ITổng Quan
Fasli nghĩa là theo mùa. Đó là tên bộ lịch Bái Hỏa Giáo có ngày nhuận bốn năm một lần, nhờ vậy Tết luôn rơi đúng ngày xuân phân, quãng 21 tháng Ba. Ở Iran bộ lịch này gọi là Bastani, tức lịch xưa.
Hai bộ lịch cũ là Shahenshahi và Qadimi không có ngày nhuận, nên các ngày lễ trôi dần khỏi mùa của chúng: lễ giữa xuân có thể rơi vào giữa hè. Lịch Fasli ra đời để sửa chỗ ấy. Như hai bộ lịch kia, người theo Fasli không phải một giáo phái: cùng giáo nghĩa, cùng kinh, cùng đền, chỉ khác cách tính ngày.
IILịch Sử
Theo Wikipedia tiếng Anh, năm 1906 hội Zarthosti Fasili Sal Mandal ở Ấn Độ đề xuất lịch Fasli, dựa trên lịch Jalali đặt ra năm 1079 dưới thời vua Seljuk Malik Shah, vốn có ngày nhuận. Ở Ấn Độ, đề xuất ấy không được đa số người Parsi nhận. Ở Iran, sau một cuộc vận động vào thập niên 1930, lịch Fasli với tên Bastani được nhiều tín đồ đón nhận, một phần vì nó khớp với cuộc cải cách lịch năm 1925 của nhà nước Iran, vốn cũng dùng tên tháng cổ và bắt đầu năm ở ngày xuân phân. Từ nửa sau thế kỷ 20, tín đồ gốc Iran mang lịch này sang Bắc Mỹ, châu Âu và Úc.
- 1079Lịch JalaliLịch có ngày nhuận đặt ra dưới thời Malik Shah, nền của lịch Fasli.
- 1906Đề xuất lịch FasliHội Zarthosti Fasili Sal Mandal ở Ấn Độ đưa ra.
- 1925Cải cách lịch ở IranNhà nước Iran dùng lịch dương có tên tháng cổ, năm mới ở xuân phân.
- Thập niên 1930Vận động ở IranNhiều tín đồ Iran nhận lịch này với tên Bastani.
IIICách Tính Lịch Và Tranh Luận
Lịch Fasli giữ khung mười hai tháng ba mươi ngày cộng năm ngày Gatha, và thêm ngày Gatha thứ sáu vào năm nhuận. Nhờ vậy ngày 1 tháng Farvardin luôn là ngày 21 tháng Ba. Mười ngày Muktad rơi vào quãng 11 tới 20 tháng Ba, lùi một ngày trong năm nhuận, và lễ Khordad Sal rơi vào ngày thứ sáu của năm mới.
Hai phía nhìn chuyện này khác nhau. Phía theo Fasli nói lịch phải khớp với mùa, vì các lễ Gahambar vốn là lễ mùa, và việc giữ Tết ở ngày xuân phân là trở về đúng tinh thần xưa. Theo Wikipedia tiếng Anh, nhiều người Parsi ở Ấn Độ không nhận lịch này, và có người cho rằng thêm ngày nhuận là trái với lệ đã được giữ nhiều thế kỷ. Thư viện ghi cả hai cách nhìn, không phân định bên nào đúng.
Hiểu lầm: Tết Fasli và Nowruz của nước Iran là hai ngày khác nhau. Sự thật: hai ngày trùng nhau ở ngày xuân phân. Điều khác là Nowruz ngày nay là Tết chung của nhiều dân tộc thuộc nhiều đạo, còn Tết Fasli là ngày đầu năm trong lịch lễ của tín đồ Bái Hỏa.
IVLễ Tiết Theo Lịch Fasli
Với người theo Fasli, Tết đầu năm cũng là Nowruz, nên ở Iran và ở các cộng đồng hải ngoại gốc Iran, lễ đạo và lễ dân tộc hòa làm một: bày bàn Tết, thăm họ hàng, tới đền lửa. Các lễ mùa Gahambar trở về đúng mùa của chúng, như lễ giữa xuân rơi vào giữa xuân. Mười ngày Muktad đón fravashi tổ tiên nằm ngay trước ngày xuân phân.
VAi Theo Và Ở Đâu
Lịch Fasli không có tổ chức riêng. Theo Wikipedia tiếng Anh, cộng đồng ở Iran phần đông theo lịch này, trừ một số nhóm như người Sharifabadi ở Yazd giữ lịch Qadimi. Ở Bắc Mỹ, Úc và châu Âu, lịch Fasli rất phổ biến trong các hội có nhiều tín đồ gốc Iran, còn cộng đồng ở Anh, phần đông gốc Ấn Độ, thiên về lịch Shahenshahi. Cũng theo nguồn ấy, Zoroastrian Trust Funds of Europe công nhận cả hai hệ. Ở Ấn Độ số người theo Fasli ít. Thư viện chưa tìm được con số người theo cho bộ lịch nào.
VITại Việt Nam
Không có người theo lịch Fasli được ghi nhận tại Việt Nam. Ngày Tết Fasli, tức ngày xuân phân, là ngày mà cộng đồng người Iran ở nhiều nước mừng Nowruz. Thư viện chưa có nguồn về sinh hoạt Nowruz của người Iran tại Việt Nam.
VIIBiểu Tượng Của Nhánh
Nhánh này chưa có biểu tượng riêng được ghi nhận có nguồn, nên thư viện dùng biểu tượng chung của đạo.
VIIICác Nhánh Khác Của Bái Hỏa Giáo
Cộng đồng Parsiપારસી ParsiHậu duệ những tín đồ rời Iran sang Gujarat hơn một nghìn năm trước, nói tiếng Gujarati.
Người Bái Hỏa ở Iranزرتشتیان ZartoshtiyanNhững tín đồ ở lại Iran sau khi đất nước chuyển dần sang Hồi Giáo, tập trung ở Yazd, Kerman và nay ở Tehran.Người Irani ở Ấn ĐộIraniTín đồ từ Iran sang Ấn Độ thời Qajar, thế kỷ 19 và đầu 20, muộn hơn người Parsi cả nghìn năm.Dùng biểu tượng chung của đạoPhái lịch ShahenshahiShahanshahi, ShenshaiNhóm theo lịch truyền thống vốn có ở Ấn Độ, không nhận việc đổi lịch năm 1745.Dùng biểu tượng chung của đạoPhái lịch KadmiQadimi, KadmiMột nhóm người Parsi nhận lịch Qadimi ngày 6 tháng 6 năm 1745, sau khi một tư tế từ Iran sang chỉ ra chỗ lệch lịch.Dùng biểu tượng chung của đạoPhái lịch FasliFasli, ở Iran gọi là BastaniLịch theo mùa có thêm ngày nhuận bốn năm một lần, do hội Zarthosti Fasili Sal Mandal đề xuất năm 1906, được nhiều tín đồ Iran nhận sau cuộc vận động năm 1930, nay rất phổ biến ở phương Tây.Dùng biểu tượng chung của đạoDòng cải cáchReformistKhuynh hướng hình thành trong người Parsi từ giữa thế kỷ 19, sau khi Martin Haug nêu rằng Gathas là lời của chính Zarathustra.Dùng biểu tượng chung của đạoIlm-e KhshnoomIlm-e KhshnoomTrường phái huyền học do Behramshah Nowroji Shroff khởi xướng ở Ấn Độ sau năm 1875.Dùng biểu tượng chung của đạoPhong trào phục hưng ở Kurdistan IraqZardeshti (tiếng Kurd)Phong trào của người Kurd theo lại đạo, gắn với bản sắc dân tộc, được chính quyền khu tự trị Kurdistan công nhận tháng 8 năm 2015.Dùng biểu tượng chung của đạoKhuynh hướng Zurvan (lịch sử)ZurvanKhuynh hướng thời Sasanid đặt Zurvan, tức Thời Gian vô tận, làm nguồn của cả Ohrmazd lẫn Ahriman như hai anh em sinh đôi.Dùng biểu tượng chung của đạoIXNguồn Tham Khảo
Thư viện đối chiếu các nguồn dưới đây. Chỗ nào các nguồn vênh nhau, bài ghi rõ cả hai.
?Hỏi Đáp Nhanh
Lịch Fasli khác hai lịch kia ở đâu?
Lịch Fasli có ngày nhuận bốn năm một lần nên Tết luôn rơi đúng ngày xuân phân, quãng 21 tháng Ba. Lịch Shahenshahi và Qadimi không nhuận nên ngày lễ trôi dần khỏi mùa.
Ai theo lịch Fasli?
Phần đông tín đồ ở Iran, nơi lịch này gọi là Bastani, và nhiều cộng đồng gốc Iran ở Bắc Mỹ, châu Âu, Úc. Ở Ấn Độ ít người Parsi theo.
Vì sao nhiều người Parsi không nhận lịch Fasli?
Theo Wikipedia tiếng Anh, nhiều người Parsi cho rằng thêm ngày nhuận là trái với lệ đã giữ nhiều thế kỷ. Phía theo Fasli thì nói lễ mùa phải khớp với mùa. Hai cách nhìn vẫn song song tồn tại.