luân hồi.
Có bao nhiêu người theo Ilm-e Khshnoom?
Chưa có số liệu đáng tin. Wikipedia tiếng Anh chỉ ghi là một thiểu số rất nhỏ trong người Bái Hỏa ở Ấn Độ.