ITổng Quan
Kadmi, viết theo lối Ba Tư là Qadimi, là tên nhóm người Parsi theo bộ lịch mà họ tin là lịch cổ và đúng, tức lịch đang dùng ở Iran vào thế kỷ 18. Chữ qadim trong tiếng Ả Rập nghĩa là cũ, cổ. Tết của nhóm này sớm hơn Tết của nhóm Shahenshahi đúng một tháng.
Như nhóm Shahenshahi, Kadmi không phải giáo phái. Encyclopaedia Iranica ghi rằng hai nhóm cùng giáo nghĩa, chỉ khác ở vài chi tiết lễ như cách phát âm lời cầu và điều kiện thanh tịnh khi thụ phong tư tế. Ở Iran, lịch Qadimi là lịch truyền thống trước khi nhiều người chuyển sang lịch Fasli, và nhóm Sharifabadi ở Yazd vẫn giữ nó.
IILịch Sử
Theo Encyclopaedia Iranica, đầu năm 1721 tư tế Jamasp Vilayati từ Kerman tới Surat để giải đáp các câu hỏi về luật và lễ, và cùng các dastur ở Surat, Navsari, Bharuch nhận ra lịch hai nơi lệch nhau một tháng. Năm 1736, một người thường am hiểu thiên văn tên Jamshid từ Iran sang, ở Surat ba năm dạy dastur Kaus Fardunji Monajjem. Năm 1745, nhóm của Monajjem đổi theo lịch Iran bằng cách bỏ bớt một tháng, và ông thành vị dastur Kadmi đầu tiên.
Từ năm 1767 tới năm 1780, một thương gia ở Bombay cử tư tế Kaus Jalal sang Iran mười hai năm để học về chuyện chèn tháng. Trở về, ông thành vị dastur Kadmi đầu tiên của đền Atash Behram Dadiseth ở Bombay, lập năm 1783. Những năm 1782 và 1783, xung đột giữa hai nhóm lên tới mức có người chết và bị bỏ tù. Con ông là Mulla Feroze, mất năm 1830, góp phần hàn gắn hai bên.
- 1721Jamasp Vilayati ở SuratTư tế từ Kerman chỉ ra chỗ lệch một tháng.
- 6/6/1745Nhận lịch QadimiNhóm của Kaus Fardunji Monajjem ở Surat đổi lịch.
- 1767 tới 1780Kaus Jalal học ở IranMười hai năm nghiên cứu về chèn tháng.
- 1782 tới 1783Xung đột kabisaTranh chấp giữa hai nhóm, có người chết và bị giam.
- 1783Đền Atash Behram DadisethĐền Kadmi ở Bombay, Kaus Jalal là dastur đầu tiên.
IIICách Tính Lịch
Lịch Qadimi cùng khung với lịch Shahenshahi: mười hai tháng ba mươi ngày, năm ngày Gatha, 365 ngày, không nhuận. Chỗ khác duy nhất là nó đi trước đúng một tháng. Theo Wikipedia tiếng Anh, năm 1370 của kỷ nguyên Yazdegird theo lịch Qadimi bắt đầu ngày 22 tháng 7 năm 2000, còn theo Shahenshahi là ngày 21 tháng 8. Vì cả hai cùng không nhuận, khoảng cách một tháng giữ nguyên, còn cả hai cùng trôi dần so với mùa.
Hiểu lầm: lịch Kadmi và lịch Fasli là một, vì cả hai đều gắn với Iran. Sự thật: Qadimi không có ngày nhuận và trôi theo năm, còn Fasli có ngày nhuận và giữ Tết ở ngày xuân phân. Ở Iran ngày nay đa số theo Fasli, chỉ một số nhóm như người Sharifabadi ở Yazd giữ Qadimi.
IVLễ Tiết Và Đời Sống
Người Kadmi mừng Tết, gọi là Kadmi Navroz, vào quãng tháng Bảy dương lịch, trước Tết Shahenshahi một tháng. Mười ngày Muktad, sáu lễ mùa Gahambar, lễ Khordad Sal đều sớm hơn một tháng tương ứng. Trong đời sống hằng ngày, người Kadmi và người Shahenshahi cưới hỏi với nhau, sống chung khu, chung hội đồng. Chỗ phân biệt rõ nhất là đền, vì mỗi đền lửa giữ nghi lễ theo một bộ lịch. Đền Atash Behram Dadiseth ở Mumbai là một đền theo lịch Kadmi.
VTổ Chức Và Phân Bố
Kadmi không có tổ chức riêng ngoài các đền và các tư tế theo lịch này. Ở Ấn Độ, người Kadmi tập trung ở Surat, Bharuch và Mumbai. Encyclopaedia Iranica ghi rằng đầu thế kỷ 20 quãng 15 phần trăm người Parsi theo lịch Iran, tới đầu thập niên 1970 chỉ còn quãng 7 phần trăm. Thư viện chưa tìm được số liệu mới hơn. Trong những người Kadmi có tiếng, Iranica nêu Kharshedji Rustamji Cama, học giả và nhà từ thiện ở Bombay, sống từ 1831 tới 1909.
VITại Việt Nam
Không có người theo lịch Kadmi được ghi nhận tại Việt Nam.
VIIBiểu Tượng Của Nhánh
Nhánh này chưa có biểu tượng riêng được ghi nhận có nguồn, nên thư viện dùng biểu tượng chung của đạo.
VIIICác Nhánh Khác Của Bái Hỏa Giáo
Cộng đồng Parsiપારસી ParsiHậu duệ những tín đồ rời Iran sang Gujarat hơn một nghìn năm trước, nói tiếng Gujarati.
Người Bái Hỏa ở Iranزرتشتیان ZartoshtiyanNhững tín đồ ở lại Iran sau khi đất nước chuyển dần sang Hồi Giáo, tập trung ở Yazd, Kerman và nay ở Tehran.Người Irani ở Ấn ĐộIraniTín đồ từ Iran sang Ấn Độ thời Qajar, thế kỷ 19 và đầu 20, muộn hơn người Parsi cả nghìn năm.Dùng biểu tượng chung của đạoPhái lịch ShahenshahiShahanshahi, ShenshaiNhóm theo lịch truyền thống vốn có ở Ấn Độ, không nhận việc đổi lịch năm 1745.Dùng biểu tượng chung của đạoPhái lịch KadmiQadimi, KadmiMột nhóm người Parsi nhận lịch Qadimi ngày 6 tháng 6 năm 1745, sau khi một tư tế từ Iran sang chỉ ra chỗ lệch lịch.Dùng biểu tượng chung của đạoPhái lịch FasliFasli, ở Iran gọi là BastaniLịch theo mùa có thêm ngày nhuận bốn năm một lần, do hội Zarthosti Fasili Sal Mandal đề xuất năm 1906, được nhiều tín đồ Iran nhận sau cuộc vận động năm 1930, nay rất phổ biến ở phương Tây.Dùng biểu tượng chung của đạoDòng cải cáchReformistKhuynh hướng hình thành trong người Parsi từ giữa thế kỷ 19, sau khi Martin Haug nêu rằng Gathas là lời của chính Zarathustra.Dùng biểu tượng chung của đạoIlm-e KhshnoomIlm-e KhshnoomTrường phái huyền học do Behramshah Nowroji Shroff khởi xướng ở Ấn Độ sau năm 1875.Dùng biểu tượng chung của đạoPhong trào phục hưng ở Kurdistan IraqZardeshti (tiếng Kurd)Phong trào của người Kurd theo lại đạo, gắn với bản sắc dân tộc, được chính quyền khu tự trị Kurdistan công nhận tháng 8 năm 2015.Dùng biểu tượng chung của đạoKhuynh hướng Zurvan (lịch sử)ZurvanKhuynh hướng thời Sasanid đặt Zurvan, tức Thời Gian vô tận, làm nguồn của cả Ohrmazd lẫn Ahriman như hai anh em sinh đôi.Dùng biểu tượng chung của đạoIXNguồn Tham Khảo
Thư viện đối chiếu các nguồn dưới đây. Chỗ nào các nguồn vênh nhau, bài ghi rõ cả hai.
?Hỏi Đáp Nhanh
Kadmi và Qadimi có phải một không?
Là một. Qadimi là cách viết theo gốc Ả Rập và Ba Tư, Kadmi là cách người Parsi quen đọc. Cả hai chỉ cùng một bộ lịch và cùng một nhóm người theo.
Tết Kadmi rơi vào lúc nào?
Quãng tháng Bảy dương lịch, sớm hơn Tết Shahenshahi đúng một tháng. Vì lịch không có ngày nhuận, ngày Tết lùi dần một ngày sau mỗi bốn năm.
Người Kadmi có tin khác người Shahenshahi không?
Không. Theo Encyclopaedia Iranica, hai nhóm cùng giáo nghĩa, chỉ khác vài chi tiết lễ như cách phát âm lời cầu và điều kiện thanh tịnh khi thụ phong tư tế.