ITổng Quan
Shahenshahi, người Parsi còn đọc là Shenshai, là tên bộ lịch mà phần đông người Parsi ở Ấn Độ theo. Nói phái Shahenshahi tức là nói những người tính ngày lễ theo bộ lịch này. Đây không phải một giáo phái: người theo Shahenshahi cùng giáo nghĩa, cùng kinh, cùng lối lễ với người theo các bộ lịch khác.
Chỗ khác nằm ở ngày tháng. Vì lịch Shahenshahi lệch lịch Qadimi đúng một tháng và lệch lịch Fasli theo mùa, cùng một cái Tết, cùng một lễ mùa, mỗi nhóm lại mừng vào một ngày khác. Với một đạo mà ngày nào cũng mang tên một đấng thiêng và mỗi lễ gắn với một ngày cụ thể, việc chọn lịch không phải chuyện nhỏ.
IILịch Sử
Lịch Bái Hỏa Giáo có mười hai tháng ba mươi ngày cộng năm ngày Gatha cuối năm, tổng 365 ngày, không có ngày nhuận. Theo Wikipedia tiếng Anh, người Parsi ở Ấn Độ đã chèn thêm một tháng vào quãng các năm 1125 tới 1129, còn ở Iran thì không. Từ đó lịch của hai nơi lệch nhau một tháng mà không ai để ý. Năm 1720, một tư tế từ Kerman sang Surat chỉ ra chỗ lệch. Năm 1745 một nhóm người Parsi ở Surat đổi theo lịch của Iran, gọi là Qadimi. Những người giữ lịch cũ từ đó được gọi là Shahenshahi.
Cuộc tranh luận về chuyện chèn tháng, gọi là tranh luận kabisa, có lúc rất gay gắt. Theo Encyclopaedia Iranica, những năm 1782 và 1783 xung đột giữa hai nhóm khiến một số người chết và bị bỏ tù.
- 1125 tới 1129Tháng chèn ở Ấn ĐộTheo Wikipedia tiếng Anh, người Parsi chèn một tháng, ở Iran thì không.
- 1720Phát hiện chỗ lệchTư tế Jamasp Vilayati từ Kerman sang Surat.
- 1745Tách làm hai nhómMột nhóm đổi sang Qadimi, nhóm còn lại là Shahenshahi.
- 1782 tới 1783Xung đột kabisaTranh chấp gay gắt, có người chết và bị giam.
- 1906Lịch Fasli ra đờiThêm một lựa chọn thứ ba, ít người Parsi theo.
IIICách Tính Lịch
Lịch Shahenshahi giữ khung 365 ngày không nhuận. Vì năm mặt trời dài hơn chừng một phần tư ngày, cứ bốn năm Tết lại sớm hơn một ngày so với mùa. Năm tính theo kỷ nguyên Yazdegird, lấy mốc năm 632 khi vua Sasanid cuối cùng lên ngôi. Theo Wikipedia tiếng Anh, năm 1370 của kỷ nguyên này bắt đầu ngày 21 tháng 8 năm 2000, và từ đó mốc Tết tiếp tục lùi dần, nên hiện rơi vào quãng giữa tháng Tám dương lịch.
Hiểu lầm: người theo Shahenshahi và người theo Qadimi tin khác nhau. Sự thật: theo Encyclopaedia Iranica, hai nhóm cùng giáo nghĩa, chỉ khác ở vài chi tiết lễ như cách phát âm lời cầu và điều kiện thanh tịnh khi thụ phong tư tế.
IVLễ Tiết Theo Lịch Shahenshahi
Tết đầu năm của phần đông người Parsi, báo chí Ấn Độ gọi là Parsi New Year, là Tết theo lịch Shahenshahi và hiện rơi vào tháng Tám. Mười ngày Muktad nhớ tổ tiên nằm ngay trước Tết, gồm năm ngày cuối tháng mười hai và năm ngày Gatha. Sáu lễ mùa Gahambar, lễ Khordad Sal mừng ngày sinh của Zarathustra theo truyền thống, các ngày lễ của từng đền lửa đều được tính theo cùng bộ lịch. Bên cạnh đó, nhiều người Parsi giữ thêm Jamshedi Navroz vào ngày xuân phân quãng 21 tháng Ba, một ngày đứng ngoài chuyện lệch lịch.
VAi Theo Và Ở Đâu
Không có tổ chức riêng cho người theo Shahenshahi. Lịch là của từng đền và từng gia đình: một đền lửa theo lịch nào thì tư tế và người tới lễ ở đó mừng lễ theo lịch ấy. Phần lớn đền lửa ở Ấn Độ, kể cả đền Iranshah ở Udvada, theo lịch này. Encyclopaedia Iranica ghi rằng đầu thế kỷ 20 quãng 15 phần trăm người Parsi theo lịch của Iran, tới đầu thập niên 1970 chỉ còn quãng 7 phần trăm, tức phần còn lại, phần lớn là Shahenshahi, ngày càng đông. Ở hải ngoại, theo Wikipedia tiếng Anh, cộng đồng ở Anh, phần đông gốc Ấn Độ, thiên về lịch Shahenshahi.
VITại Việt Nam
Không có người theo lịch Shahenshahi được ghi nhận tại Việt Nam. Người Việt quen chuyện hai bộ lịch cùng tồn tại, âm lịch và dương lịch, nên có thể hình dung khá dễ: cùng một lễ, mỗi nhóm mừng vào một ngày khác, chỉ vì cách tính ngày khác nhau.
VIIBiểu Tượng Của Nhánh
Nhánh này chưa có biểu tượng riêng được ghi nhận có nguồn, nên thư viện dùng biểu tượng chung của đạo.
VIIICác Nhánh Khác Của Bái Hỏa Giáo
Cộng đồng Parsiપારસી ParsiHậu duệ những tín đồ rời Iran sang Gujarat hơn một nghìn năm trước, nói tiếng Gujarati.
Người Bái Hỏa ở Iranزرتشتیان ZartoshtiyanNhững tín đồ ở lại Iran sau khi đất nước chuyển dần sang Hồi Giáo, tập trung ở Yazd, Kerman và nay ở Tehran.Người Irani ở Ấn ĐộIraniTín đồ từ Iran sang Ấn Độ thời Qajar, thế kỷ 19 và đầu 20, muộn hơn người Parsi cả nghìn năm.Dùng biểu tượng chung của đạoPhái lịch ShahenshahiShahanshahi, ShenshaiNhóm theo lịch truyền thống vốn có ở Ấn Độ, không nhận việc đổi lịch năm 1745.Dùng biểu tượng chung của đạoPhái lịch KadmiQadimi, KadmiMột nhóm người Parsi nhận lịch Qadimi ngày 6 tháng 6 năm 1745, sau khi một tư tế từ Iran sang chỉ ra chỗ lệch lịch.Dùng biểu tượng chung của đạoPhái lịch FasliFasli, ở Iran gọi là BastaniLịch theo mùa có thêm ngày nhuận bốn năm một lần, do hội Zarthosti Fasili Sal Mandal đề xuất năm 1906, được nhiều tín đồ Iran nhận sau cuộc vận động năm 1930, nay rất phổ biến ở phương Tây.Dùng biểu tượng chung của đạoDòng cải cáchReformistKhuynh hướng hình thành trong người Parsi từ giữa thế kỷ 19, sau khi Martin Haug nêu rằng Gathas là lời của chính Zarathustra.Dùng biểu tượng chung của đạoIlm-e KhshnoomIlm-e KhshnoomTrường phái huyền học do Behramshah Nowroji Shroff khởi xướng ở Ấn Độ sau năm 1875.Dùng biểu tượng chung của đạoPhong trào phục hưng ở Kurdistan IraqZardeshti (tiếng Kurd)Phong trào của người Kurd theo lại đạo, gắn với bản sắc dân tộc, được chính quyền khu tự trị Kurdistan công nhận tháng 8 năm 2015.Dùng biểu tượng chung của đạoKhuynh hướng Zurvan (lịch sử)ZurvanKhuynh hướng thời Sasanid đặt Zurvan, tức Thời Gian vô tận, làm nguồn của cả Ohrmazd lẫn Ahriman như hai anh em sinh đôi.Dùng biểu tượng chung của đạoIXNguồn Tham Khảo
Thư viện đối chiếu các nguồn dưới đây. Chỗ nào các nguồn vênh nhau, bài ghi rõ cả hai.
?Hỏi Đáp Nhanh
Shahenshahi có phải một giáo phái không?
Không. Shahenshahi là tên một bộ lịch. Người theo nó cùng giáo nghĩa, cùng kinh và cùng lối lễ với người theo lịch Qadimi hay Fasli, chỉ khác ngày lễ.
Vì sao Tết Parsi rơi vào tháng Tám?
Vì lịch Shahenshahi có 365 ngày không nhuận, nên Tết cứ bốn năm lại sớm hơn một ngày so với mùa. Sau nhiều thế kỷ, nó đã trôi từ mùa xuân sang tháng Tám dương lịch.
Lịch Shahenshahi khác lịch Qadimi thế nào?
Hai lịch lệch nhau đúng một tháng, do người Parsi ở Ấn Độ đã chèn thêm một tháng mà Iran không chèn. Năm 1745 một nhóm người Parsi đổi sang lịch của Iran, gọi là Qadimi.