ITổng Quan
Parsi nghĩa là người xứ Pars, vùng tây nam Iran. Đó là tên gọi cộng đồng tín đồ Bái Hỏa Giáo ở Ấn Độ, hậu duệ những người rời Iran sang bờ biển Gujarat hơn một nghìn năm trước. Họ là một cộng đồng, không phải một giáo phái riêng: cùng kinh Avesta, cùng giáo nghĩa, cùng đền lửa với tín đồ ở Iran.
Dù nhỏ về số lượng, người Parsi là cộng đồng tín đồ đông nhất thế giới và là nơi giữ gìn phần lớn hệ thống nghi lễ của đạo. Tám trong chín đền Atash Behram, bậc lửa thiêng cao nhất, nằm ở Ấn Độ. Người Parsi nói tiếng Gujarati như tiếng mẹ đẻ, nhưng đọc kinh bằng nguyên ngữ Avesta.
IILịch Sử Hình Thành
Nguồn chính kể việc người Parsi tới Ấn Độ là trường ca Qissa-i Sanjan, do tư tế Bahman Kaikobad viết năm 1599. Theo đó, một nhóm tín đồ rời Khorasan, dừng ở đảo Diu rồi tới Sanjan trên bờ Gujarat, được vị vua địa phương cho ở lại với bốn điều kiện. Năm cập bờ có ba đề xuất là 716, 785 và 936. Chứng cứ độc lập sớm nhất là bộ tấm đồng Kollam năm 849 có chữ ký Pahlavi. Theo Encyclopaedia Iranica, văn bản xưa nhất còn giữ về việc chia Gujarat thành năm phân khu tư tế, gọi là panthak, có niên đại 1543.
Từ thế kỷ 17 và 18, nhiều gia đình Parsi từ Surat dời tới Bombay. Ở đó họ thành lớp thương nhân, chủ tàu, nhà công nghiệp và nhà từ thiện nổi bật, lập bệnh viện, trường học, khu nhà ở cho cộng đồng.
- 716, 785 hoặc 936Cập bờ SanjanBa năm cùng được đề xuất, tùy cách tính từ văn bản năm 1599.
- 1728Bombay Parsi PunchayetNăm lập thường được các nguồn ghi cho hội đồng cộng đồng ở Bombay.
- 1742Ngọn lửa Iranshah về UdvadaNgọn lửa đáng kính nhất của người Parsi đặt ở Udvada tới nay.
- 1851Hội cải cách Rahnumae Mazdayasnan SabhaMở đầu dòng cải cách trong cộng đồng.
- 1908Vụ Petit kiện JijibhaiTòa án Bombay bàn về việc ai được coi là Parsi.
- 1941Đỉnh dân sốĐiều tra dân số ghi 114.890 người Parsi.
- 2013Chương trình Jiyo ParsiChính phủ Ấn Độ hỗ trợ cộng đồng chống suy giảm dân số.
IIIĐời Sống Đạo Và Điểm Riêng
Về giáo nghĩa, người Parsi theo đúng đạo chung: thờ Ahura Mazda, giữ ba điều nghĩ tốt, nói tốt, làm tốt, cầu nguyện trước lửa. Chỗ riêng nằm ở ba điều. Một là giới tư tế cha truyền con nối vẫn giữ khá chặt, chia theo các panthak. Hai là phần đông theo lịch Shahenshahi, nên Tết của họ hiện rơi vào tháng Tám dương lịch. Ba là quan niệm về tư cách thành viên: theo quan niệm truyền thống, người Parsi là người có cha là Parsi và đã qua lễ Navjote, và cộng đồng không nhận người cải đạo.
Hiểu lầm: Parsi là một đạo riêng tách từ Bái Hỏa Giáo. Sự thật: Parsi là tên một cộng đồng theo lịch sử di cư. Người Irani ở Ấn Độ và người Bái Hỏa ở Iran cùng đạo, cùng kinh, cùng đền với người Parsi.
IVNghi Lễ Và Đời Sống
Trẻ em Parsi qua lễ Navjote, mặc áo sudreh và thắt dây kusti, thường trước tuổi dậy thì. Trong nhà có góc thờ với ngọn đèn divo. Tín đồ tới đền lửa, người Parsi gọi đền bậc thường là agiary, mang củi đàn hương dâng lửa. Theo tập quán cộng đồng ở Ấn Độ, người không theo đạo không được vào những gian có ngọn lửa thiêng.
Lễ tang truyền thống là đặt thi hài trong tháp im lặng, như khu Doongerwadi ở Mumbai. Khi đàn kền kền ở Ấn Độ suy giảm mạnh, khu này phải lắp thiết bị tập trung ánh nắng để giúp phân hủy thi hài, và một số gia đình chọn hỏa táng, việc còn gây tranh luận trong cộng đồng.
VTổ Chức Và Phân Bố
Người Parsi không có giáo hội trung ương. Mỗi đền lớn có vị dastur riêng, việc chung do các hội đồng địa phương gọi là anjuman hoặc panchayat lo. Bombay Parsi Punchayet là tổ chức lâu đời và lớn nhất, quản lý nhiều quỹ từ thiện, khu nhà ở và khu Doongerwadi.
| Năm | Số người Parsi ở Ấn Độ | Nguồn |
|---|---|---|
| 1941 | 114.890 | Điều tra dân số, dẫn theo Wikipedia tiếng Anh |
| 1971 | 91.266 | Điều tra dân số, dẫn theo bài chính |
| 2001 | 69.601 | Điều tra dân số Ấn Độ |
| 2011 | 57.264 | Điều tra dân số Ấn Độ |
Số người Parsi ở Ấn Độ giảm đều qua các cuộc điều tra, do tỷ lệ sinh thấp, kết hôn muộn và di cư. Năm 2013 chính phủ Ấn Độ mở chương trình Jiyo Parsi để hỗ trợ việc sinh con. Ngoài Ấn Độ, có cộng đồng ở Karachi, nơi điều tra dân số Pakistan năm 2023 ghi 2.348 tín đồ Bái Hỏa Giáo, và ở Anh, Bắc Mỹ, Úc, Singapore, nơi người Parsi thường chung hội với tín đồ gốc Iran.
VITại Việt Nam
Thư viện không tìm thấy nguồn đáng tin nào ghi nhận một cộng đồng Parsi, một đền lửa hay một hội đoàn Parsi tại Việt Nam, kể cả thời thuộc địa khi người Ấn tới Sài Gòn làm ăn. Cộng đồng Parsi gần Việt Nam nhất là ở Singapore, nơi người Parsi đầu tiên được ghi nhận năm 1827.
VIIBiểu Tượng Của Nhánh
Không có biểu tượng riêng, dùng chung lư lửa thiêng
VIIICác Nhánh Con
- Bombay Parsi Punchayet (hội đồng cộng đồng)
- Năm phân khu tư tế (panthak) ở Gujarat
IXCác Nhánh Khác Của Bái Hỏa Giáo
Cộng đồng Parsiપારસી ParsiHậu duệ những tín đồ rời Iran sang Gujarat hơn một nghìn năm trước, nói tiếng Gujarati.
Người Bái Hỏa ở Iranزرتشتیان ZartoshtiyanNhững tín đồ ở lại Iran sau khi đất nước chuyển dần sang Hồi Giáo, tập trung ở Yazd, Kerman và nay ở Tehran.
Người Irani ở Ấn ĐộIraniTín đồ từ Iran sang Ấn Độ thời Qajar, thế kỷ 19 và đầu 20, muộn hơn người Parsi cả nghìn năm.Dùng biểu tượng chung của đạoPhái lịch ShahenshahiShahanshahi, ShenshaiNhóm theo lịch truyền thống vốn có ở Ấn Độ, không nhận việc đổi lịch năm 1745.Dùng biểu tượng chung của đạoPhái lịch KadmiQadimi, KadmiMột nhóm người Parsi nhận lịch Qadimi ngày 6 tháng 6 năm 1745, sau khi một tư tế từ Iran sang chỉ ra chỗ lệch lịch.Dùng biểu tượng chung của đạoPhái lịch FasliFasli, ở Iran gọi là BastaniLịch theo mùa có thêm ngày nhuận bốn năm một lần, do hội Zarthosti Fasili Sal Mandal đề xuất năm 1906, được nhiều tín đồ Iran nhận sau cuộc vận động năm 1930, nay rất phổ biến ở phương Tây.Dùng biểu tượng chung của đạoDòng cải cáchReformistKhuynh hướng hình thành trong người Parsi từ giữa thế kỷ 19, sau khi Martin Haug nêu rằng Gathas là lời của chính Zarathustra.Dùng biểu tượng chung của đạoIlm-e KhshnoomIlm-e KhshnoomTrường phái huyền học do Behramshah Nowroji Shroff khởi xướng ở Ấn Độ sau năm 1875.Dùng biểu tượng chung của đạoPhong trào phục hưng ở Kurdistan IraqZardeshti (tiếng Kurd)Phong trào của người Kurd theo lại đạo, gắn với bản sắc dân tộc, được chính quyền khu tự trị Kurdistan công nhận tháng 8 năm 2015.Dùng biểu tượng chung của đạoKhuynh hướng Zurvan (lịch sử)ZurvanKhuynh hướng thời Sasanid đặt Zurvan, tức Thời Gian vô tận, làm nguồn của cả Ohrmazd lẫn Ahriman như hai anh em sinh đôi.Dùng biểu tượng chung của đạoXNguồn Tham Khảo
Thư viện đối chiếu các nguồn dưới đây. Chỗ nào các nguồn vênh nhau, bài ghi rõ cả hai.
?Hỏi Đáp Nhanh
Người Parsi có phải một đạo riêng không?
Không. Người Parsi là cộng đồng tín đồ Bái Hỏa Giáo ở Ấn Độ, hậu duệ những người từ Iran sang Gujarat hơn một nghìn năm trước. Họ cùng đạo, cùng kinh Avesta và cùng đền lửa với tín đồ ở Iran.
Có bao nhiêu người Parsi?
Điều tra dân số Ấn Độ năm 2011 ghi 57.264 người Parsi, giảm từ 69.601 năm 2001. Khảo sát FEZANA năm 2012 ghi quãng 61.000 ở Ấn Độ.
Người ngoài có thể trở thành Parsi không?
Theo quan niệm truyền thống của cộng đồng thì không: người Parsi là người có cha là Parsi và đã qua lễ Navjote, và cộng đồng không nhận người cải đạo. Một số hội hải ngoại cởi mở hơn, và vấn đề này vẫn đang được tranh luận.
Tết của người Parsi rơi vào lúc nào?
Phần đông người Parsi theo lịch Shahenshahi, nên Tết hiện rơi vào tháng Tám dương lịch. Nhiều người giữ thêm Jamshedi Navroz vào ngày xuân phân quãng 21 tháng Ba.