ITổng Quan
Zurvan trong các ngôn ngữ Iran cổ nghĩa là thời gian. Khuynh hướng Zurvan, giới nghiên cứu gọi là Zurvanism, là một lối giải thích trong đạo thời Sasanid, đặt Thời Gian vô tận lên làm nguồn gốc của cả Ohrmazd, tức Ahura Mazda, lẫn Ahriman, tức tinh thần phá hoại, như hai anh em sinh đôi.
Khuynh hướng này không còn người theo. Theo Wikipedia tiếng Anh, nó biến mất sau thế kỷ 10 và không để lại dấu vết trong Bái Hỏa Giáo ngày nay. Thư viện ghi nó như một nhánh lịch sử, vì nó giúp hiểu cuộc bàn luận lâu đời trong đạo về câu hỏi cái ác từ đâu ra, và vì nó hay được nhắc trong sách về tôn giáo Iran cổ.
IINguồn Tư Liệu Và Lịch Sử
Điều đáng chú ý nhất về Zurvan là phần lớn những gì ta biết về nó đến từ người ngoài đạo. Huyền thoại hai anh em sinh đôi được chép đầy đủ nhất bởi Eznik xứ Kolb, một tác giả Kitô giáo người Armenia thế kỷ 5, và bởi Theodore bar Konai, tác giả Kitô giáo viết tiếng Syria thế kỷ 8, cả hai đều viết để bác bỏ. Một mảnh sớm hơn nhiều là ghi chép của Eudemus xứ Rhodes thế kỷ 4 trước Công nguyên, qua lời dẫn muộn của Damascius, nói rằng các Magi coi Thời Gian hoặc Không Gian là nguồn gốc của mọi thứ. Trong sách Pahlavi của chính người Bái Hỏa, Zurvan xuất hiện rải rác, và các sách chính thống như Denkard có đoạn bác lại quan niệm ấy.
- Thế kỷ 4 TCNGhi chép của EudemusQua lời dẫn muộn, nói các Magi đặt Thời Gian hoặc Không Gian làm nguồn gốc.
- 224 tới 651Thời SasanidKhuynh hướng Zurvan được cho là phổ biến, có thời được triều đình ưu ái.
- Thế kỷ 5Eznik xứ KolbTác giả Armenia chép huyền thoại hai anh em sinh đôi.
- Thế kỷ 8Theodore bar KonaiTác giả viết tiếng Syria chép lại huyền thoại.
- Sau thế kỷ 10Biến mấtKhông còn dấu vết trong cộng đồng tín đồ.
IIIHuyền Thoại Hai Anh Em Sinh Đôi
Theo bản kể trong các nguồn nói trên, trước khi có gì, chỉ có Zurvan. Zurvan dâng lễ suốt một nghìn năm để mong có con. Tới lúc gần xong, Zurvan sinh lòng ngờ liệu lễ có hiệu nghiệm không. Từ lễ dâng mà có Ohrmazd, từ nỗi ngờ mà có Ahriman, hai anh em cùng thành hình trong một bụng. Zurvan hứa ai ra trước sẽ được làm vua. Ahriman xé bụng ra trước và đòi ngôi. Zurvan buộc phải giữ lời, nhưng giới hạn quyền của Ahriman trong chín nghìn năm, sau đó Ohrmazd sẽ trị vì mãi mãi.
Huyền thoại này đổi hẳn cấu trúc của giáo nghĩa chung. Trong giáo nghĩa chung, Ahura Mazda là đấng không do ai tạo ra, và cái ác là kẻ xâm nhập từ bên ngoài. Trong lối Zurvan, cả thiện lẫn ác đều có chung một nguồn cao hơn, và Ohrmazd không còn là đấng tối thượng. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng lối Zurvan là một cách đọc chữ hai anh em sinh đôi trong Gathas, chương 30 của Yasna, theo nghĩa đen: nếu hai tinh thần là sinh đôi, thì phải có cha mẹ.
Hiểu lầm: Zurvan là một giáo phái có giáo hội riêng, đối lập với giáo hội chính thống thời Sasanid. Sự thật: không có bằng chứng về một tổ chức riêng. Nhiều nhà nghiên cứu coi đây là một khuynh hướng tư biện trong cùng giới tư tế, không phải một cộng đồng tách biệt.
IVTranh Luận Học Thuật
Cuộc tranh luận về Zurvan là một trong những cuộc bàn dài nhất của ngành Iran học. Năm 1955, R. C. Zaehner xuất bản Zurvan: A Zoroastrian Dilemma, cho rằng Zurvan là một khuynh hướng lớn, có lúc chiếm ưu thế thời Sasanid. Các học giả về sau, trong đó có Mary Boyce, thận trọng hơn và coi nó là một khuynh hướng lệch khỏi dòng chính. Có người lại nghi ngờ nó từng là một nhóm rõ ràng. Về nguồn gốc, theo Wikipedia tiếng Anh, một số người cho rằng nó nảy ra từ việc giới tư tế cố giải thích chữ sinh đôi trong lời Zarathustra, số khác cho rằng nó có gốc từ trước Zarathustra hoặc chịu ảnh hưởng Babylon. Vì sao nó biến mất sau khi Hồi Giáo vào Iran cũng chưa có câu trả lời thống nhất.
Một dấu vết thú vị: trong các văn bản tiếng Ba Tư trung đại của đạo Mani, tên Zurvan được dùng để gọi Cha của Sự Cao Cả, đấng tối cao của đạo ấy, cho thấy tên Zurvan quen thuộc với người Iran thời đó.
VTại Việt Nam
Mục này không áp dụng: Zurvan là một khuynh hướng lịch sử đã biến mất hơn một nghìn năm trước và không có người theo ở đâu. Người đọc Việt có thể gặp tên Zurvan trong sách về lịch sử tôn giáo và trong các tác phẩm giả tưởng mượn huyền thoại Iran cổ.
VIBiểu Tượng Của Nhánh
Nhánh này chưa có biểu tượng riêng được ghi nhận có nguồn, nên thư viện dùng biểu tượng chung của đạo.
VIICác Nhánh Khác Của Bái Hỏa Giáo
Cộng đồng Parsiપારસી ParsiHậu duệ những tín đồ rời Iran sang Gujarat hơn một nghìn năm trước, nói tiếng Gujarati.
Người Bái Hỏa ở Iranزرتشتیان ZartoshtiyanNhững tín đồ ở lại Iran sau khi đất nước chuyển dần sang Hồi Giáo, tập trung ở Yazd, Kerman và nay ở Tehran.Người Irani ở Ấn ĐộIraniTín đồ từ Iran sang Ấn Độ thời Qajar, thế kỷ 19 và đầu 20, muộn hơn người Parsi cả nghìn năm.Dùng biểu tượng chung của đạoPhái lịch ShahenshahiShahanshahi, ShenshaiNhóm theo lịch truyền thống vốn có ở Ấn Độ, không nhận việc đổi lịch năm 1745.Dùng biểu tượng chung của đạoPhái lịch KadmiQadimi, KadmiMột nhóm người Parsi nhận lịch Qadimi ngày 6 tháng 6 năm 1745, sau khi một tư tế từ Iran sang chỉ ra chỗ lệch lịch.Dùng biểu tượng chung của đạoPhái lịch FasliFasli, ở Iran gọi là BastaniLịch theo mùa có thêm ngày nhuận bốn năm một lần, do hội Zarthosti Fasili Sal Mandal đề xuất năm 1906, được nhiều tín đồ Iran nhận sau cuộc vận động năm 1930, nay rất phổ biến ở phương Tây.Dùng biểu tượng chung của đạoDòng cải cáchReformistKhuynh hướng hình thành trong người Parsi từ giữa thế kỷ 19, sau khi Martin Haug nêu rằng Gathas là lời của chính Zarathustra.Dùng biểu tượng chung của đạoIlm-e KhshnoomIlm-e KhshnoomTrường phái huyền học do Behramshah Nowroji Shroff khởi xướng ở Ấn Độ sau năm 1875.Dùng biểu tượng chung của đạoPhong trào phục hưng ở Kurdistan IraqZardeshti (tiếng Kurd)Phong trào của người Kurd theo lại đạo, gắn với bản sắc dân tộc, được chính quyền khu tự trị Kurdistan công nhận tháng 8 năm 2015.Dùng biểu tượng chung của đạoKhuynh hướng Zurvan (lịch sử)ZurvanKhuynh hướng thời Sasanid đặt Zurvan, tức Thời Gian vô tận, làm nguồn của cả Ohrmazd lẫn Ahriman như hai anh em sinh đôi.Dùng biểu tượng chung của đạoVIIINguồn Tham Khảo
Thư viện đối chiếu các nguồn dưới đây. Chỗ nào các nguồn vênh nhau, bài ghi rõ cả hai.
?Hỏi Đáp Nhanh
Zurvan là gì?
Zurvan nghĩa là thời gian. Khuynh hướng Zurvan thời Sasanid đặt Thời Gian vô tận làm nguồn gốc của cả Ohrmazd lẫn Ahriman như hai anh em sinh đôi. Nay không còn người theo.
Vì sao biết về Zurvan chủ yếu qua người ngoài đạo?
Vì huyền thoại hai anh em sinh đôi được chép đầy đủ nhất bởi các tác giả Kitô giáo người Armenia và người Syria viết để bác bỏ. Sách Pahlavi của chính người Bái Hỏa chỉ nhắc rải rác và có đoạn bác lại.
Zurvan có phải một giáo phái riêng không?
Chưa có bằng chứng về một tổ chức riêng. Các học giả còn tranh luận: R. C. Zaehner coi đó là khuynh hướng lớn thời Sasanid, nhiều người khác coi là một lối tư biện trong giới tư tế.